OneWorld presenteert:

Voordat je verder leest:

Onafhankelijke journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld kost tijd en geld. Als Vriend van OneWorld steun je voor € 4 per maand onze missie, lees je dagelijks bijzondere verhalen, ontvang je ons magazine en meer!

Ja, ik word Vriend Ik lees eerst verder

Veel wordt de afgelopen dagen gerelateerd aan de situatie in Centraal Azië zelf. Armoede en repressie. Hoe juist is dit? Is armoede en onderdrukking in de dictatoriale Centraal Aziatische staten de oorzaak van radicalisering?

Feit is dat Oezbekistan sinds de onafhankelijkheid van de Sovjet Unie geregeerd is door een totalitair regime onder leiding van wijlen Islam Karimov. Mensenrechten werden geschonden, het land isoleerde zich steeds meer. Relatief rijk aan grondstoffen kon het zich onafhankelijk opstellen ten opzichte van internationale actoren zoals het Internationaal Monetair Fonds en de Wereld Bank. De situatie lijkt nu enigszins te veranderen met een nieuwe president aan het roer, ook wat betreft vrijheid in het uitdragen van religie.

Radicalisering legitimeert staatsinterventie

De bevolking in de voormalige Centraal Aziatische Sovjet Staten is primair moslim; dit betreft ongeveer 90 procent van de bevolking. De overheden in landen als Oezbekistan en Tadzjikistan willen echter seculier overkomen, en proberen op verschillende het praktiseren van het geloof te controleren. Onder andere door het vrijdaggebed te controleren of zelfs te schrijven. Zo wordt volgens politicologen het vrijdaggebed door de Oezbeekse staat geschreven. In Tadzjikistan wordt gecontroleerd of er geen minderjarigen in de moskee komen.

Er speelt echter nog een ander aspect mee; angst voor radicalisering legitimeert staatsinterventie en het totalitaire systeem. Opmerkelijk genoeg hebben de Oezbeekse en Amerikaanse overheden in de afgelopen jaren samen gewerkt in de strijd tegen terrorisme, en heeft de Amerikaanse overheid een legerbasis gehad in Oezbekistan om makkelijker in Afghanistan te kunnen opereren. Sommige Oezbeken raakten gedesillusioneerd door zulke samenwerkingsverbanden, aangezien ‘Westerse’  overheden het repressieve regime van Oezbekistan op deze wijze steunden.

In buurland Tadzjikistan speelt de dreiging van islamisering ook een grote rol. Zo was er in 2016 een campagne waarin mannen gedwongen werden hun baard te scheren en werd in 2015 de Islamic Revival Party verbannen. Feit is echter dat dit de enige oppositie partij in het Tadzjiekse parlement was, en het huidige regime er alle interesse in had om proteststemmen zo veel mogelijk uit te bannen. De Centraal Aziatische landen worden repressief,  met harde hand geregeerd.

Migratie

Zoals Marlene Laruelle duidde: ‘Oezbekistan produceert of exporteert geen terroristen. Oezbekistan exporteert arbeidsmigranten.’ Arbeidsmigratie is een prominente bron van inkomsten voor veel families in de Centraal Aziatische landen Oezbekistan, Tadzjikistan en Kirgizië. De lokale economie biedt te weinig mogelijkheden om families te onderhouden. Het zijn voornamelijk mannen die de reis naar Rusland maken, waar zij vaak in keiharde omstandigheden terecht komen. Er zijn zo’n twee tot drie miljoen Oezbeken in Rusland (iets minder dan tien procent van de bevolking), en de economie van buurland Tadzjikistan was in 2013 wereldwijd (!) het meest afhankelijk van zogenaamde ‘migrant remittances’. Deze droegen voor meer dan 50 procent bij aan het land’s bruto nationaal product.

In Rusland zijn netwerken heel belangrijk. Migranten die als ‘leek’ het grote Moskou of Sint Petersburg binnen komen, zijn afhankelijk van bekenden en kennissen die hen introduceren in het dagelijks leven, en die hen een (tijdelijke) woonplek bieden, en werk regelen. Het is een hard bestaan. Terwijl de lokale economie in Moskou niet zonder migranten kan, is discriminatie en xenofobie aanzienlijk. In deze context biedt het geloof sommige migranten houvast, maar dit betekent niet direct dat zij radicaliseren.

Dieper liggende, structurele oorzaken

Is deze Centraal Aziatische context de bron van aanslagen? Waarom zijn er ogenschijnlijk (steeds) Oezbeken betrokken, zoals in Istanbul, Sint Petersburg, Stockholm, en nu New York? Is het armoede en repressie wat aan de aanslagen ten grondslag ligt?

Nee, zeggen experts zoals Edward Lemon en Erica Marat. Het is inderdaad zo dat er Oezbeken bij betrokken zijn, maar scheer niet alles en iedereen over een kam. Ja, bijna 90 procent van de bevolking is moslim in landen als Oezbekistan en Tadzjikistan. En ja, armoede, mensenrechtenschendingen en machtsmisbruik karakteriseren deze landen. En, inderdaad, radicalisering vindt plaats in Rusland, waar het leven voor veel migranten keihard is. Maar volgens verschillende experts wordt radicalisering in Centraal Azië en door Centraal Aziaten veel te simplistisch uitgelegd. Zij duiden er onder andere op dat armoede en extremisme niet hand in hand gaan, en er is meer rigide onderzoek nodig om bepaalde patronen te onderscheiden. Het is een feit dat de Centraal Aziatische regio op zichzelf relatief stabiel is, met weinig interne conflicten in de afgelopen jaren. Dit contrasteert duidelijk met landen in het Midden Oosten.

We moeten dus dieper graven. Er zijn verschillende tendensen. Er zijn personen die echt naar Syrië en Irak vertrekken, net zoals er vanuit Nederland en andere Europese landen mensen naar het Midden Oosten reizen. De vraag rijst logischerwijs: wat gebeurt er met die personen nu IS aan grondgebied heeft verloren? Daarnaast zijn er anderen die geen directe links hebben met IS, maar wel in naam van IS een aanslag plegen. Dan zijn er nog mensen die gerekruteerd worden in Centraal Azië zelf. Sociale en politieke uitsluiting en ongelijkheid, machtsmisbruik en machtsconflicten lijken ten grondslag te liggen aan radicalisering in Centraal Azië. Er zijn dus verschillende patronen, verschillende personen, en er zijn verschillende drijfveren

De 'American Dream'

Sayfullo Saipov woonde al zeven jaar in de Verenigde Staten. Hij kreeg de mogelijkheid naar de Verenigde Staten te migreren door een zogenaamde ‘visumloterij’. Daar echter bleek de  ‘American Dream’ niet voor hem weg gelegd. Hij kwam moeilijk aan werk en had verschillende baantjes in de transport sector, en verhuisde verschillende malen binnen het land. Hij trouwde een  Oezbeekse migrante, en zij kregen kinderen, maar kon zijn draai niet vinden.

Natuurlijk is er niet één oorzaak aan te wijzen, en wordt er ook onder experts gediscussieerd waarom bijvoorbeeld er relatief veel Oezbeken bij zijn. Zijn er bepaalde netwerken waardoor zij gerekruteerd worden? Welke banden spelen een rol? Belangrijk is dat men voorbij gaat aan simplistische noties zoals die vaak in media voorbij komen. Zoals Edward Lemon zegt: ‘Uzbekistan is a bastion of torture, more so than it is a hotbed of extremism.’ Sayfullo Saipov had geen extremistische idealen voor hij naar de Verenigde Staten vertrok. Familie problemen, eigenwaarde, discriminatie, deprivatie. Daarin moeten we het zoeken.

Voor het maken van verhalen hebben we jouw steun nodig.

Ja, ik word vriend (€4 per maand)
irna

Irna Hofman

Irna Hofman (1983) is promovenda in de rurale sociologie, en part-time docent, aan de Universiteit Leiden. In haar onderzoek richt zij zich …
Profielpagina

Advertentie

banner Het Nieuwe Wonen