Journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld

Voordat je verder leest:

Onafhankelijke journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld kost tijd en geld. Als Vriend van OneWorld steun je voor € 6 per maand onze missie, lees je dagelijks bijzondere verhalen, ontvang je ons magazine en meer!

Ja, ik word Vriend Ik lees eerst verder

Op het eerste gezicht lijkt er weinig veranderd sinds mijn laatste bezoek aan China in 2016. Hoewel, de taxichauffeurs in Shanghai lijken minder wild te rijden dan ik gewend ben, of verbeeld ik me dat maar?

Ik ben neergestreken in een staatshotel vlakbij de Huaihai-Middle Road, die dwars door de French Concession loopt, de buurt waar ik twee jaar heb gewoond. Rondom deze mondaine straat komen jong, oud, arm en rijk samen. Aan de rechterkant ligt het luxueuze winkelcentrum IAPM, waarin alles van wit marmer lijkt te zijn gemaakt en uitzinnige etalages van Gucci, Dolce & Gabbana en Miu Miu de voorbijgangers verleiden. Aan de linkerkant van de straat ligt het Xiangyang park, waar bejaarden ’s ochtends tai chi-oefeningen doen in trainingspakken of pyjama’s.

En daar zie ik een grote verandering. In het begin van het park staat nu een groot reclamebord waarop levensgrote gezichten de revue passeren. Mensen die een overtreding hebben begaan. Ze zijn, zo blijkt, door rood gereden. Bij iedere foto staat de plaats van het delict, gemarkeerd met een rood vierkant. De filmpjes worden herhaald en herhaald, het reclamebord is een moderne schandpaal. Voor de mensen die zichzelf herkennen moet het intimiderend en beschamend zijn.

Inmiddels hangen Chinese steden vol met camera’s met gezichtsherkenning, om het gedrag van burgers nauwlettend te monitoren

In mei werd ook in Shanghai een begin gemaakt met de invoering van het Social Credit System, een persoonlijke gedragsscore. Wie zich op het sociale en financiële vlak keurig gedraagt en loyaal is aan de communistische partij, ontvangt bonuspunten en krijgt privileges. Wie de regels schendt (schulden maakt, verkeersovertredingen begaat, boetes niet betaalt, onwelgevallige teksten op internet plaatst en nog veel meer), krijgt strafpunten en belandt op een zwarte lijst. De persoon in kwestie riskeert een strafblad en kan fluiten naar een uitkering, lening of hypotheek.

In de Chinese stad Shenzhen is het experiment al eerder gestart. Chinezen die vijf verkeersovertredingen begaan (ook voetgangers) komen er op een zwarte lijst te staan. Nu wordt het systeem uitgerold over het hele land: inmiddels hangen Chinese steden vol met camera’s die zijn gespecialiseerd in gezichtsherkenning op grote afstand, om het gedrag van burgers nauwlettend in de gaten te houden. De vergelijking met Big Brother uit Orwells Nineteen Eighty Four dringt zich op. Ook vertoont het systeem bizarre overeenkomsten met de Black Mirror aflevering ‘Nosedive’.

Black Mirror is een veelbekroonde Engelse anthologieserie op Netflix. Iedere aflevering heeft een andere cast en verhaallijn en de serie gaat over de snelle technologische ontwikkelingen in de 21ste eeuw en hoe die onze werkelijkheid beïnvloeden.

De aflevering ‘Nosedive‘ gaat over een wereld waarin mensen elkaar voortdurend beoordelen door middel van een puntensysteem met een maximum van vijf punten. De score is van invloed op de sociale en economische status van een persona en bepaalt wie zijn of haar vrienden zijn, welke bedrijven geïnteresseerd zijn in zakendoen en nog veel meer.

De hoofdpersoon Lacie (Bryce Dallas Howard), een jonge, mooie vrouw, is geobsedeerd door het systeem en doet alleen uitlatingen in het openbaar en online die haar score zullen verhogen. Maar in haar drang om perfect te zijn maakt Lacie een aantal misstappen waardoor haar score opeens drastisch keldert. Als ze alles dreigt te verliezen wordt ze zich pijnlijk bewust van haar onnatuurlijke gedrag.

Goede gewoontes

Het plan om een Social Credit System in te voeren is uitgewerkt onder het leiderschap van de Chinese President Xi Jinping. In 2020 zal het voor iedere Chinees gelden. Hij wil dat alle Chinezen goede gewoontes ontwikkelen. Als er al kritiek was op het plan, dan is die inmiddels verstomd, want Xi’s wil is wet. In het voorjaar keurden zowel het partijkader als het Nationaal Volkscongres een voorstel van Xi goed waarin werd bepaald dat hij niet gebonden zal zijn aan twee ambtstermijnen, zoals zijn voorgangers, maar in principe kan regeren tot zijn dood.

De macht in China is dus opnieuw voor onbepaalde tijd in handen gevallen van één man. Verbazingwekkend, want daar heeft het land slechte ervaringen mee. Denk aan de desastreuze dictatuur van Mao.

Ik ben benieuwd wat de Chinezen zelf vinden van de laatste ontwikkelingen, en heb een afspraak met Paul, een Chinese vriend die een tijd in het buitenland heeft gewoond. Zoals veel jonge Chinezen is hij onlangs teruggekeerd naar zijn land, omdat daar voor hem veel meer kansen liggen dan in Europa en Amerika, in Pauls ogen ‘de oude wereld’.

Op weg naar onze ontmoetingsplek wacht ik voor een stoplicht waar zich een file heeft gevormd. Daarin staat, tussen de luxe auto’s, ook een ouderwetse ijzeren fiets met een laadbak waarop zwerfhout en papier hoog zijn opgestapeld. De man heeft een verweerd gezicht en kijkt somber. Hij moet naar een centraal punt in de oude stad, waar hij de lading voor een habbekrats zal verkopen aan een recyclebedrijf. Ik denk dat hij er hooguit 20 yuan voor krijgt, ongeveer 2,50 euro.

Zouden de miljoenen Chinezen aan de onderkant van de samenleving, zoals deze sjacheraar, ook op de hoogte zijn van het Social Credit System? Wat kan je een man die nauwelijks iets bezit nog afpakken als hij vijf keer door rood rijdt en een verkeersboete niet kan betalen?

Ik ontmoet Paul in Wagas, een trendy restaurant met spinazie-mango-smoothies en quinoa-avocado-salades. We betalen de hoofdprijs. Het stroomt vol met jonge Chinezen die meteen hun laptop of smartphone tevoorschijn halen zodra ze hebben besteld.

Ook Paul legt zijn telefoon in het zicht. Hij vertelt dat hij een verantwoordelijke baan heeft gekregen bij een start-up. Hij moet dag en nacht bereikbaar zijn en vrije tijd is een luxe geworden. ‘De druk is hoog in China; zo is het nu eenmaal.’

Ik vraag hem of hij ongerust is over de invoering van het Social Credit System. Waar moet hij allemaal wel niet op letten als individu?

‘Om eerlijk te zijn hebben jonge mensen als ik geen tijd om ons erin te verdiepen,’ antwoordt Paul. ‘Wij zijn vooral bezig met onze banen. We willen geld verdienen en bouwen aan onze toekomst. Dat is de voornaamste zorg. Ik denk dat het wel zal meevallen met het kredietsysteem en eventuele repercussies als je een overtreding begaat. Ik zie het vooral als een mechanisme om mensen die echt asociaal zijn in het gareel te brengen.’

En hoe kijkt hij aan tegen de ‘staatsgreep’ van Xi Jinping? Paul vindt dit een typisch westerse opmerking. ‘De meest Chinezen vinden het prima dat de president nog vele jaren kan aanblijven, want dat biedt stabiliteit. En dat is goed voor de economie. Langetermijnbeslissingen kunnen niet zomaar worden teruggedraaid. Bij jullie in het westen is er veel meer onrust en chaos door voortdurende regeringswisselingen. Dat schiet niet op.’

Ik zie het vooral als een mechanisme om mensen die echt asociaal zijn in het gareel te brengen.

Maar is hij niet bang dat Xi, door middel van de gedragsscore, nóg meer controle over mensen zal uitoefenen? Paul neemt het allemaal met een korreltje zout. ‘De Chinese autoriteiten kunnen niet alles tegenhouden.’

Hij vertelt over de rel naar aanleiding van een oude verkrachtingszaak. Shen Yang, een gerenommeerde professor, heeft twintig jaar geleden de getalenteerde studente Gao Yan misbruikt en valse geruchten over haar verspreid. De vrouw pleegde zelfmoord, de professor kreeg alleen een berisping. Vrienden en familie van Gao Yan herdachten haar onlangs en plaatsten het verhaal op internet. Onder invloed van de Me Too-discussie werd het al snel gedeeld door tienduizenden studenten, ondanks pogingen van de autoriteiten om de berichten te blokkeren. De professor werd in april alsnog ontslagen door de universiteiten van Shanghai en Nanjing, en de dood van zijn slachtoffer werd opnieuw betreurd.

Paul: ‘Er werd van hogerhand druk op ouders uitgeoefend om studenten terug te fluiten en de discussie over de verkrachtingszaak te laten zitten. Maar dat is niet gelukt. Het Social Credit System zal daar niets aan veranderen, denk ik. Als er sprake is van groot onrecht dan durven studenten zich nog steeds uit te spreken via sociale media.’

Pauls antwoorden zijn erg politiek correct. Ik respecteer zijn mening, maar vrees dat hij onderschat wat de gevolgen zullen zijn van de nieuwe ontwikkelingen. De autoriteiten zullen steeds dieper graven in het leven van Chinezen, en daar steeds meer macht over krijgen. Nu al worden alle uitingen op internet streng gecontroleerd en kan iemand zelfs een gevangenisstraf krijgen als hij of zij ‘opruiende boodschappen’ verspreidt.

Privacy

En straks gaat het nog veel verder. Chinese tech-giganten als Alibaba en Tencent grossieren in apps als Alipay en WeChat. Meer dan 700 miljoen Chinezen gebruiken de apps voor internetaankopen, financiën, reserveringen, het boeken van tickets, chatten en internetten. Alibaba en Tencent komen zo alles te weten over het leven van de gebruikers. Als deze bedrijven onder het mom van het Social Credit System worden gedwongen hun data te delen met de autoriteiten (voor zover ze dat al niet doen), heeft het begrip privacy geen enkele betekenis meer in China.

Autoriteiten die alles van je weten en je gedrag ook nog eens beoordelen, kunnen steeds meer eisen stellen, druk uitoefenen en iedere vorm van kritiek de kop indrukken. Ik vind het een griezelige en ongezonde ontwikkeling. Maar het heeft geen zin om hierover in discussie te gaan met Paul, want hij heeft geen keuze. Hij moet zich wel schikken in het systeem.

IMG_5559

Een paar dagen nadat ik terug ben uit China probeer ik mijn WeChat-account te sluiten. Bij de eerste poging wordt het verzoek geweigerd ‘om privacyredenen’. Een dag later probeer ik het opnieuw en krijg ik een laatste bericht: ‘Uw verzoek wordt ingewilligd. Alle data zullen worden verwijderd, binnen zestig dagen. Opent u deze app NIET meer.’ Er is dus nog genoeg tijd voor moederbedrijf Tencent om een back-up van alle data te maken. Want wie weet wat ik allemaal heb uitgespookt in China.

Joan Veldkamp was correspondent China en is schrijfster van het boek Vrijhaven Shanghai, dat in september 2017 uitkwam. Paul is niet de echte naam van de Chinese vriend die voor dit stuk is geïnterviewd. Zijn gegevens zijn bekend bij de redactie. 

Voor het maken van verhalen hebben we jouw steun nodig.

Ja, ik word vriend (€6 per maand)
IMG_7151

Joan Veldkamp

Joan Veldkamp (52) Is freelance journaliste en oud-Japan en China correspondent. In september 2017 werd haar eerste boek ‘Vrijhaven …
Profielpagina

Advertentie

banner_buurt-1 (002)

Advertentie

NRC Live – Banner Mobiliteit – OneWorld – 600×500 (002) 6 nov