OneWorld presenteert:

Voordat je verder leest:

Onafhankelijke journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld kost tijd en geld. Als Vriend van OneWorld steun je voor € 6 per maand onze missie, lees je dagelijks bijzondere verhalen, ontvang je ons magazine en meer!

Ja, ik word Vriend Ik lees eerst verder

‘Dit’, Marème wijst met haar twee wijsvingers naar haar vulva, ‘is van mij, en ik geef het aan wie ik wil.’ Marème, de hoofdpersoon van de succesvolle Senegalese soap Maîtresse d’un homme marié (‘Maîtresse van een getrouwde man’), datet sinds kort een getrouwde man. Hij heeft haar later die middag bij hem thuis uitgenodigd, en haar huisgenoot Amsa raadt haar aan het netjes te houden. Maar Marème wil daar niets van horen. Hij is knap en ze vindt hem leuk, dus waarom niet?

Weinig schokkend misschien voor een Nederlandse kijker, maar in Senegal zorgde deze scène in maart dit jaar voor flink wat ophef – op straat en in het publieke debat. In het West-Afrikaanse land, waar 94 procent van de bevolking moslim is, is vrij conservatief. Tegelijkertijd verandert de Senegalese samenleving snel: terwijl islamitische geestelijken een steeds publiekere rol hebben, worden normen rondom relaties progressiever en eisen vrouwen meer en meer een plek in de publieke ruimte op. En nu de Senegalese scenariste Kalista Sy (34) met Maîtresse van een getrouwde man een nieuw vrouwbeeld voor het voetlicht brengt, lijkt hier verdere verandering in te kunnen komen.

Maîtresse van een getrouwde man

Marème woont zelfstandig, werkt voor een pr-bureau, en heeft een affaire met een getrouwde man. Racky is opzichter in de bouw en worstelt met een verkrachtingstrauma. Djalika, moeder van twee kinderen en een van Marèmes collega’s, heeft een man met een alcoholprobleem en losse handjes. Ook haar schoonmoeder maakt haar het leven zuur. Dior is gevlucht uit een gedwongen huwelijk en werkt in een bar.

Dit is een aantal van de karakters van Maîtresse van een getrouwde man. Sy heeft haar serie geheel vanuit het perspectief van vrouwelijke hoofdpersonen geschreven. Onderwerpen als vrouwelijke seksualiteit, gedwongen huwelijken en huiselijk geweld worden niet geschuwd. Sinds de serie in januari 2019 van start ging is Maîtresse van een getrouwde man een groot succes geworden: binnen en buiten Senegal heeft ze miljoenen fans, en een tweede seizoen is al aangekondigd.

Halimatou Gadji, de 30-jarige actrice die de hoofdrol van Marème vertolkt, vertelt in een interview met Reuters dat de serie probeert bij te dragen aan de emancipatie van vrouwen. Zelf hoopt ze dat de serie beperkende genderrollen opschudt die haar generatie tegenhouden: ‘Alle vrouwen zouden de vrijheid van Marème willen hebben – om te werken, te dragen wat ze wil, te praten over haar seksualiteit.’

Een verzwegen werkelijkheid

Een rondvraag onder vrouwelijke kijkers van de soap leert dat Maîtresse van een getrouwde man een kant van Senegal laat zien waar maar weinig over wordt gesproken. Werkende vrouwen, overspel en seksueel geweld hebben weliswaar al decennialang een plek op de Senegalese tv, alleen nog in de Mexicaanse en Braziliaanse telenovelas, die populair zijn in het land. Neem de Mexicaanse serie Triunfo del amor (‘Triomf van de Liefde’), die om een succesvolle vrouwelijke modeontwerper draait en waarin meer dan eens wordt vreemdgegaan, ook door vrouwen.

Soaps lijken een belangrijke emancipatoire rol te kunnen spelen

Series die in Senegal zelf worden gemaakt, lieten tot voor kort een ander vrouwbeeld zien. Daar bleven de vrouwen thuis en stond hun leven vaak in dienst van dat van hun man. Onder het mom van soutoura – een begrip in het Wolof dat tegelijkertijd schaamte, bescheidenheid en discretie omvat – wordt in het land veelal gezwegen over onderwerpen als verkrachting en huiselijk geweld, maar ook over de bijdrage van vrouwen aan het gezinsinkomen. Nu laat ‘Maîtresse van een getrouwde man’ deze realiteit in alle openheid zien. Hierdoor zwengelt het programma ook belangrijke gesprekken aan.

Khady Seck, een 41-jarige moeder van vijf kinderen en eigenaar van een buurtwinkel in het stadje Tivaouane, beaamt dit. Seck kijkt de serie samen met haar dochter en een van haar zoons. Met haar kinderen, maar ook op de markt met haar vriendinnen, heeft ze het regelmatig over de serie. “Er zijn heel veel mensen die het kijken. Op de markt, praten we erover. Iedereen praat over Marème.” Ze bespreken wat zij in Marèmes plaats zouden doen, en of de personages volgens hen de juiste keuzes maken.

Ook Saly Niang*, 36 en universitair geschoold, is aan de soap verknocht. Eerst keek ze niet; ze is erg gelovig en vond de titel van de serie onnodig schokkend. Maar een vriend raadde haar aan toch te kijken en nu volgt ze de serie op de voet. Niang herkent zich in de hoofdpersoon en de andere personages. Een gescheiden vriendin van haar heeft regelmatig affaires met getrouwde mannen, en zelf had ze recent ook een kortdurende flirt met een bezette man. “Dit is de realiteit”, benadrukt ze.

Katalysator voor verandering

Hoewel soaps in feministische studies regelmatig als rolbevestigend worden aangeduid, lijken ze ook een belangrijke emancipatoire rol te kunnen spelen. Dit zie je bijvoorbeeld terug in de manier waarop Turkse soaps (dizi) worden ontvangen. In Turkije worden deze series door academici als preuts en rolbevestigend bestempeld, maar voor het Midden-Oosten (waar ze ook worden uitgezonden), en met name in de Golfstaten, zijn ze juist relatief progressief. Daar lijken ze zelfs bevrijdend te werken voor vrouwen, tot ergernis van conservatieve geestelijken. Zo schreef Associated Press bijvoorbeeld dat de mannelijke hoofdpersoon van de Turkse serie Noor in 2008 veel vrouwen in de Westelijke-Jordaanoever en Gaza de ogen opende over wat ze van een echtgenoot kunnen verwachten.

Het besef dat soaps voor gedragsverandering kunnen zorgen leeft in Midden- en Zuid-Amerika al langer

De duidelijkste indicatie dat soaps bijdragen aan veranderende genderrollen komt uit Brazilië. Daar laat grootschalig onderzoek uit 2009 en 2012 zien dat Braziliaanse telenovelas significant hebben bijgedragen aan een afname van het geboortecijfer en een toename in het aantal scheidingen. In de telenovelas, die, omdat de dekking van de zender nog beperkt was, maar in een deel van het land te ontvangen waren, was een significant deel van de karakters gescheiden of uit elkaar. De (middenklasse) families die werden getoond hadden verder maar een paar kinderen.

In regio’s waar deze telenovelas werden uitgezonden, vonden deze ideeën duidelijk navolging, maar waar de programma’s niet werden uitgezonden, bleef het aantal geboortes en scheidingen gelijk. Hoewel scheidingen en het gemiddeld aantal kinderen per vrouw geen officiële indicatoren zijn van emancipatie, wijzen de cijfers op een zekere verschuiving in het denken over zaken als familie en huwelijk. In een context waar geboortebeperking en scheiding veelal werden afgekeurd, verlieten vrouwen sneller een onbevredigend huwelijk en trokken ze zich minder aan van negatieve ideeën rondom anticonceptie.

Het besef dat soaps voor gedragsverandering kunnen zorgen leeft echter al langer in Midden- en Zuid-Amerika. In 1970 zorgde de hoofdpersoon van de immens populaire Peruaanse soap Simplemente María (‘Gewoon Maria’), die een alfabetiseringscursus volgde, onbedoeld voor een grote toename in het aantal mensen dat zich inschreef voor zo’n zelfde cursus. Dat inspireerde de Mexicaanse scenarist Miguel Sabido destijds om soaps bewust te gaan inzetten voor grootschalige educatieprogramma’s. Sabido bracht maar liefst zeven van zulke entertainment-educatieseries uit, zoals de soap Acompáñame (‘Ga met me mee’) in 1977, om het gebruik van anticonceptie en gezinsplanning te stimuleren.

Een spiegel van ontwikkelingen

Voorlopig zal het succes van Maîtresse van een getrouwde man in Senegal en daarbuiten niet afnemen. Behalve dat er binnenkort een tweede seizoen van de serie komt, gaan er ook stemmen op om de serie naast het Frans ook in het Engels te ondertitelen. Zo kunnen Engelstalige Afrikanen de serie ook volgen.

Toch is niet iedereen blij. De invloedrijke Senegalese islamitische ngo Jamra heeft tweemaal een klacht ingediend bij de nationale mediawaakhond vanwege het obscene taalgebruik in de serie en omdat de serie vreemdgaan zou goedpraten. De klachten zijn gegrond verklaard en in reactie hierop hebben de makers van Maîtresse van een getrouwde man een stapje terug moeten doen.

Daarnaast kun je je afvragen of de serie echt tot nieuw gedrag aanzet. Zo stelt de Senegalese sociologe en genderspecialist Selly Ba per e-mail dat de serie in haar ogen niet feministisch is. De serie laat een snel veranderende samenleving zien, waarin vrouwen steeds meer buitenshuis werken, en fungeert vooral als een spiegel van die ontwikkelingen.

Toch is de serie baanbrekend voor Senegal. Er wordt een kant van het land getoond die niet eerder een plek had op de televisie. Senegalese vrouwen herkennen zich, en voelen zich erkend in hun ervaringen. Of de soap ook in Senegal voor veranderingen in gedrag zorgt zal pas op langere termijn kunnen worden vastgesteld. Wel is nu al duidelijk dat ‘Maîtresse van een getrouwde man’ haar kijkers aan het denken zet en gesprekken over onderwerpen die voorheen taboe waren mogelijk maakt.

* Dit is niet haar echte naam. De naam is bij de redactie bekend. 

indiase_soap.jpg

In de populairste Indiase dramaserie kan een vrouw alles

Wilma van der Maten

Foto-1

Senegalese hiphop als medicijn tegen radicalisering

In de Senegalese hoofdstad Dakar weten de jongerenwerkers het zeker: hiphop is het…

Voor het maken van verhalen hebben we jouw steun nodig.

Ja, ik word vriend (€6 per maand)
annelien bouland

Annelien Bouland

Annelien Bouland is jurist en antropoloog. Ze is verbonden aan de Universiteit Leiden en doet onderzoek naar huwelijk en scheiding in …
Profielpagina