Utrecht zet op tal van vlakken zijn progressiefste beentje voor. Beeld: ANP / Marcel Berendsen

Utrecht de progressiefste! Of lijkt dat maar?

Terwijl de landelijke politiek steeds conservatiever wordt, blijft Utrecht stug een progressieve koers varen. Of het nou gaat om gratis paspoortaanpassingen of het in de ban doen van ‘vijandige architectuur’, de eerste ‘mensenrechtenstad’ van Nederland neemt wel vaker een pioniersrol op zich. Al heeft ook de Domstad nog werk te doen.

Een eerdere versie van dit artikel werd gepubliceerd op 6 juni 2023.
Dit artikel krijg je cadeau van OneWorld. Word abonnee

Al in 2012 benoemden de Verenigde Naties Utrecht tot eerste ‘mensenrechtenstad’ van Nederland. Het kreeg die titel omdat het toen al een aantal jaren bezig om internationale afspraken rondom onder meer armoede en privacy te vertalen naar lokaal beleid. Utrecht was ook de eerste Nederlandse gemeente die de achternaamswijziging vergoedt van nazaten van tot slaaf gemaakte mensen (zie kader), ging voorop in het nakomen van de afspraak om statushouders een sociale huurwoning toe te wijzen en had als eerste stad een milieuzone voor personenauto’s. 

 

En zo zet Utrecht nog op tal van vlakken zijn progressiefste beentje voor. Recent nog liet de stad weten te gaan onderzoeken of sekswerk vanuit huis toegestaan kan worden. De Domstad lijkt opvallend progressief, op uiteenlopende gebieden. Waar komt dat door? En is Utrecht echt zoveel progressiever dan andere gemeenten?

 

Utrecht bindt de strijd aan met ‘vijandige architectuur’

De Utrechtse gemeenteraad besloot in december 2023 dat het geen straatmeubilair (bankjes met onnodig veel leuningen, muurtjes met scherpe randen) meer gaat plaatsen die zo is ontworpen dat dakloze mensen er niet op kunnen liggen. Zogeheten ‘vijandige architectuur’ past niet in het Utrechtse straatbeeld, vindt de raad. Bestaande ontwerpen worden niet aangepast, tenzij ze al ‘uitzonderlijk veel overlast geven’.

Participatiewet

Begin april maakte de gemeente Utrecht bekend af te blijven wijken van de landelijke Participatiewet. Daar begon de gemeente eind 2021 al een proef mee, met bepaalde versoepelingen voor mensen van 18-27 jaar. Anders dan in andere gemeenten konden zij in Utrecht direct terecht voor een uitkering.
 

Tweet dit

De staatssecretaris vond het ‘onacceptabel’ dat Utrecht ‘de regels aan zijn laars lapte’

Tweet dit

 

Dat zit zo: als jongeren zich bij de gemeente melden voor bijstand, moeten zij volgens de wet eerst vier weken zelf naar werk zoeken voordat hun aanvraag in behandeling wordt genomen. Mensen vanaf 27 jaar hoeven dat niet. Zij hebben direct recht op een uitkering. Maar “jongeren kloppen niet zomaar voor hulp aan bij de gemeente”, zegt de Utrechtse wethouder Linda Voortman (GroenLinks). “Dit is een urgent probleem waar de wet niet op is toegerust, dus doen we het zelf.”

 

Bovendien staat in de Participatiewet dat jongeren onder de 27 inkomsten uit vrijwilligers- of deeltijdwerk niet mogen houden, terwijl 27-plussers een bedrag tot €246,- wel mogen houden. Ook daar wijkt Utrecht van af, een beslissing die kon rekenen op kritiek uit Den Haag. Dennis Wiersma, op dat moment demissionair staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, noemde het op Twitter ‘onacceptabel’ dat de gemeente ‘de regels aan haar laars lapt’. Volgens hem zou bijverdienen naast een uitkering oneerlijk zijn voor jongeren die wel aan de slag gaan.

 

Nazaten slavernij wijzigen gratis achternaam

In een kabinetsplan dat geschreven is door de Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme (NCDR) staat dat het voor nazaten van tot slaaf gemaakte mensen in Nederland mogelijk zou moeten zijn om kosteloos hun achternaam te wijzigen. Het plan genoot steun van het vorige kabinet en zou in 2024 besproken worden. Het wijzigen van een achternaam kost nu 835 euro, plus de kosten van een psychologisch onderzoek om aan te tonen dat er sprake is van ‘psychische hinder’ door de achternaam. Minister Weerwind voor Rechtsbescherming was van plan om de wet in het Herdenkingsjaar Slavernijverleden (1 juli 2023 tot 1 juli 2024) in werking te laten treden.

Utrecht wilde daar niet op wachten. De stad betaalt al sinds februari 2022 de kosten voor een achternaamswijziging voor nazaten van tot slaaf gemaakte mensen. Ook komt de stad tegemoet in de kosten voor het psychologische onderzoek.

 
Wiersma tweette: ‘Tegen de wet ingaan is nooit de oplossing, voor niemand.’ Marieke Ruijgrok, woordvoerder van de gemeente Utrecht, reageert per e-mail: “Ingaan tegen de wet is geen doel op zich, we doen dit om jongeren zo beter te kunnen helpen. De gemeente blijft hiermee doorgaan tot de wet wordt gewijzigd.”
 

Voorrang sociale huurwoningen

Volgens Voortman zit het omkijken naar elkaar in het Utrechtse ‘DNA’: “Toen in 2015 veel vluchtelingen naar Nederland kwamen, meldden zich in Utrecht meer vrijwilligers dan er vluchtelingen waren. Zulke betrokkenheid is in het algemeen kenmerkend voor dorpen en minder voor de grote stad.” Toch reageerden veel inwoners verbijsterd toen de gemeente vorige zomer besloot om zes weken lang alle vrijgekomen sociale huurwoningen toe te wijzen aan statushouders (vluchtelingen met een verblijfsvergunning).
 

Ze vonden de maatregel oneerlijk en discriminerend tegenover mensen die al jaren op de wachtlijst staan. Het College voor de Rechten van de Mens (CvdRM) oordeelde dat er geen sprake was van discriminatie omdat de gemeente op deze manier de mensonterende situatie in asielzoekerscentra wilde tegengaan. De tijdelijke voorrang was een ‘passende en noodzakelijke oplossing voor een legitiem doel’, stelde het CvdRM. Onderscheid maken was daarom in dit geval toegestaan.

 

Tweet dit

Utrecht stopt met het gebruik van de termen ‘hoger’ en ‘lager’ opgeleid

Tweet dit

Geen historische dwarsligger

De progressieve voorbeelden gaan nog even door: in het licht van de stijgende energieprijzen kwam Utrecht haar inwoners afgelopen oktober tegemoet: de gemeente verhoogde de inkomensgrens voor die toeslag tot 150 procent van het wettelijk sociaal minimum, terwijl andere gemeenten doorgaans 120 procent hanteerden. Dankzij deze beslissing hadden zo’n 8000 extra Utrechtse huishoudens recht op de eenmalige toeslag van 1300 euro.

 

Daarnaast schaft Utrecht als een van de eerste gemeenten de kosten voor het veranderen van de geslachtsaanduiding in je paspoort af, stopt de gemeente als eerste met het gebruik van de termen ‘hoger’ en ‘lager opgeleid’, loopt de gemeente vooruit op landelijke wetgeving om mensen met schulden te helpen door zelf tot 1000 euro aan de schuldeisers te betalen, en had Utrecht een primeur met het eerste regenboogzebrapad van Nederland. Een van die initiatiefnemers, GroenLinks-gemeenteraadslid Pepijn Zwanenberg, heeft onlangs ook een verzoek ingediend om het zebrapad aan te passen naar de Progress Pride vlag.

 

 

Artikel gaat verder na het kader.

 

Gemeenten moeten statushouders opvangen

Elke gemeente moet elk jaar een bepaald aantal statushouders huisvesten. Maar veel gemeenten kampen met een grote achterstand. Utrecht ook. Door een tekort aan beschikbare woningen blijven veel statushouders noodgedwongen in asielzoekerscentra (azc’s) zitten. Mede hierdoor zitten de azc’s al jaren overvol. Afgelopen zomer zaten er zelfs meer dan 14 duizend statushouders noodgedwongen in azc’s te wachten op een woning.

Met deze maatregel kon Utrecht in korte tijd aan haar wettelijke taakstelling van dat jaar voldoen en de achterstand van het jaar ervoor inhalen. Utrecht hoopte hiermee een voorbeeld te zijn voor andere gemeenten. En dat gebeurde. Toen alle afgesproken statushouders binnen vier in plaats van zes weken waren ondergebracht, klopten andere gemeenten aan voor tips en advies. Amersfoort en Horst aan de Maas volgden het Utrechtse voorbeeld al op.

Volgens stadshistoricus Renger de Bruin heeft Utrecht zijn voortrekkersrol vooral te danken aan de huidige progressieve meerderheid in de gemeenteraad. “GroenLinks en D66 zijn al 15 jaar de grootste partijen en dit zijn ook echt hun standpunten.” Maar het ingaan tegen het landelijk beleid, zoals met de Participatiewet, is niet iets wat je verder in de geschiedenis van Utrecht terug ziet komen, zegt De Bruin. “Amsterdam was historisch eigenlijk altijd de dwarsligger die zei: wij laten ons niks opleggen. En zij konden dat ook maken, aangezien een derde van de nationale begroting daar sinds de 17e eeuw vandaan kwam.”

 

De progressieve koers van Utrecht ligt volgens De Bruin vooral aan het grote aantal studenten en afgestudeerden dat – over het algemeen – progressief stemt. Maar die koers is niet pas iets van ‘deze tijd’: “In de jaren 50 voerde Utrecht al progressief beleid, alleen zien we dat nu niet meer zo”, stelt De Bruin. “Wat als ‘progressief’ wordt gezien, verandert met de tijd. Zo was het in de jaren 50 progressief om de Utrechtse Singel te dempen voor een vierbaans ringweg, oude gebouwen te slopen en in te zetten op hoogbouw. In de jaren 60 vond men dat al niet meer progressief.”

 

Geen paradijs

Dat Utrecht momenteel een voortrekkersrol inneemt, kent ook een prijs. “Pionieren maakt je niet bij iedereen populair”, zegt wethouder Rachel Streefland (ChristenUnie). De wethouder doelt op de kritiek op het plan om tijdelijk meer woningen aan statushouders toe te wijzen.
 

Gratis reizen in Utrecht (tot je 13e)

In 2024 houdt Utrecht de prijs van bus- en tramkaartjes hetzelfde, ondanks inflatie. En dat niet alleen: kinderen tot en met 12 reizen vanaf 2024 gratis met het openbaar vervoer in Utrecht, als een betalende volwassene met ze meereist. Volgens een gedeputeerde van de stad is het een poging om kinderen vroeg kennis te laten maken met het openbaar vervoer.

Ook is het afwijken van de Participatiewet niet geheel zonder gevaar: “De gemeente neemt hiermee een risico, uiteindelijk zou SZW [het ministerie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid, red.] de gemeente een aanwijzing kunnen geven omdat we ons officieel niet aan de wet houden”, laat woordvoerder Ruijgrok weten. Maar dat is tot op heden nog niet gebeurd.

 

Toch gaat het niet op elk gebied goed, zegt ook GroenLinks-raadslid Pepijn Zwanenberg: “We leven hier niet in het paradijs. Nog te veel mensen hebben last van intimidatie op straat; de prostitutieplekken zijn niet op orde; er is discriminatie op de woningmarkt.”

 

Niet in alle opzichten pionier

Dakloosheid is nog een van de grootste uitdagingen voor Utrecht, weet Guusta van der Zwaart, bestuurder bij De Tussenvoorziening, een organisatie die opkomt voor Utrechters die dakloos zijn of in armoede leven en hulp nodig hebben. Zij zien de gevolgen van de wooncrisis van dichtbij. Dertig jaar geleden werd De Tussenvoorziening opgericht als een maatschappelijke tegenbeweging tegen het gemeentebeleid wat betreft dakloosheid.
 

Tweet dit

Op het gebied van legaal sekswerk neemt Utrecht niet bepaald de pioniersrol op zich

Tweet dit

 

“Er is veel strijd gevoerd om belangrijke thema’s onder de aandacht van beleidsmakers te brengen, zodat bijbehorende keuzes en maatregelen worden getroffen”, vertelt Van der Zwaart. “Dat leverde op dat onder ogen werd gezien wat er nodig was, en Utrecht steeds meer is gaan samenwerken: de gemeente, maatschappelijke partners, kerken, inwoners.”

 

Ook op het gebied van legaal sekswerk neemt Utrecht niet bepaald de pioniersrol op zich. Zo zijn alle legale prostitutieplekken verwijderd. In 2013 werden de prostitutieboten en -ramen gesloten omdat er sprake zou zijn van uitbuiting en mensenhandel. En in 2021 moest de tippelzone dicht om plaats te maken voor woningbouw. De gevolgen daarvan zijn ernstig. Afgelopen februari liet een sekswerker tijdens een informatieavond van de Utrechtse gemeenteraad weten dat sekswerkers momenteel verkracht, mishandeld en beroofd worden. Bovendien durven zij geen hulp te vragen omdat ze hun werk nu illegaal doen.

 

Tweet dit

Sekswerkers durven geen hulp te vragen bij de gemeente, omdat ze hun werk illegaal doen

Tweet dit

 

Momenteel werkt de gemeente aan een plan om sekswerk weer een veilige, gezonde en legale plek in de stad te geven. Vanaf volgend jaar start een proef om prostitutie vanuit huis mogelijk te maken en een proef met een twee kleinschalige locaties waar maximaal vijftien sekswerkers een ruimte kunnen huren. Aan RTV Utrecht vertelt Minke Fischer van Belle – onderdeel van De Tussenvoorziening – dat de gemeente werkt aan het herstellen van het vertrouwen in de gemeente van sekswerkers.

 

Ook al gaat er veel goed, het kan altijd beter, denkt Van der Zwaart: “Kijk nog meer naar manieren om het samen goed te doen. Dat is ingewikkeld, maar in Utrecht is de wil er. Nauwkeurig kijken, en belemmeringen actief uit de weg ruimen, dat maakt het verschil.”

 

Een eerdere versie van dit artikel werd gepubliceerd op OneWorld.nl op 6 juni 2023.

 

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Verder lezen?

Rechtvaardige journalistiek verdient een rechtvaardige prijs.
Maak jij OneWorld mogelijk?

Word abonnee

  • Digitaal + magazine  —   8 / maand
  • Alleen digitaal  —   6 / maand
Heb je een waardebon? Klik hier om je code in te vullen

Factuurgegevens

Je bestelling

Product
Aantal
Totaal
×
Periodieke donaties - ‎€10, Maandelijks
1
 10 / maand
Subtotaal in winkelwagen  10
Besteltotaal  10
Terugkerende totalen
Subtotaal  10 / maand
Terugkerend totaal  10 / maand
Eerste verlenging: 28 maart 2024
  •  10 iDit is het bedrag dat automatisch van je rekening wordt afgeschreven.

Lees je bewust met OneWorld en draag bij aan een rechtvaardige wereld.

Dat kan al vanaf 6 euro per maand

Ontvang onze beste verhalen in je mailbox

Volg ons