OneWorld presenteert:

Voordat je verder leest:

Onafhankelijke journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld kost tijd en geld. Als Vriend van OneWorld steun je voor € 6 per maand onze missie, lees je dagelijks bijzondere verhalen, ontvang je ons magazine en meer!

Ja, ik word Vriend Ik lees eerst verder

In Iran staat de doodstraf op homoseksualiteit. Tegelijkertijd is het na Thailand het land waar de meeste geslachtsaanpassende operaties1 zouden worden uitgevoerd. Sterker nog, de Iraanse overheid vergoedt een deel van de medische geslachtsaanpassingen. Dit contrast zorgde de afgelopen jaren voor relatief veel aandacht in internationale media. Koppen in de media die naar Iran als ‘transgenderparadijs’ verwijzen, negeren echter de vele structurele problemen waar Iraanse transgender personen mee te maken krijgen.

 

De titel ‘transgenderparadijs’ negeert de vele structurele problemen waar Iraanse transgender mensen mee te maken hebben

Trans fatwa

Voor mannen geldt er in Iran de doodstraf voor seks met iemand van hetzelfde geslacht, voor vrouwen een vonnis van honderd zweepslagen. Toch is Iran ook het enige islamitische land in de regio dat burgers het recht geeft hun genderidentiteit formeel te wijzigen, en geslachtsaanpassende operaties vergoed. Dit is voornamelijk te danken aan Maryam Khatoon Molkara, een transgender vrouw die tijdens de Iraanse revolutie werd opgesloten in een psychiatrisch instituut.

Door haar contacten met vooraanstaande geestelijken lukte het Molkara om vrij te komen én een ontmoeting met Ayatollah Khomeini, destijds de hoogste leider van Iran, te regelen. Het lukte Molkara en haar mede-activisten uiteindelijk in 1986 om Khomeini een fatwa2 te laten uitschrijven waarin hij verklaarde dat geslachtsaanpassende operaties en hormoonbehandelingen religieus geaccepteerde medische procedures zijn.

Leandro-maakt-altaar-klaar-0718

‘Jezus zou bier drinken met transgender sekswerkers’

Reportage: een LHBT-kerk in Rio de Janeiro, Brazilië.

Genderdysforie als medisch probleem

Een geslachtsaanpassing is echter een zeer moeizaam proces in Iran. Iemand moet eerst gediagnosticeerd worden met een ‘genderidentiteitsstoornis’, schrijft OutRight, een organisatie die wereldwijd opkomt voor LGBTQ+-rechten, in 2016 in een rapport. Aan zo’n diagnose gaan vele legale procedures en medische en psychologische onderzoeken vooraf.

Wanneer iemand is gediagnosticeerd met een ‘genderidentiteitsstoornis’ wordt het medische transitietraject in werking gesteld. Pas na de operatie kan een nieuwe identiteitskaart worden uitgegeven. Het is dus onmogelijk om je geslacht te veranderen op officiële documenten zonder de (officiële) operaties te ondergaan. Dit terwijl niet alle trans mensen een medische geslachtsaanpassing willen. Transgender zijn wordt gezien als een medisch probleem dat rechtgezet moet worden met behulp van een geslachtsaanpassende operatie. Volgens het OutRight-rapport lopen de schattingen van het aantal trans mensen in Iran door (semi-)officiële instanties uiteen, van 50.000 tot 200.000 mensen.

Transgender zijn wordt gezien als een medisch probleem dat rechtgezet moet worden met behulp van een geslachtsaanpassende operatie

Bovendien hebben lang niet alle Iraanse transgender mensen financiële toegang tot een dergelijke procedure. Er is een bepaald budget beschikbaar voor financiële steun bij hormonale behandelingen en psychische hulp, maar dit budget is beperkt en de overheid bepaalt per casus wie wel en wie niet in aanmerking komt. In 2012 meldde de Iraanse overheid dat zorgverzekeringen de volledige kosten van geslachtsveranderingsoperaties moesten dekken. Uit onderzoek van OutRight blijkt echter dat zorgverzekeraars dit veelal weigeren door bepaalde vormen van transitiezorg onder cosmetische zorg in plaats van medische zorg te scharen.

Volgens het rapport kost een geslachtsaanpassende operatie gemiddeld tussen de 400 en 800 Amerikaanse dollar, waar maandelijks nog eens 20 tot 40 dollar bijkomt voor hormoonbehandelingen. Over het algemeen krijgen transgender mensen per operatie maximaal 80 dollar vergoed van de Iraanse staat. Het minimumloon lag in 2018 op 265 dollar per maand. Naast de zware financiële lasten van de operatie zijn ook de gezondheidsrisico’s erg hoog: de operaties zijn van slechte kwaliteit en zorgen bijna altijd voor ernstige complicaties, aldus het OutRight-rapport.

Sociale hel

Iran een ‘transgenderparadijs’ noemen omdat transgender mensen tot op zekere hoogte legaal geaccepteerd zijn – in tegenstelling tot andere groepen uit de LGBTQ+-gemeenschap – is dus een behoorlijk overstatement. Er zijn veel structurele problemen waar Iraanse transgender mensen mee te maken krijgen.

De Iraniër Arsham Parsi, zelf vluchteling vanwege zijn homoseksualiteit, is nu directeur van de International Railroad for Queer Refugees, een organisatie die queer vluchtelingen in Turkije helpt. Volgens Parsi vluchten de meesten Iraanse transgender mensen uit angst voor vervolging. “Ook na de operatie hebben ze weinig tot geen rechten. Als ze bijvoorbeeld verkracht worden, wordt hen verteld dat ze daar zelf voor hebben gekozen door een geslachtsaanpassende operatie te doen.”

Ook is het volgens Parsi een probleem dat veel homoseksuele Iraniërs overgaan tot een operatie om iets meer vrijheden te krijgen. “Recente cijfers zijn er niet. We hopen in 2019 een nieuw onderzoek te publiceren, maar uit een onderzoek van 2004 bleek dat 40 procent van de mensen die een geslachtsaanpassende operatie hebben ondergaan zich identificeert als homo of lesbienne, en niet als transgender.”

Volgens OutRight krijgen veel Iraanse transgender mensen te maken met sociale uitsluiting, huiselijk geweld en intimidatie door de staat. Transgender mensen die de operaties niet (kunnen) ondergaan, worden door hun families veelal gedwongen te trouwen en kinderen te baren. Ook kunnen zij (ter dood) veroordeeld worden voor seksuele relaties met mensen van hetzelfde geslacht of crossdressing3.

Ditzelfde is toepasbaar voor transgender mensen die illegale operaties ondergaan – hun genderidentiteit wordt immers niet formeel erkend. Mensen die de operaties wel ondergaan, krijgen na het transitieproces te maken met maatschappelijke uitsluiting. Volgens het rapport wordt een groot deel van hen verstoten door de familie en het is bijna onmogelijk om werk te vinden, aangezien ze gediagnostiseerd zijn met een ‘geestelijke stoornis’.

Een groot deel wordt verstoten door familie en het is bijna onmogelijk om werk te vinden, wegens het label van ‘geestelijke stoornis’

Gedwongen huwelijken en huiselijk geweld

In een land waarin trans zijn dus maar op één manier mag bestaan, is het niet gek dat veel transgender mensen vluchten. Zo ook Matin* (36), die zes maanden geleden naar Nederland kwam. Momenteel verblijft hij in een azc in Arnhem, waar hij zijn asielprocedure afwacht. Matin trilt de hele vier uur lang dat hij zijn verhaal vertelt.

Zo nu en dan moet hij even naar buiten om een sigaret te roken. Bijna al zijn trans vrienden in Iran hebben zelfmoord gepleegd, werden door familieleden vermoord of overwegen zelfdoding. Maar hij wil zijn verhaal vertellen. Want, zo zegt hij: “In Iran hebben mensen zoals ik geen stem. Nu heb ik die wel.”

Matin groeide op als een ‘zij’ in een conservatief gezin in Tabriz, de grootste stad van het noordwesten van Iran. Als kind klaagden de ouders van vriendinnetjes over haar gedrag – ze zou te jongensachtig zijn. Als tiener werd ze thuisgehouden door haar vader nadat de schoolleiding aan de bel trok over mogelijke lesbische relaties met medeleerlingen. Matin: “Ik ben altijd de donkere vlek op het witte doek van mijn familie geweest.” Toen ze 27 jaar was – ‘oud’ voor een ongetrouwde vrouw in Iran – wilden haar ouders haar uithuwelijken aan een 55-jarige man.

Net op tijd ontmoette ze Yousef*, iemand die ook een ‘smet’ had, doordat hij publiekelijk was afgewezen tijdens een huwelijksaanzoek. De twee werden vrienden en besloten te trouwen. Een pragmatische overeenkomst: geen liefde, geen seks, maar als huisgenoten samenleven in vrijheid van hun families.

Matin kwam echter in een nieuwe gevangenis terecht. Zeven jaar lang leed ze onder Yousefs fysieke en verbale geweld. Ze kon geen kant op – hij was de zoon van een martelaar en zijn hele familie was verbonden aan de staat, via het ministerie van Justitie of als connectie van de geheime dienst.

Pas toen een jeugdvriendin van Matin haar toevertrouwde trans te zijn, leerde ze over transgender-zijn. Ze was toen 32. De puzzelstukjes vielen op hun plek. In het geheim zette ze de procedure voor een geslachtsaanpassende operatie in gang. Matin had geluk: binnen zes maanden had ze de benodigde papieren voor een operatie. Haar echtgenoot hoorde echter via zijn connecties van de plannen, legde beslag op de documenten en vernietigde ze.

Trans en vluchteling

Matin besloot daarop een illegale operatie te laten doen. Niet bij een chirurg, maar bij een gewone huisarts, in november 2017. Er ging veel mis tijdens de operatie – de littekens raakten ernstig ontstoken en zijn tepels zitten nu in zijn zij. Toen hij thuiskwam van de operatie en oog in oog kwam met zijn echtgenoot Yousef, sloeg die hem in elkaar. Matin sloeg op de vlucht en vertrok van stad naar stad. Zes maanden lang was hij dakloos. Waar hij ook heenging, door Yousef gestuurde politieagenten – om zijn ‘vrouw’ terug naar huis te halen – achtervolgden hem. Matin zocht uiteindelijk contact met een mensensmokkelaar en vluchtte via Turkije naar Nederland.

Volgens Matin staat zijn verhaal voor het verhaal van veel van zijn trans vrienden. Voor de operatie hadden ook zij te maken met uitsluiting en pesterijen in de maatschappij en op school, en werden ze vaak gedwongen tot trouwen om de eer van de familie te beschermen. Ná de operatie werd het merendeel verstoten door hun familie, waardoor ze vaak in financiële problemen of zelfs dakloos raakten. Ook is een aantal van hen homoseksueel of lesbisch, in plaats van trans. Door een operatie hoopten zij dat hun leven iets gemakkelijker zou worden, maar dit valt vaak tegen.

Trans mensen mogen maar op één manier bestaan volgens de Iraanse wet. En zelfs als ze aan dat officiële plaatje voldoen, moeten ze voor statelijk geweld, hun familie en de rest van de maatschappij vrezen. De Iraanse overheid kleedt de positie van transgender mensen leuk aan met het subsidieerden van wat zij als medisch probleem zien, maar wat slingers ophangen kan de hel waarin deze mensen leven niet verbloemen.

*Matin is de naam die de geïnterviewde voor zichzelf heeft uitgekozen na zijn transitie. Zijn achternaam kan om veiligheidsredenen en mogelijke consequenties voor zijn asielprocedure niet gebruikt worden, maar zijn bekend bij de redactie. Ook Youssef is een pseudoniem. De manier waarop er in het artikel wordt gewisseld tussen ‘hij’ en ‘zij’ is goedgekeurd door Matin. 

  1. Volgens de organisatie OutRight is een geslachtsveranderingsoperatie een reeks operaties en medische procedures om fysieke geslachtskenmerken te laten overeenkomen met het geslacht waarmee een individu zich identificeert. Niet alle transgender mensen willen of hebben toegang tot een dergelijke medische procedure. ↩︎
  2. Een fatwa is een juridisch advies dat een islamitische geleerde kan geven door zich te baseren op de verschillende islamitische bronnen. ↩︎
  3. Een crossdresser is een individu die zich (soms) kleedt en/of uiterlijk verzorgt op manieren die doorgaans cultureel als kenmerkend voor het andere geslacht worden zien. ↩︎

Voor het maken van verhalen hebben we jouw steun nodig.

Ja, ik word vriend (€6 per maand)
IMG_0318

Laurie Treffers

Laurie Treffers is freelance journalist en conflict analist (MA Conflict Studies & Human Rights). Ze richt zich voornamelijk op …
Profielpagina

Advertentie

wca2019_600x500_v4 (002)