Journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld

Voordat je verder leest:

Onafhankelijke journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld kost tijd en geld. Als Vriend van OneWorld steun je voor € 6 per maand onze missie, lees je dagelijks bijzondere verhalen, ontvang je ons magazine en meer!

Ja, ik word Vriend Ik lees eerst verder

Het woord transgender vormt eerder een omschrijving van een groep mensen dan een vastomlijnde identiteit. Transgender Netwerk Nederland bracht daarom een handleiding naar buiten gevuld met tips, aanspreekvormen en termen om trans personen op de juiste manier te benaderen. Deze wegwijzer biedt je de handvatten, juiste begrippen, cijfers, aanspreekvormen en tips om transgender personen en thematiek correct en respectvol te beschrijven, te bespreken en in beeld te brengen.

De begrippen: wat is wat?

Transgender
‘Transgender’ omvat een spectrum aan genderdiverse mensen, waaronder transgender mannen, transgender vrouwen, crossdressers en vele anderen die zich niet (enkel) identificeren en/of gedragen als man of vrouw.

Trans(gender) man
Een transgender man identificeert zich als een man, maar werd bij de geboorte voor meisje/vrouw aangezien en stond als zodanig geregistreerd.

Trans(gender) vrouw
Een transgender vrouw identificeert zich als een vrouw maar werd bij de geboorte voor jongen/man aangezien en stond als zodanig geregistreerd.

Non-binaire trans(gender) personen
Mensen die zich noch als man, noch als vrouw identificeren worden non-binaire transgender personen genoemd. Ze vallen buiten de binaire hokjes man of vrouw.

Travestieten of crossdressers
Een persoon die zich deels of volledig kleedt als persoon van ‘het andere geslacht’, of dit nu af en toe of zeer regelmatig het geval is. Meestal betreft dit personen die van geboorte man zijn en zich kleden en uiten als vrouw. In hoeverre een van geboorte mannelijke travestiet/crossdresser zich ook als vrouw identificeert, verschilt per persoon.

Cisgender
‘Cisgender’ wordt gebruikt voor mannen en vrouwen die niet transgender zijn. Zij identificeren zich met het geslacht dat bij de geboorte werd genoteerd. Bovendien gedragen en kleden zij zich volgens de culturele normen die bij dat geboortegeslacht (mannelijk of vrouwelijk) zouden passen.

Genderidentiteit en -expressie

Genderidentiteit is de diepgevoelde persoonlijke overtuiging te behoren tot een bepaald geslacht of daar juist van af te wijken. De genderidentiteit kan man óf vrouw zijn, zowel man als vrouw, of man noch vrouw.

Genderexpressie is de manier waarop iemand uiting geeft aan de eigen genderidentiteit. Deze is zichtbaar in gedrag, kleding, spraak, haardracht en lichaamskenmerken. Bepaalde kenmerken van genderexpressie worden doorgaans als mannelijk betiteld en andere als vrouwelijk.

Niet te verwarren

Travestiet en drag queen
Wie aan travestie doet, doet dit meestal niet voor de show. Doen mensen dat wel dan noemen we dat ‘show travestie’ of drag. Een man in drag noem je een drag queen, een vrouw een drag king. Mensen die aan travestie of crossdressing doen, worden meestal niet graag  verward met mensen die aan drag doen. Drag queens zijn meestal homoseksuele mannen; cross-dressers zijn meestal heteroseksuele mannen.

De verwarring over drag en travestie houdt veel mensen in de kast. Travestieten zijn vaak bang voor homo aangezien te worden. Homoseksualiteit is uiteraard niet iets om je voor te schamen, maar dat is wel de realiteit. Om het taboe rond travestie te doorbreken, is het beter om travestie en drag niet met elkaar te verwarren.

Zeg nooit ‘omgebouwd’. Trans personen zijn geen apparaten waaraan je sleutelt of huizen die je verbouwt

Transgender en transseksueel
Het beeld heerst dat alle transgender personen van ‘man naar vrouw’ gaan en andersom. Daarom denken mensen dat je trans personen ook transseksuelen kunt noemen. Dat klopt niet.

Transseksualiteit is een medische term voor de diagnose van mensen die een geslachtsoperatie nodig hebben. Maar niet alle transgender personen willen een operatie. Bezorg je toehoorder of lezer daarom geen verwarring en gebruik ‘transgender persoon’. Tenzij je het over iemands diagnose hebt natuurlijk, maar check dan wel bij medici of die term nog wel gebruikt wordt. Andere medische diagnoses voor transgender personen die medische hulp zoeken, zijn: genderdysforie en genderincongruentie. Maar ook deze termen gebruik je alleen wanneer het in de context van het verhaal nodig is om over iemands diagnose te spreken.

Oeps!
Zeg nooit: ‘omgebouwd’. Trans personen zijn geen apparaten waaraan je sleutelt of huizen die je verbouwt. Is iemands geslacht sociaal en/of fysiek veranderd? Dan is die persoon ‘in transitie geweest’. Meerdere operaties, alleen hormonen of helemaal geen behandeling – het kan allemaal een volledige transitie zijn. Dat verschilt per individu.

Aanspreekvormen

Had iemand bij de geboorte een ander geslacht dan nu? En wil je als medium over deze persoon schrijven? Of kondig je iemand aan op een publiek evenement? Vraag je dan allereerst af of het nodig is om dit te noemen. Zo ja, volg het huidige geslacht in aanspreekvormen. Het is een kwestie van respect om de taal te gebruiken die de voorkeur heeft van trans personen zelf. Hieronder een praktische handreiking om daarbij te helpen.

Voornaamwoorden: hij, zij, hen: volg de voorkeur van de trans persoon zelf. Naar trans mannen verwijs je met ‘hij’, en trans vrouwen met ‘zij’.

In 2016 heeft de transgemeenschap genderneutrale voornaamwoorden gekozen voor trans personen die zich man noch vrouw voelen. Gebruik in dit geval in plaats van hij/hem/zijn of zij/haar/haar: hen of die/hen/hun. Enkele voorbeeldzinnen om je op weg te helpen:

• Sacha stapt op hun fiets. Hen wil naar de stad fietsen. Waar Mila hen opwacht.
• Daar loopt die. Jij vindt hen toch leuk? Nu kun je hun nummer vragen.

Deze voornaamwoorden zijn dus niet bedoeld voor transgender mannen of vrouwen. Net als cisgender mannen en vrouwen geven trans mannen en vrouwen doorgaans de voorkeur aan de binaire voornaamwoorden (hij of zij).

Welk voornaamwoord je moet gebruiken bij transgender personen is niet altijd even gemakkelijk te bepalen. Als je bijvoorbeeld schrijft over of verwijst naar het leven van een transvrouw vóór haar transitie, dan is de stijlregel: gebruik in heden en verleden het voornaamwoord waar iemand op dit moment zelf de voorkeur aan geeft.

Bijvoorbeeld: ‘zij was vroeger een stille jongen’, of ‘omdat Mariekes vader geen verwijfde zoon wilde, pakte hij op haar 14e haar nagellak af’. Op deze manier behandel je trans personen niet anders dan cis personen wanneer je naar ze verwijst in heden en verleden.

Is het niet duidelijk aan welk voornaamwoord een persoon een voorkeur geeft, vraag het dan. Twijfel bij aanhef? In het Engels is Mx geïntroduceerd, naast Mr. en Mrs. Wij hebben een andere oplossing. Laat heer/mevrouw geheel achterwege en gebruik de voorletters of voornaam.

Niet ‘transgenders’, maar: 'transgender personen'

Transgender is een omschrijving. Je gebruikt het daarom als bijvoeglijk naamwoord: trans (gender) persoon. Het is dus:
• Transgender werknemer
• Transgender sporter
• Transgender Utrechter

Is iets van of gaat iets over transgender personen? Dan haal je de spatie weg. Enkele voorbeelden:

• Transgenderboek
• Transgenderthematiek
• Transgendergevoelens
• Transgenderbeleid

Veelgemaakte fouten

Sommige uitdrukkingen die gangbaar zijn over transgender personen zijn eigenlijk niet respectvol. Hier een opsomming van wat je beter niet moet zeggen en schrijven:

‘Mannen’, waar je trans vrouwen bedoelt of ‘vrouwen’, waar je trans mannen bedoelt.
‘Pim heette vroeger Joke’ De voornaam vermelden van iemand voor zijn/haar/hun transitie is niet gepast. Behalve als iemand hier zelf over begint en er geen moeite mee heeft.
‘Pim is geboren als vrouw’, ‘Jantien is geboren als man’ Wees creatief om ‘geboren als’ en ‘man’ en ‘vrouw’ te vermijden.

Enkele voorbeelden:
• ‘Haar vader gaf een jongetje aan bij de burgerlijke stand.’
• ‘“Hoera, een meisje”, dacht de hele familie toen hij werd geboren.’
• ‘De verloskundige zei nog: “Het is een meisje’, hen en hun ouders weten nu wel beter.”’

Transgender personen zijn geen dingen. Gebruik hij, zij of hen. Geen het.

Transgenderisme?

Transgender zijn is geen politieke ideologie of maatschappelijk fenomeen. Je kan daarom niet spreken van iemands transgenderisme. Je kan wel spreken over transgendergevoelens in individuele context en transgenderthematiek in maatschappelijke context. Zo af en toe noemt een transgender persoon zichzelf transgenderist. Dat is dan een individuele voorkeur.

Transgender in beeld

Het kan voor (beeld)redacties een uitdaging zijn om trans personen representatief in beeld te brengen. Heb je haast, onderdruk dan de neiging om voor een clichébeeld te gaan. Hieronder lees je wat die clichés zijn. Je komt al een heel eind door deze te vermijden.

Net zoals er over mannen en vrouwen clichés bestaan, circuleren er over trans personen ook bepaalde clichés. Hieronder vind je de meest voorkomende, zodat je ze voortaan kunt herkennen.

• Trans vrouwen zijn verklede mannen.
• Trans mannen zijn verklede vrouwen.
• Trans vrouwen zijn veel met hun uiterlijk bezig om hun vrouwelijkheid te benadrukken.
• Trans mannen zijn veel met sporten bezig om hun mannelijkheid te benadrukken.
• Trans vrouwen tippelen om geld te verdienen.

Breng transgender personen net zo in beeld als andere mensen. Vermijd beelden waar geen transgender personen op staan, zoals van de Gay Pride. Zoek beeldmateriaal dat daadwerkelijk betrekking heeft op de inhoud.

Deze clichébeelden vermijd je liever: 

  • Als de foto een dragqueen/king of show travestiet toont, terwijl het niet over drag shows of travestiewedstrijden gaat.
  • Een trans vrouw die make-up opdoet wanneer het niet over het uiterlijk van trans vrouwen gaat.
  • Een trans vrouw die kleding past in een winkel wanneer het niet over trans vrouwen en kleding of shoppen gaat.
  • Een trans man met wasbordje in de sportschool terwijl het niet over trans mannen in de sportschool gaat.
  • Een als vrouw verklede man wanneer het niet over verkleedpartijtjes of carnaval gaat.
  • Een als man verklede vrouw toont wanneer het niet over verkleedpartijtjes of carnaval gaat.
  • Een transgender sekswerker als het verhaal niet over transgender sekswerkers bericht.

Omgangsvormen

Transgender personen zelf aan het woord laten helpt de emancipatie.

Wat vraag je niet?
Wil je de trans persoon die je spreekt in zijn/haar/hun waarde laten? Dan stel je sommige vragen gewoon niet. Dan laat je het aan de trans persoon zelf om met die informatie te komen. Dan zullen er zich ook geen ongemakkelijke situaties voordoen. Wees daarom terughoudend met de volgende vragen:

Hoe heette je voor je transitie?
Mogen we een foto van je hebben van voor je transitie?
Welke operaties heb je gehad?
Hoe heb je seks?

En vraag vooral niet: Laat je je nog ombouwen?

Onnodige complimenten
Een compliment krijgen is eigenlijk best fijn. Maar soms is het goed om je af te vragen of het wel nodig is. Soms draag je met een compliment juist vooroordelen uit. Hieronder enkele complimenten die bijvoorbeeld onnodig zijn:

Wat ben je goed gelukt.
Ik kan het echt niet aan je zien.
Je bent zo dapper.
Wat ben je vrouwelijk/mannelijk.

Feiten en cijfers

Het aantal transgender personen in Nederland is lastig te bepalen. Geboortegeslacht en huidig geslacht zijn nog eenvoudig te meten. Helaas is het tot op heden in grootschalig bevolkingsonderzoek niet mogelijk geweest heldere cijfers over genderidentiteit en -expressie boven water te krijgen. Daarom bestaan er alleen schattingen.

In veel publicaties wordt er gesproken over 48.000 transgender personen van 15 tot 70 jaar in Nederland. Dat cijfer is gebaseerd op het onderzoek van Rutgers en werd overgenomen in het rapport Worden wie je bent van het Sociaal Cultureel Planbureau. Volgens dit onderzoek zou 0,4 procent van de Nederlandse bevolking ontevreden zijn met het eigen lichaam en deze met behulp van hormonen en/of operaties willen aanpassen.

Niet alle transgender personen zijn ontevreden met hun lichaam en wensen medische aanpassingen. Volgens hetzelfde onderzoek van Rutgers identificeert 0,9 procent van de Nederlanders zich meer met het andere geslacht dan het geslacht dat bij de geboorte genoteerd werd. 3,9 procent van de Nederlanders identificeert zich niet eenduidig met een van de twee geslachten: noch met het mannelijke, noch met het vrouwelijke. Op basis van deze cijfers en die uit het buitenland meent TNN dat het aantal transgender personen hoger geschat moet worden. Het is eerder aannemelijk dat 2 procent van de Nederlandse bevolking, ofwel 340.000 personen, transgender is.

Sociale acceptatie

Hoe staat het met de acceptatie van transgender personen in Nederland? En hoe gaat het met deze groep mensen? Enkele cijfers.

Om de twee jaar verschijnt de lhbti-monitor over de opvattingen van Nederlanders over lhbti-personen. Hieruit kwam onder meer dat: 51 procent van de Nederlandse bevolking  transgender personen accepteert en 25 procent van de Nederlandse bevolking mensen die niet duidelijk man of vrouw zijn, afwijst.

Internationale cijfers

In Nieuw-Zeeland gaf 3,7 procent van de high school-scholieren aan transgender te zijn. In het Verenigd Koninkrijk schatten ze dat ongeveer 2 procent van de bevolking transgender of gender non-conform is. In de Verenigde Staten kwam uit onderzoek dat slechts 0,3 procent van de bevolking transgender is.

Veiligheid, werk en welzijn

TNN deed in 2015 onderzoek naar discriminatie van transgender personen in de openbare ruimte. Hieruit kwam het volgende naar voren:

54 procent van de respondenten had in het afgelopen jaar geweld of belediging meegemaakt.
80 procent van de respondenten past na belediging of geweld het eigen gedrag aan.
15 procent van de respondenten die een incident meemaakten, meldt het of doet aangifte bij de politie.

Cijfers over werk en inkomen: 

45 procent van de respondenten vertelt collega’s niet dat ze trans zijn.
9 procent van de respondenten is werkloos.
12 procent van de respondenten is arbeidsongeschikt.
43 procent van de respondenten kan moeilijk rondkomen.
21 procent van de respondenten krijgt negatieve reacties op werk of school.

Cijfers over welzijn:

66 procent van de respondenten is eenzaam.
51 procent van de respondenten heeft in enige mate psychische problemen.
21 procent van de respondenten heeft ooit een zelfmoordpoging gedaan.

Geen grap

In komedie of talkshows komt het voor dat er grappen gemaakt worden over transgender vrouwen. Een veel voorkomende grap is dat een cisgender man schrikt omdat hij niet weet dat de vrouw met wie hij zoent of in bed ligt transgender is. Deze grap wekt het beeld dat mannen zich zouden moeten schamen wanneer zij gevoelens voor trans vrouwen zouden hebben. Daarnaast draagt het bij aan het stigma dat trans vrouwen leugenachtige mannen zouden zijn die zich voordoen als vrouwen. Dit stigma is in veel landen nog altijd een van de redenen waarom trans vrouwen worden vermoord. Zelfs in rechtszalen zeggen moordenaars van trans vrouwen dat ze uit ‘schrik’ het slachtoffer hebben aangevallen.

Dit artikel verscheen voor het eerst op OneWorld op 6 augustus 2018 en daarvoor op de kanalen van het TNN

transgender-pride-flag-close-up-realistic-3d-animation-seamless-loop-10-seconds-long_b30yrv0o__F0000

‘Transvrouwen’ bestaan niet, trans vrouwen wél

Hoe schrijven we over trans personen? Olave Nduwanje legt uit hoe nauw het luistert.

t-chick-mcclure-GU4uIz1jnOw-unsplash

Hoe kun je nou feminist zijn én transfoob?

De emancipatie van transgender vrouwen vormt heus geen bedreiging voor cisgender vrouwen.

Voor het maken van verhalen hebben we jouw steun nodig.

Ja, ik word vriend (€6 per maand)
IMG-20180523-WA0000-1

Sophie Schers

Beleidsmedewerker bij Transgender Netwerk Nederland

Sophie Schers, feministe en trangender activiste, werkt sinds 2010 als beleidsmedewerker bij Transgender Netwerk Nederland. Voor GroenLinks …
Profielpagina
elise-van-alphen

Elise van Alphen

Directeur Transgender Netwerk Nederland

Elise van Alphen, zelf cisgender, is directeur van TNN. Ze is in 2016 gepromoveerd op de politiek van de humanistische en de homolesbische …
Profielpagina