OneWorld presenteert:

Voordat je verder leest:

Onafhankelijke journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld kost tijd en geld. Als Vriend van OneWorld steun je voor € 6 per maand onze missie, lees je dagelijks bijzondere verhalen, ontvang je ons magazine en meer!

Ja, ik word Vriend Ik lees eerst verder

De oranje lieslaarzen met naaldhakken, of toch de enkellaarsjes bedekt met diamantjes en een randje  veren? G Xtravaganza (35) maakt zich klaar voor een bal in club House of Yes in Brooklyn en inspecteert de schoenencollectie onder zijn indrukwekkende kledingrek vol kleurrijk bont en satijn. Het worden de enkellaarsjes – de oranje blikvangers gaan mee in een roze koffer, zodat hij halverwege de avond van outfit kan wisselen.

Zijn entree zal hij maken in luipaardprintbadpak, gouden glitterstring, een rokje van strookjes leer en een zelf ontworpen beige mantel, afgemaakt met een huizenhoog getoupeerde pruik, een laagje foundation en oudroze lippenstift. Hij werpt een laatste blik in de spiegel in zijn woonkamer, waar een enorm glitterpaard en een reusachtige  glitterdraak staan. Hij maakte ze ooit voor zijn werk – G is etaleur – en wellicht zijn ze nog eens bruikbaar voor een bal dat groter en flamboyanter is dan het ‘minibal’ waar hij vanavond naartoe gaat.

Het is moeilijk voor te stellen als G zijn netkousen rechttrekt op de bank naast de glitterdraak, maar bij zijn ouders in Arizona draagt hij ‘JC Penney-kleren’ – de collectie van een warenhuis dat het beste te omschrijven is als de Amerikaanse V&D. Pa en ma komen uit Mexico en vestigden zich als landarbeider in een Amerikaans dorp met één stoplicht, waar ze vijf kinderen grootbrachten. Gerardo Félix, zoals hij toen nog door het leven ging, vertrok er zodra hij achttien werd. Om te kunnen ademen’, zoals hij het beschrijft.

De samenleving ontkende hun bestaan, dus creëerden ze hun eigen wereld

In New York kan hij zijn wie hij wil zijn: G Xtravaganza, lid van House of Xtravaganza, een van de legendarische ‘huizen’ van de ballroom scene die zowel schuilplaats als vluchtweg is geweest voor duizenden lhbti+’ers van kleur. De samenleving ontkende hun bestaan, dus creëerden ze hun eigen wereld. In zo’n ‘huis’ vinden ze emotionele steun, kennis, bescherming en een thuis – soms in letterlijke zin, als ze bij andere leden wonen. Het is een subcultuur
die groot werd in de jaren ’70 en ’80, maar voor veel New Yorkers tot op de dag van vandaag verborgen is gebleven.

In 1991 vestigde de documentaire Paris is Burning (te zien op Netflix) voor het eerst echt aandacht op de missverkiezingachtige bals die de ballroom scene kenmerken. Op de dansstijlen, en op de alternatieve familie die de huizen vormen voor gay en transgender tieners van kleur die niet welkom waren bij hun biologische familie en zich ook niet welkom voelden in de witte homogemeenschap. Zwarte queens wonnen nooit bij de bestaande dragshows in New York, dus startte een van hen haar eigen bal.

Zo begon House of Xtravaganza in 1982 als de eerste ballroomgroep voor latino’s. Zoals gebruikelijk kent het huis een hiërarchie waarin zelfbenoemde ouders en grootouders de leiding hebben. Gay gangs, worden de groepen door hun leden ook wel genoemd. Samen schaven ze aan hun techniek voor de catwalk, waarop ze in geraffineerd kostuum poseren en dansen voor een bokaal en een geldprijs. “Bals zijn magisch, verslavend bijna – als je er eenmaal kennis mee hebt gemaakt blijf je terugkomen”, zegt G.

One World_Ball Culture_01
G Xtravaganza maakt zich thuis op voor het bal. Beeld door: Chantal Heijnen

Er zijn verschillende categorieën; G loopt normaal gesproken in de categorie ‘bizar’ – vandaar dat glitterpaard, dat hij nog altijd een keer mee wil nemen het podium op. Vaak gaat het vooral om het vlekkeloos vertolken van een gender of identiteit waarmee iemand zich identificeert, zoals die van vrouw. Vogueing, de dans gebaseerd op bewegingen van poserende modellen, staat centraal. Maar een ‘huis’ is veel meer dan een dansgroep.

One World_Ball Culture_20
G Xtravaganza neemt in zijn grote roze koffer een tweede outfit mee, zodat hij zich halverwege de avond kan verkleden. Beeld door: Chantal Heijnen

Alternatieve familie

“Deze familie is echter dan mijn biologische familie”, zei de grootvader van de Xtravaganzas, Hector Xtravaganza eens tegen New York Magazine. Hij liet zijn geboortenaam officieel veranderen in Xtravaganza en liet de aangenomen familienaam op zijn beide onderarmen tatoeëren. In december overleed hij op zestigjarige leeftijd. Om zijn leven te vieren komen honderden ballroomsterren en -aspiranten enkele dagen voor het bal in House of Yes samen in een theater in Harlem. Bijna allemaal noemen ze Hector hun vader. Zijn urn in regenboogkleuren staat te glinsteren op het podium.

“Toen ik niets te eten had, voedde hij me, toen ik aan de drugs was, hielp hij me, toen ik aan mijn  transitie begon, zei hij dat ik mooi was”, zegt Kendall Xtravaganza, een zwarte trans vrouw. “Ballroom is geluk, liefde”, vertelt Anthony LaMuñeca, al sinds de jaren ’80 een Xtravaganza.“Het was trots, toen niemand je wilde, niemand zelfs maar met je wilde praten. Je had ons, en we deden ons best om alles wat je miste goed te maken.”

Wij moesten onze geaardheid verbergen. Ik ben geslagen, gearresteerd, leefde op straat

Er is in de maatschappij veel ten goede veranderd sinds die jaren, toen behalve afkeuring door de  samenleving ook aids een groot probleem was in de Amerikaanse homogemeenschap. “Deze meiden hebben zoveel geluk”, zegt Raquel, een Xtravaganza uit de vroege jaren die haar achternaam liever voor zich houdt. Ze wijst op twee millennials die zich als trans vrouw ogenschijnlijk compleet op hun gemak voelen in de theaterzaal waar Hector Xtravaganza wordt herdacht. “Wij moesten onze geaardheid verbergen. Ik ben geslagen, gearresteerd, leefde op straat.”

One World_Ball Culture_39
Een van de ballroomiconen, bekend als Monster Labeija, wordt op de vloer bewonderd, toegejuicht, en uitgedaagd door andere voguers. Beeld door: Chantal Heijnen

Nog steeds neemt G met baard en naaldhakken liever niet de metro in New York. Ook in deze overwegend open en progressieve stad voelt dat niet altijd veilig. In de rest van de VS al helemaal niet. In 2018 werden zeker 26 transgender personen in Amerika vermoord, overwegend zwarte vrouwen. Een jaar eerder waren het er 29 – meer dan ooit geregistreerd. Vermoedelijk vallen zelfs meer doden; politie en familie maken soms niet duidelijk dat het om transgender slachtoffers gaat.

Dodelijk geweld treft onevenredig veel transgender vrouwen van kleur, schrijft lhbti+-organisatie Human Rights Campaign op haar website. Een mix van racisme, seksisme, homofobie en transfobie zorgt ervoor dat deze groep basisbehoeften – werk, huisvesting, zorg – worden ontzegd. Dat maakt ze extra kwetsbaar. Enkele slachtoffers waren bijvoorbeeld dakloos omdat ze als transgender geen huis konden vinden.

Ballroomiconen

In Brooklyn kan G Xtravaganza wel zonder aarzelen in netkousen in een taxi stappen – de chauffeur brengt hem zonder morren naar House of Yes, waar maandelijks bals worden gehouden. De club
is altijd al uitdrukkelijk lhbti+-vriendelijk en inclusief, maar vanavond nog een tikje inclusiever. ‘Bals zijn een ruimte bedoeld voor queer en trans mensen van kleur’, meldt de club op de toegangskaart.

‘Je kent vogue misschien van Madonna, maar het heeft wortels in de historisch gemarginaliseerde stedelijke zwarte en latino gay en trans gemeenschappen. Als je niet uit deze gemeenschap komt – je bent een witte, hetero bondgenoot – wees dan alsjeblieft voorzichtig met de ruimte die je inneemt.’ Dring niet naar voren om foto’s of video’s te maken, hinder de dansers niet en zorg dat je de betekenis van ballroom begrijpt als je zelf wilt meedoen, is de boodschap. Meedoen kan overigens ook als je niet van kleur bent: onder de legendarische Xtravaganzas is ook een enkele witte ballroomliefhebber.

One World_Ball Culture_grandfather hector_02
G Xtravaganza is de host van de bijeenkomst om het leven van Grandfather Hector Xtravaganza te vieren. Onlangs overleed Hector op 60-jarige leeftijd. Beeld door: Chantal Heijnen

De schijnwerpers zijn vanavond voor de iconen uit de scene, dansers die bekend zijn als Monster Labeija en Mariah Revlon. Ze zijn helden van wie zelfs jaren oude optredens op YouTube zijn gezet door fans, hun Instagramaccounts trekken duizenden volgers. Ze worden op de vloer bewonderd, toegejuicht en uitgedaagd door andere voguers. Vogue is ‘een ontsnapping’, vertelt Labeija (32) – geboren als Justin Gomez – later. “Ik kan me zo vrij uitdrukken als ik wil zonder veroordeeld te worden.”

Soms is dat op hakken, vanavond draagt hij sneakers en jeans. Zijn handen cirkelen op housemuziek razendsnel om zijn hoofd, hij demonstreert het perfecte ‘eendenloopje’ dat bij vogue hoort en etaleert zijn elastische spieren als hij soepel achterwaarts op de grond valt in een andere karakteristieke vogue-beweging. De juiste blik is een belangrijk onderdeel van het optreden. Labeija laat zelfs zijn tanden zien in een battle met Mariah Revlon. G kijkt van een afstandje toe. De twee op de vloer zijn dan wel lid van House of Labeija en House of Revlon, maar hij kent hen goed. Ja, je kunt bevriend zijn met iemand uit een ander huis, zegt G. “Maar op de catwalk, it’s blood.

Ballroom is zo populair geworden, dat die houding gangbaar is geworden in de Amerikaanse populaire cultuur

Ballroom is zo populair geworden, dat die houding – throwing shade, jargon voor ‘dissen’ – gangbaar is geworden in de Amerikaanse populaire cultuur, zelfs in de politiek. Als voormalig medewerkers van president Obama vinnig commentaar leveren op de chaos in de regering Trump, heet dat ‘throwing shade’. Obama’s huisfotograaf publiceerde een boek dat die naam draagt. De kreet ‘yas queen’ – een uiting van bewondering in ballroom – is op Instagram overal.

Verloren betekenis

Ballroom ontstond als antwoord op keiharde afwijzing van de samenleving, maar die omarmt de cultuur inmiddels. Jonge queer mannen zetten trends in series als RuPauls Drag Race en Queer
Eye, Netflix brengt de New Yorkse ballroomwereld van de jaren ’80 in beeld in de serie Pose, gemaakt in nauwe samenwerking met Hector Xtravaganza.

Dat biedt kansen voor de gemeenschap: in Pose speelt een recordaantal transgender acteurs. Velen zijn daadwerkelijk sterren van de hedendaagse New Yorkse bals. Ook diverse dansscholen in New York hebben ballroomsterren aangenomen als docent. Zij reizen de wereld over om ballroom en vogueing te onderwijzen tot in Rusland, Australië en Japan.

Vogueing helpt me vooral om vrouwelijke eigenschappen die ik weggeduwd heb, te ontgrendelen

Danser Masad Qawishabazz (26) uit Chicago komt in New York zijn voguevaardigheden bijspijkeren met Leiomy Maldonado, een Puerto Ricaanse transgender vrouw die begon te dansen in de ballroomwereld en dankzij talentenjacht America’s Best Dance Crew een veelgevraagd docent werd. Qawishabazz traint al een paar jaar, vertelt hij na de les, maar heeft zich aan een echt bal nog
niet gewaagd. “Vogueing helpt me vooral om een deel van mezelf te ontgrendelen waar ik bang voor ben geweest. Vrouwelijke eigenschappen die ik weggeduwd heb. Je denkt dat je daar overheen
bent, maar soms bots je ineens op die muur.”

Ballroom-dj Michael Cox, die in House of Yes als MikeQ achter de draaitafel staat, ziet gevaar in de groeiende populariteit van ballroom. De veelal arme zwarte en latino lhbti+-New Yorkers die de cultuur creërden uit noodzaak, dreigen uit het zicht te raken. “Dankzij YouTube is de scene de laatste jaren enorm gegroeid. Mensen doen nu mee voor het dansaspect. Ik vrees dat er een tijd komt dat het zo populair wordt, dat de betekenis verloren gaat.”

One World_Ball Culture_01
Een groepsfoto na de viering van het leven van Grand father Hector Xtravaganza. Aan de zijkant staat een proclamatie met een boodschap van burgemeester Bill de Blasio waarin hij de bijdragen van Hector Xtravaganza aan de cultuur van NYC, zijn vrijwilligerswerk en mentorschap van de LHBTI+-jeugd erkent. Beeld door: Chantal Heijnen

G Xtravaganza ziet tot zijn spijt nieuwe huizen opkomen die lang niet zo aan ‘familiewaarden’ hechten als de Xtravaganzas. Maar, zegt hij: “Ballroom is altijd aan verandering onderhevig
geweest, dat zit in de aard. Soms gaat het zo snel dat we het niet bij kunnen houden. Dat is wat ballroom is: fris, rauw, levend.”

Voor het maken van verhalen hebben we jouw steun nodig.

Ja, ik word vriend (€6 per maand)
14117885_1363021240391941_3404915891011004102_n

Karlijn van Houwelingen

Karlijn is freelance journalist en VS correspondent bij het AD.
Profielpagina