Journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld

Voordat je verder leest:

Onafhankelijke journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld kost tijd en geld. Als Vriend van OneWorld steun je voor € 4 per maand onze missie, lees je dagelijks bijzondere verhalen, ontvang je ons magazine en meer!

Ja, ik word Vriend Ik lees eerst verder

Het woord transgender vormt eerder een omschrijving van een groep mensen dan een vastomlijnde identiteit. Transgender Netwerk Nederland kwam daarom met een handleiding gevuld met tips, aanspreekvormen en termen, die trans personen op de juiste manier benadert. Met deze wegwijzer heb je de juiste begrippen, cijfers, aanspreekvormen en tips bij de hand om transgender personen en thematiek correct en respectvol te beschrijven, te bespreken en te verbeelden.

De begrippen

Transgender
‘Transgender’  omvat een spectrum aan genderdiverse mensen, waaronder transgender mannen, transgender vrouwen, crossdressers en vele anderen die zich niet (enkel) identificeren en/of gedragen als man of vrouw.

Trans(gender) man
Een transgender man identificeert zich als een man, maar werd bij de geboorte voor meisje/vrouw aangezien en stond als zodanig geregistreerd.

Trans(gender) vrouw
Een transgender vrouw identificeert zich als een vrouw maar werd bij de geboorte voor jongen/man aangezien en stond als zodanig geregistreerd.

Non binaire trans(gender) personen
Mensen die zich noch als man, noch als vrouw identificeren worden non binaire transgender personen genoemd. Ze vallen buiten de binaire hokjes: man of vrouw.

Travestieten of crossdressers
Een persoon die zich deels of volledig kleedt als persoon van ‘het andere geslacht’, of dit nu soms of zeer regelmatig het geval is. Meestal betreft dit personen die van geboorte man zijn en zich kleden en uiten als vrouw. In hoeverre een van geboorte mannelijke travestiet/crossdresser zich ook als vrouw identificeert, verschilt per persoon.

Cisgender
‘Cisgender’ wordt gebruikt voor mannen en vrouwen die niet transgender zijn. Zij identificeren zich met het geslacht dat bij de geboorte werd genoteerd. Bovendien gedragen en kleden zij zich volgens de culturele normen die bij dat geboortegeslacht (mannelijk of vrouwelijk) zouden passen.xx

Genderidentiteit en -expressie

Genderidentiteit is de diepgevoelde persoonlijke overtuiging te behoren tot een bepaald geslacht of daarvan af te wijken. De genderidentiteit kan man óf vrouw zijn, zowel man als vrouw, of man noch vrouw.

Genderexpressie is de manier waarop iemand uiting geeft aan de eigen genderidentiteit. Deze is zichtbaar in gedrag, kleding, spraak, haardracht en lichaamskenmerken. Bepaalde kenmerken van genderexpressie worden doorgaans als mannelijk betiteld en andere als vrouwelijk.

Niet verwarren

Travestiet en drag queen
Wie aan travestie doet, doet dit meestal niet voor de show. Doen ze dat wel dan noemen we het ‘show travestie’ of drag. Een man die in drag is noem je een drag queen, een vrouw een drag king. Mensen die gewoon aan travestie of crossdressing doen worden niet graag met mensen verward die aan drag, doen. Drag queens zijn meestal homoseksuele mannen, cross-dressers zijn meestal heteroseksuele mannen.

De verwarring over drag en travestie houdt veel mensen in de kast. Travestieten zijn vaak bang voor homo aangezien te worden. Homoseksualiteit is uiteraard niet iets om je voor te schamen, maar dat is wel de realiteit. Om het taboe rond travestie te doorbreken, is het beter om travestie en drag niet met elkaar te verwarren.

Zeg nooit: ‘omgebouwd’. Trans personen zijn geen apparaten waaraan je sleutelt of huizen die je verbouwt

Transgender en transseksueel
Het beeld heerst dat alle transgender personen van ‘man naar vrouw’ gaan en andersom. Daarom denken mensen dat je trans personen ook transseksuelen kunt noemen. Dat klopt niet.

Transseksualiteit is een medische term voor de diagnose van mensen die een geslachtsoperatie nodig hebben. Maar niet alle transgender personen willen een operatie. Bezorg je kijker, luisteraar of lezer daarom geen verwarring en gebruik gewoon transgender persoon. Tenzij je het over iemands diagnose hebt natuurlijk, maar check dan wel even bij medici of die term nog wel gebruikt wordt.
Andere medische diagnoses voor transgender personen die medische hulp zoeken zijn:

• Genderdysforie
• Genderincongruentie

Maar ook deze termen gebruik je alleen wanneer het in de context van het verhaal nodig is om over iemands diagnose te spreken.

Oeps! Sorry
Zeg nooit: ‘omgebouwd’. Trans personen zijn geen apparaten waaraan je sleutelt of huizen die je verbouwt. Is iemands geslacht sociaal en/of fysiek veranderd? Dan is die persoon: in transitie geweest. Meerdere operaties, alleen hormonen, of helemaal geen behandeling – het kan allemaal een volledige transitie zijn. Dat verschilt per individu.

De cijfers

Het aantal transgender personen in Nederland is lastig te bepalen. Geboortegeslacht en huidig geslacht zijn nog eenvoudig te meten. Helaas is het tot op heden in grootschalig bevolkingsonderzoek niet mogelijk geweest heldere cijfers over genderidentiteit en –expressie boven water te krijgen. Daarom bestaan er alleen schattingen.

Minstens 48.000
In veel publicaties wordt er gesproken over 48.000 transgender personen van 15 tot 70 jaar in Nederland. Dat cijfer is gebaseerd op het onderzoek van Rutgers (Kuyper, 2012) en werd overgenomen in het rapport Worden wie je bent van het Sociaal Cultureel Planbureau.
Volgens dit onderzoek zou 0,4% van de Nederlandse bevolking ontevreden zijn met het eigen lichaam en deze met behulp van hormonen en/of operaties willen aanpassen.

Maar eerder 2% van de bevolking
Niet alle transgender personen zijn ontevreden met hun lichaam en wensen medische aanpassingen. Volgens hetzelfde onderzoek van Rutgers identificeert: 0,9% van de Nederlanders zich meer met het andere geslacht dan het geslacht dat bij de geboorte genoteerd werd. 3.9% van de Nederlanders zich niet eenduidig met een van de twee geslachten: noch met het mannelijke, noch met het vrouwelijke. Op basis van deze cijfers en die van het buitenland meent TNN dat het aantal transgender personen hoger geschat moet worden. Het is eerder aannemelijk dat 2% van de Nederlandse bevolking, 340.000 personen, transgender is.

54% van de respondenten had in het afgelopen jaar geweld of belediging meegemaakt

Internationale cijfers

In Nieuw-Zeeland gaf 3,7 procent van de high school scholieren aan transgender te zijn. In het Verenigd Koninkrijk schatten ze dat ongeveer 2 procent van de bevolking transgender of gender non-conform is. In de Verenigde Staten kwam uit onderzoek dat slechts 0,3 procent van de bevolking transgender is.

Hoe staat het met de acceptatie van transgender personen in Nederland? En hoe gaat het met deze groep mensen? Enkele cijfers.

Sociale acceptatie

Om de twee jaar verschijnt de LHBT-monitor over de opvattingen van Nederlanders over LHBT.
51% van de Nederlandse bevolking accepteert transgender personen.
25% van de Nederlandse bevolking wijst mensen af die niet duidelijk man of vrouw zijn.

Veiligheid

TNN deed in 2015 onderzoek naar discriminatie van transgender personen in de openbare ruimte.

54% van de respondenten had in het afgelopen jaar geweld of belediging meegemaakt.
80% van de respondenten past na belediging of geweld het eigen gedrag aan.
15% van de respondenten die een incident meemaakten, meldt het of doet aangifte bij de politie.

Werk en inkomen

45% van de respondenten vertelt collega’s niet dat ze trans zijn.
9% van de respondenten is werkloos.
12% van de respondenten is arbeidsongeschikt.
43% van de respondenten kan moeilijk rondkomen.
21% van de respondenten krijgt negatieve reacties op werk of school.

Welzijn

66% van de respondenten is eenzaam.
51% van de respondenten heeft in enige mate psychische problemen.
21% van de respondenten heeft ooit een zelfmoordpoging gedaan.

Aanspreekvormen

Had iemand bij de geboorte een ander geslacht dan nu? Vraag jezelf allereerst af of het nodig is voor het verhaal dit te noemen. Zo ja, volg het huidige geslacht in aanspreekvormen. Het is een kwestie van respect om de taal te gebruiken die de voorkeur heeft van trans personen zelf. Hieronder een praktische handreiking om daarbij te helpen.

Voornaamwoorden: hij, zij, hen
Volg de voorkeur van de trans persoon zelf. Trans mannen verwijs je naar met ‘hij’ aan, en trans vrouwen met ‘zij’.

In 2016 heeft de transgemeenschap genderneutrale voornaamwoorden gekozen voor trans personen die zich man noch vrouw voelen.
Gebruik in plaats van hij/hem/zijn of zij/haar/haar: hen of die /hen / hun.
Enkele voorbeeldzinnen om je op weg te helpen:

• Sacha stapt op hun fiets. Hen wil naar de stad fietsen. Waar Mila hen opwacht.
• Daar loopt die. Jij vindt hen toch leuk? Nu kun je hun nummer vragen.

Deze voornaamwoorden zijn dus niet bedoeld voor transgender mannen of vrouwen. Net als cisgender mannen en vrouwen geven trans mannen en vrouwen de voorkeur aan de binaire voornaamwoorden (hij of zij).

Hedenenverleden

Welk voornaamwoord je moet gebruiken bij transgender personen is niet altijd even gemakkelijk. Stel je schrijft over het leven van een transvrouw voor haar transitie. Hoe moet dat dan?
De stijlregel is: Gebruik in heden en verleden het voornaamwoord waar iemand op dit moment zelf de voorkeur aan geeft.

Enkele voorbeelden:

• Zij was vroeger een stille jongen.
• Omdat Mariekes vader geen verwijfde zoon wilde, pakte hij op haar 14e al haar nagellak af.
Op deze manier behandel je trans personen niet anders dan cis personen wanneer je naar ze verwijst in heden en verleden.

Welk voornaamwoord wil jij dat ik gebruik?

Is het niet duidelijk aan welk voornaamwoord de persoon een voorkeur geeft, vraag het. Twijfel bij aanhef? In het Engels is Mx geïntroduceerd, naast Mr. en Mrs. Wij hebben een andere oplossing. Laat heer/mevrouw geheel achterwege en gebruik de voorletters of voornaam.

Veelgemaakte fouten

Sommige uitdrukkingen die gangbaar zijn over transgender personen zijn eigenlijk niet respectvol. Hier een opsomming van wat je niet moet zeggen en schrijven:

‘Mannen’, waar je trans vrouwen bedoelt of ‘vrouwen’, waar je trans mannen bedoelt,
‘Pim heette vroeger Joke’ De voornaam vermelden van iemand voor zijn/haar/hun transitie is niet gepast. Behalve als iemand hier zelf over begint en er geen moeite mee heeft.
‘Pim is geboren als vrouw’, ‘Jantien is geboren als man’ Wees creatief om ‘geboren als’ en ‘man’ en ‘vrouw’ te vermijden.

Enkele voorbeelden:
• ‘Haar vader gaf een jongetje aan bij de burgerlijke stand.’
• ‘“Hoera, een meisje”, dacht de hele familie toen hij werd geboren.’
• ‘De verloskundige zei nog: “het is een meisje’, hen en hun ouders weten nu wel beter.”’

Transgender personen zijn geen dingen. Gebruik hij, zij of hen. Geen het.

Zeg niet ‘transgenders’ , maar zeg: transgender personen

Transgender is een omschrijving. Je gebruikt het daarom als bijvoeglijk naamwoord: trans (gender) persoon.
• Transgender werknemer
• Transgender sporter
• Transgender Utrechter

Is iets van of gaat iets over transgender personen? Dan haal je de spatie weg. Enkele voorbeelden:

• Transgenderboek
• Transgenderthematiek
• Transgendergevoelens
• Transgenderbeleid

Transgenderisme?

Transgender zijn is geen politieke ideologie of maatschappelijk fenomeen. Je kan daarom niet spreken van iemands transgenderisme. Je kan wel spreken over: Transgendergevoelens in individuele context en transgenderthematiek in maatschappelijke context. Zo af en toe noemt een transgender persoon zichzelf transgenderist. Dat is dan een individuele voorkeur.

Het beeld

Het kan voor (beeld)redacties een uitdaging zijn om trans personen representatief in beeld te brengen. Heb je haast, onderdruk dan de neiging om voor een clichébeeld te gaan. Hieronder lees je wat die clichés zijn. Je komt al een heel eind door deze te vermijden.

Clichés
Net zoals er over mannen en vrouwen clichés bestaan, circuleren er over trans personen ook bepaalde clichés. Hieronder vind je de meest voorkomende, zodat je ze voortaan kunt herkennen.

• Trans vrouwen zijn verklede mannen.
• Trans mannen zijn verklede vrouwen.
• Trans vrouwen zijn veel met hun uiterlijk bezig om hun vrouwelijkheid te benadrukken.
• Trans mannen zijn veel met sporten bezig om hun mannelijkheid te benadrukken.
• Trans vrouwen tippelen om geld te verdienen.

Stijlregel
Breng transgender personen net zo in beeld als andere mensen. Vermijd beelden waar geen transgender personen op staan. Zoals van de Gay Pride. Zoek beeldmateriaal dat wel betrekking heeft op de inhoud.

Deze clichébeelden zijn verkeerd wanneer...

Een dragqueen/king of show travestiet wanneer het niet over drag shows of travestiewedstrijden gaat.
Een trans vrouw die make-up op doet wanneer het niet over het uiterlijk van trans vrouwen gaat.
Een trans vrouw die kleding past in een winkel wanneer het niet over trans vrouwen en kleding shoppen gaat.
Een trans man met wasbordje in de sportschool wanneer het niet over trans mannen in de sportschool gaat.
Een als vrouw verklede man wanneer het niet over verkleedpartijtjes of carnaval gaat.
Een als man verklede vrouw wanneer het niet over verkleedpartijtjes of carnaval gaat.
Een transgender sekswerker wanneer je niet over transgender sekswerkers bericht.

Omgangsvormen

Transgender personen zelf aan het woord laten helpt de emancipatie. Soms zeggen ze dat je alles mag vragen of zeggen. Maar laat ze dat vooral zelf aangeven.

Wat vraag je niet?
Wil je de trans persoon die je spreekt in zijn/haar/hun waarde laten? Dan stel je sommige vragen gewoon niet. Dan laat je het aan de trans persoon zelf om met die informatie te komen. Dan zullen er zich ook geen ongemakkelijke situaties voordoen. Wees daarom terughoudend met de volgende vragen:

Hoe heette je voor je transitie?
Mogen we een foto van je hebben van voor je transitie?
Welke operaties heb je gehad?
Hoe heb je seks?

En vraag vooral niet:
Laat je je nog ombouwen?

Onnodige complimenten
Een compliment krijgen is eigenlijk best fijn. Maar soms is het goed om je af te vragen of het wel nodig is. Soms draag je met een compliment juist vooroordelen uit. Hieronder enkele complimenten die bijvoorbeeld onnodig zijn:

Wat ben je goed gelukt.
Ik kan het echt niet aan je zien.
Je bent zo dapper.
Wat ben je vrouwelijk/mannelijk.

Geen grap

In komedie of talkshows komt het wel eens voor dat er grappen gemaakt worden over transgender vrouwen. Een veel voorkomende grap is dat een cisgender man schrikt omdat hij niet weet dat de vrouw met wie hij zoent of in bed ligt transgender is. Deze grap wekt het beeld dat mannen zich zouden moeten schamen wanneer zij gevoelens voor trans vrouwen zouden hebben. Daarnaast draagt het bij aan het stigma dat trans vrouwen leugenachtige mannen zouden zijn die zich voordoen als vrouwen. Dit stigma is in veel landen nog altijd een van de redenen waarom trans vrouwen worden vermoord. Zelfs in rechtszalen zeggen moordenaars van trans vrouwen dat ze uit ‘schrik’ het slachtoffer hebben aangevallen.

Dit artikel is eerder verschenen via: TNN. De wegwijzer Transgender in de media Hoe doe je dat? is een levend document. Het wordt steeds aangepast aan de nieuwste inzichten en gebruiken in de transgender gemeenschap.

Bij OneWorld zijn we constant op zoek naar manieren om ons eigen taalgebruik en onze eigen journalistiek inclusief en up-to-date te houden. Het is een zoektocht die we graag samen ingaan met onze lezers en onze collega journalisten en mediamakers. We vroegen Olave naar haar visie op taalgebruik rond trans personen.

transgender-pride-flag-close-up-realistic-3d-animation-seamless-loop-10-seconds-long_b30yrv0o__F0000

Transvrouwen bestaan niet, trans vrouwen wél

Hoe praten en schrijven we over trans personen? Olave Nduwanje legt uit.

Voor het maken van verhalen hebben we jouw steun nodig.

Ja, ik word vriend (€4 per maand)
IMG-20180523-WA0000-1

Sophie Schers

Beleidsmedewerker bij Transgender Netwerk Nederland

Sophie Schers, feministe en trangender activiste, werkt sinds 2010 als beleidsmedewerker bij Transgender Netwerk Nederland. Voor GroenLinks …
Profielpagina
elise-van-alphen

Elise van Alphen

Directeur Transgender Netwerk Nederland

Elise van Alphen, zelf cisgender, is directeur van TNN. Ze is in 2016 gepromoveerd op de politiek van de humanistische en de homolesbische …
Profielpagina

Advertentie

banner Het Nieuwe Wonen