OneWorld presenteert:

Voordat je verder leest:

Onafhankelijke journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld kost tijd en geld. Als Vriend van OneWorld steun je voor € 6 per maand onze missie, lees je dagelijks bijzondere verhalen, ontvang je ons magazine en meer!

Ja, ik word Vriend Ik lees eerst verder

Stel, je wil als vrouw met een buitenlandse man trouwen. Je wil in je eigen geboorteland blijven wonen, daar samen kinderen krijgen en een leven opbouwen. Op veel plekken in wereld is dit niet vanzelfsprekend.

In 25 landen kunnen vrouwen hun nationaliteit niet doorgeven aan hun kinderen. In 48 landen kan een vrouw die met een buitenlandse man trouwt haar nationaliteit niet aan hem doorgeven, waar dat andersom wel kan. In vier landen verliest een vrouw zelfs direct haar nationaliteit als ze met een buitenlander trouwt.

Staatloos door seksisme

Zulke genderongelijke wetgeving leidt onder meer tot staatloosheid onder vrouwen en kinderen: dat wil zeggen dat ze van geen enkel land burger zijn. Dit ontstaat als een vrouw uit een van deze landen met een buitenlander trouwt, daarmee haar eigen nationaliteit verliest en ook de nationaliteit van haar man niet mag verkrijgen. Ook als een vrouw met een staatloze man kinderen krijgt; als de vader onbekend, vertrokken of overleden is, zullen haar kinderen zonder nationaliteit opgroeien.

Hoewel staatloosheid ook andere oorzaken heeft, noemt VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR genderongelijke nationaliteitswetgeving een van de belangrijkste oorzaken wereldwijd. En het is een groot probleem: wereldwijd hebben ruim tien miljoen mensen door staatloosheid minder bewegingsvrijheid, en geen of beperkte toegang tot onderwijs, gezondheidszorg en gelijke arbeidskansen.  Dat resulteert vaak in armoede en sociale marginalisering. In Nederland staan momenteel 4000 mensen als ‘staatloos’ geregistreerd en ruim 80.000 mensen met een ‘onbekende nationaliteit’. Verschillende mensenrechtenorganisaties hebben kritiek geuit op de Nederlandse omgang met staatlozen.

Staatloos versus nationaliteit onbekend
‘Staatloos’ betekent dat iemand door geen enkel land – volgens de wetgeving van dat land –  als onderdaan beschouwd wordt. Staatlozen bezitten dus geen nationaliteit. Mensen met een geregistreerde ‘nationaliteit onbekend’ hebben meestal wel een nationaliteit, maar kunnen dat niet met de juiste documenten aantonen. Ook dit niet kunnen aantonen van een nationaliteit heeft vaak een genderaspect, benadrukt Schrover. “Los van landen die überhaupt geen paspoort aan vrouwen geven, zijn er ook landen waarin het bevolkingsregister tekortkomingen heeft; de registratie is soms slechter geregeld voor meisjes. Er wordt bijvoorbeeld wél aangifte gedaan van de geboorte van jongens, maar niet van meisjes – dan bestaat er dus geen geboortebewijs en kan geen nationaliteit worden aangetoond.”

alone-shadow-silhouette-274651

Staatloos? Bewijs het maar!

Maruf mag niet in Nederland blijven, maar kan ook niet vertrekken.

Eén gezin, één nationaliteit

“Patriarchale ideeën over het gezin vormen de oorsprong van deze wetgeving”, zegt hoogleraar Migratiegeschiedenis Marlou Schrover. “In de 19e eeuw begon men in Europa en de VS na te denken over nationaliteit. Er ontstond al snel een internationale stroming van juristen om nationaliteitswetgeving vorm te geven. Daarbinnen bestond heel sterk het idee dat er binnen één gezin één nationaliteit moest zijn. Het zou ‘onhandig’ zijn om verschillende nationaliteiten binnen één gezin te hebben. De logische conclusie in die tijd was dat de vrouw de man volgde – altijd. De man bepaalde dus de nationaliteit van het gezin.”

De vrouw volgde de man – altijd. Dus de man bepaalde de nationaliteit van het gezin

Het idee is daarna wereldwijd populair geworden, vertelt Schrover: de meeste landen waarin vandaag de dag genderongelijke nationaliteitswetten bestaan, hebben deze overgenomen uit koloniale wetten.

Tot zestig jaar geleden kenden de meeste landen wetgeving waarbij vrouwen hun nationaliteit verliezen als zij met een buitenlander trouwen of hun eigen nationaliteit niet kunnen doorgeven aan hun kinderen. In Nederland werd in 1964 de wet afgeschaft waarmee vrouwen hun nationaliteit verliezen door met een niet-Nederlander te trouwen. En pas sinds 1985 kan een kind de Nederlandse nationaliteit van de moeder verkrijgen.

Genderongelijke nationaliteitswetgeving wordt nog steeds verdedigd met een beroep op het idee van één gezin, één nationaliteit. Sterker, het etnisch-nationalistische karakter van dit idee wordt bewust gebruikt als wapen tegen eventuele wetswijzigingen.

De nationale identiteit komt in gevaar als vrouwen hun nationaliteit mogen doorgeven

In Jordanië bijvoorbeeld, claimen tegenstanders van een wetswijziging dat de ‘nationale identiteit’ van het land in gevaar komt als vrouwen hun nationaliteit zouden mogen doorgeven. Meer dan de helft van de bevolking in Jordanië heeft een Palestijnse afkomst en gemengde huwelijken komen veel voor. Binnen de huidige wet krijgen kinderen van een Palestijnse vader en een Jordaanse moeder geen Jordaanse nationaliteit omdat zij niet ‘puur’ (etnisch) Jordaans zijn. Hoewel dat evengoed het geval is wanneer de móeder Palestijns is, geldt deze wetgeving alleen andersom. Inmiddels zijn 360.000 kinderen in het land staatloos.

In Libanon, waar veel Palestijnse en Syrische vluchtelingen wonen, halen conservatieve politici vergelijkbare argumenten aan. Door de mogelijkheid om de Libanese nationaliteit door te geven te beperken, willen zij de ‘demografische balans’ van het land behouden.

Op de Bahama’s werd in 2016 een referendum gehouden rond het onderwerp. Hoewel de overheid uitgesproken vóór wijziging was; stemde de meerderheid tegen. Ook toen luidde onder tegenstanders het argument dat als vrouwen gemakkelijker hun nationaliteit kunnen doorgeven, het land bedreigd kan worden door ‘buitenlanders’ met de Bahamaanse nationaliteit.

Heeft staatloosheid feminisme nodig?

Er zijn verschillende internationale bewegingen actief om de oorzaken van staatloosheid aan te pakken, en genderongelijkheid is daar onderdeel van. Zo noemt het Global Action Plan to End Statelessness by 2024 van de UNHCR afschaffen van genderongelijke wetgeving als derde actiepunt, en de Global Campaign for Equal Nationality Rights probeert van bovenaf druk uit te oefenen op overheden.

Maar ook op nationaal vlak proberen feministische bewegingen, individuele activisten en progressieve beleidsmakers met vallen en opstaan verandering teweeg te brengen. In Libanon wint de campagne tégen huidige wetgeving de laatste jaren meer  draagvlak, en hebben enkele rechtszaken een overwinning gebracht voor individuele vrouwen. In Jordanië wordt al jaren actie gevoerd door vrouwen uit alle hoeken van de samenleving. In 2014 werd een kleine overwinning behaald toen speciale pasjes werden ingevoerd waarmee staatloze kinderen in theorie toegang zouden krijgen tot publieke voorzieningen. Sinds 2018 kunnen zij ook een ID-kaart krijgen.

Uit Iran verscheen dit jaar een bericht dat het parlement instemde met een wetswijziging, waardoor vrouwen hun nationaliteit mogen doorgeven. Dat werd een maand later teruggedraaid, toen bleek dat de Raad der Hoeders – een niet-verkozen orgaan – de nieuwe wet niet accepteert. De consensus is nu dat vrouwen hun nationaliteit alleen mogen doorgeven als de Raad beslist dat er geen ‘veiligheidsrisico’ bestaat. Wat dat betekent is niet duidelijk.

Malta, Kenia, Monaco, Senegal en Suriname hebben genderongelijkheid in het nationaliteitsrecht afgeschaft

In Malta gold tot 2011 een omgekeerde vorm van ongelijkheid: ongehuwde mannen konden hun nationaliteit niet doorgeven aan hun kinderen. Datzelfde jaar spande een man die om deze reden de Maltese nationaliteit werd ontzegd, een rechtszaak tegen de staat aan – waarop de wet is aangepast. In de jaren eromheen hebben verschillende landen, waaronder Kenia, Monaco, Senegal en als laatste Suriname in 2014, genderongelijkheid in het nationaliteitsrecht afgeschaft.

Staatloosheid is altijd een vorm van uitsluiting, en in bijna alle gevallen een resultaat van discriminatie. Met dat besef in gedachten werd intersectioneel feminisme dit jaar op de kaart gezet als middel tegen staatloosheid, tijdens de World Conference on Statelessness in Den Haag. Met een inclusieve en internationale beweging, zo is het idee, kunnen tegelijk etnische discriminatie en patriarchale opvattingen worden tegengegaan – en wordt staatloosheid bij de bron aangepakt.

back-view-black-and-white-boy-827993

Nederland komt belofte aan kinderen zonder nationaliteit niet na

Nederland weigert staatloze kinderen te helpen, terwijl dat in verdragen beloofd is.

Nesrin

Nationaliteit onbekend

Nesrin Farahani was op een dag haar nationaliteit kwijt.

Voor het maken van verhalen hebben we jouw steun nodig.

Ja, ik word vriend (€6 per maand)
OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Roxane Soudagar

Redacteur

Roxane Soudagar studeerde Politicologie (Internationale betrekkingen) en volgde een master in Conflict Studies & Human Rights.
Profielpagina