Journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld

Voordat je verder leest:

Onafhankelijke journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld kost tijd en geld. Als Vriend van OneWorld steun je voor € 6 per maand onze missie, lees je dagelijks bijzondere verhalen, ontvang je ons magazine en meer!

Ja, ik word Vriend Ik lees eerst verder

Het schiet nog niet echt op met het terugdringen van broeikasgassen wereldwijd. Sterker nog, 2017 was een recordjaar. We weten nu al dat minder uitstoten alleen niet volstaat om onder de twee graden opwarming te blijven – we moeten CO2 opslaan in bossen of met ingewikkelde technieken uit de lucht halen en onder de grond stoppen. Om regeringen – en bedrijven – tot actie aan te zetten, zoeken actiegroepen en maatschappelijke organisaties steeds vaker de rechtszaal op. Onderzoekers van de London School of Economics identificeerden vorige maand meer dan duizend klimaatzaken. Denk aan de baanbrekende klimaatzaak die klimaatactieplatform Urgenda in 2015 won, en de klimaatzaak tegen Shell die Milieudefensie begin april aankondigde.

In de rechtszaal

Het is inmiddels een bont palet, schetst klimaatjurist Dennis van Berkel van Urgenda. Je hebt rechtszaken zoals die tegen de Ierse en Belgische overheid (35 duizend eisers) die vanuit een beroep op het algemeen belang de staat willen houden aan zijn grondwettelijke plicht om goed voor de bevolking te zorgen en het milieu te beschermen.

Maar ook ‘deelbelangen’ kunnen tot een zaak leiden. De Zwitserse grootmoeders die de overheid manen maatregelen te nemen tegen de opwarming van de aarde omdat zij het kwetsbaarst zijn bij hittegolven. De Amerikaanse jongeren die de staat aanklagen omdat hun rechten op een vrij en welvarend leven worden geschaad. Of de tienjarige Indiase Ridhima Pandeydie, die de Indiase overheid tot meer actie tegen klimaatverandering wil aanzetten – via de rechter, omdat ze nog geen stem heeft.

Klimaatzaken

“Rechters in de klimaatzaken verwijzen overduidelijk naar elkaar”, zegt Van Berkel. “Je ziet dat rechters inspiratie halen uit het feit dat andere rechters zich ook op dit gebied begeven. Vooral waar het gaat over de vraag of klimaatverandering het exclusieve terrein van de politiek is, of dat er ook sprake kan zijn van een schending van rechten waardoor er een rol voor de rechter ontstaat.”

In Parijs is afgesproken dat 2018 het jaar is van de stock taking: kijken hoe we ervoor staan drie jaar na het klimaatakkoord. Van Berkel: “Iedereen kijkt er met spanning naar. Als de doelen voor uitstootvermindering niet voldoende worden aangescherpt, is een nieuwe golf klimaatzaken onvermijdelijk.”

OneWorld beziet de klimaatstrijd met vier verschillende brillen: die van de jurist, de theatermaker, de Zuid-Afrikaanse (prijs-) winnares en de burgerlijk ongehoorzame.

De theatermaker

anoek

“Tanken is geen keuze”, zegt Anoek Nuyens.

Oefenen op de planken. Anoek Nuyens (1984) voert voor de Shell-klimaatzaak van Milieudefensie ‘schijnrechtszaken’ op, mock trials.

Een rechtszaak is theater. Met dat uitgangspunt ging theatermaker Anoek Nuyens (Hulp en Tenzij je een beter plan hebt samen met Rebekka de Wit) aan de slag met de Shellklimaatzaak van Milieudefensie. Volgend jaar komen er mock trials op de planken, waarin de echte rechtszaak die Milieudefensie onlangs aanspande alvast ‘geoefend’ zal worden. Dat gebeurt wel vaker bij rechtszaken, maar deze keer dus niet in een vergaderzaaltje met rechtenstudenten en collega-juristen, maar in het theater, in een nagebouwd tribunaal met echte acteurs die allemaal een verweer of belang van een partij zullen vertegenwoordigen.

Voorproefje

In juni dit jaar krijgt het publiek alvast een voorproefje met Monoloog voor een consument, weer in samenwerking met De Wit. De monoloog draait om het perspectief van de consument in deze klimaatzaak. “Het voornaamste argument van Shell om olie en gas te leveren, is dat van: u vraagt, wij draaien. Terwijl als je je een beetje verdiept in de psychologische werking van reclame en commercie, je je ook kunt afvragen in hoeverre tanken bij Shell echt een vrije keuze is. Je zou de consument als dader kunnen aanwijzen, maar ook als slachtoffer.”

Een theaterstuk met alleen maar Shell-bashing is niet interessant, zegt ze. “Als ik alleen beweer dat Shell een fout bedrijf is, zijn we in vijf minuten klaar.” Ze is juist geïnteresseerd in het tonen van alle perspectieven die bij de zaak betrokken zijn. Dat van Shell dus ook, maar ook dat van Milieudefensie, van de zogenoemde ‘ecomodernist’ (die gelooft dat technologie alle milieuproblemen oplost), de burger, de consument, het koningshuis (een belangrijke aandeelhouder van Shell) en de psychiater.

Het voornaamste argument van Shell om olie en gas te leveren, is dat van: u vraagt, wij draaien

Het liefst ziet ze ook de perspectieven van de aarde, en van toekomstige generaties verwerkt in de voorstelling. “Het belang van toekomstige generaties maakt ook deel uit van de Urgendaklimaatzaak. In de VS zijn het vooral kinderen en jongeren die klimaatzaken aanspannen tegen staten of de federale overheid, en daarbij geholpen worden door de organisatie Our Children’s Trust. Ik vind dat een hele mooie vorm.”

Wie is waarvoor verantwoordelijk, dat zal dadelijk cruciaal worden in de rechtszaal. “Ben van Beurden, CEO van Shell, kan zijn individuele verantwoordelijkheid afschuiven: mijn rol is de aandeelhouders tevreden te stellen. Zo werkt het systeem. Maar wat als we een systeem hebben gecreÎerd dat onmenselijkheid produceert? Vergeet dus de tochtstrip of de ledlamp, we moeten het systeem aanpakken om een duurzame wereld te krijgen.”

Goede verhalen

Om weer grip op de werkelijkheid te krijgen, denkt Nuyens dat verhalen nodig zijn, zeker als het gaat over klimaatverandering. “Er zijn nu vooral wetenschappers, activisten en ontwikkelingsorganisaties die zich bezighouden met klimaatverandering. Ik denk dat kunstenaars ook een belangrijke rol zouden kunnen spelen. Zij kunnen rechtszaken of dikke rapporten openbreken voor een groter publiek door er verhalen over te vertellen.”

En goede verhalen zijn nodig. Zoals dat van de Peruaanse boer Saúl Luciano Lliuyadie die het Duitse elektriciteitsbedrijf RWE aanklaagt, omdat het bijdraagt aan het smelten van gletsjers waardoor hij en zijn streekgenoten hun huis uit moeten. “Zijn redenatie is dat RWE als energiereus 0,25 procent van de mondiale CO2-uitstoot levert en dus medeverantwoordelijk is voor de opwarming van de aarde. Van tevoren werd je voor gek verklaard als je hem enige kans gaf. Maar nu mag hij de Duitse rechter overtuigen van het verband tussen de Duitse CO2-uitstoot en de bedreiging van zijn omgeving. Dat is pas een sterk verhaal.”

De jurist

jaap

“Oliebedrijven zijn niet alleen verantwoordelijk”, zegt Jaap Spier.

Na negentien jaar bij de Hoge Raad wijdt Jaap Spier (1950) zich nu ‘zeven dagen per week’ aan de strijd tegen klimaatverandering via het recht. Desondanks staat hij huiverig tegenover de Shellklimaatzaak.

Laat er geen misverstand over bestaan: Jaap Spier staat sympathiek tegenover de klimaatzaak die Milieudefensie tegen Shell aanspant. Maar de jurist, voormalig advocaat-generaal bij de Hoge Raad en inmiddels buitengewoon hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam, heeft zo zijn twijfels bij de onderbouwing en juridische potentie van de zaak. “Shell is gehouden de uitstoot van het eigen bedrijf terug te brengen. Dat is juridisch juist. Maar kun je Shell ook verantwoordelijk houden voor de uitstoot van producten die ze op de markt brengt?” Shell heeft ‘helaas gelijk’, zegt Spier, als het bedrijf beweert dat het alleen maar inspeelt op de vraag naar olie en gas.

Risico's

Daarnaast is de termijn die Milieudefensie Shell stelt – geen CO2-uitstoot meer in 2050 – vrij zeker veel te ruim, volgens Spier. “Voor die tijd is ons carbon budget om onder de twee graden opwarming te blijven allang op.” En het inzoomen op één sector heeft risico’s. “Als je de emissiereductie niet via de rechter kunt afdwingen, is je missie mislukt en heb jezelf in de voet geschoten. Je kunt dit soort zaken ook alleen aanspannen in landen waar rechters ervoor openstaan. Ik zie een rechter nog niet Gazprom (Rusland) of Aramco (Saoedi-Arabië) ter verantwoording roepen.” Belangrijker is dat de indruk kan ontstaan dat het hele probleem moet worden opgelost door de grote oliebedrijven. “Dat geloof ik niet.”

Kortom: de Shell-klimaatzaak is in de huidige vorm weinig kansrijk, maar wel interessant en goed voor de nodige publiciteit. Ze blijft in elk geval weg van het eisen van schadevergoeding, zoals nu met name in de VS gebeurt. In het algemeen is Spier, zegt hij, niet voor aansprakelijkheid. “Schadevergoeding eisen van bedrijven is niet de oplossing. Een aantal slachtoffers krijgt vergoeding van hun schade, de rest blijft met lege handen achter.” De zaak die de stad New York aanspande tegen vijf fossiele giganten noemt hij zelfs ‘koddig’, omdat de stad alle verantwoordelijkheid voor klimaatverandering bij de industrie neerlegt en die daarvoor wil laten betalen.

Aanjager

Dat wil niet zeggen dat oliebedrijven en investeerders in big oil zoals pensioenfondsen, niet op hun tellen moeten passen. Een groot deel van de olie- en gasvoorraden zal in de grond moeten blijven én er bestaat een aansprakelijkheidsrisico. Als de klimaatzaken succesvol worden, staat ze nog heel wat claims te wachten.

Spiers weg is een andere: die van de Oslo Principles on Climate Change Obligations (2015) en de dit jaar gepresenteerde Principles on Climate Obligations of Enterprises, waar hij de grote aanjager van was en is. In deze Principles zijn de belangrijkste juridische verplichtingen van overheden en bedrijven verzameld om klimaatverandering aan te pakken. In de hoop dat rechters wereldwijd er bij klimaatzaken gebruik van gaan maken als maatstaf wat er van bedrijven verlangd mag worden. “Wij willen een gelijk speelveld creëren zodat alle bedrijven hun uitstoot terug gaan brengen, als ze dat niet al hebben gedaan, naar rato van wat hun land moet doen om onder de twee graden opwarming te blijven.” En er moet snel actie worden ondernomen, weet Spier. “Dat kost geld, dat begrijp ik. Maar de kosten van oplopende opwarming zijn vele malen hoger.”

De burgerlijk ongehoorzame

HarrietBergman-1

“Nood breekt wet”, zegt Harriët Bergman.

Naomi Klein noemde het ‘Blockadia’: een wereldwijd, aanzwellende beweging van actievoerders tegen de fossiele industrie. Een van de Nederlandse vertegenwoordigers van Blockadia is filosoof Harriët Bergman (1992).

Spannend vond ze het wel, haar debuut in het klimaatactivisme, vorig jaar mei. Op het programma: een dag lang met de actievoerders van Code Rood de kolenoverslag in de Amsterdamse haven bezet houden. Bergman: “Ik was met een vriendin meegegaan, en was van plan in het actiekamp te blijven. Ze kunnen je moeilijk een strafblad geven omdat je op een veldje aardappels zit te schillen. Ik voelde me veilig genoeg om mee te doen aan de bezetting. De bedoeling was dat je je er prettig bij voelde en niet over je grenzen heen ging. De politie reageerde gelukkig ook erg rustig. Het was een fijne eerste ervaring.”

Strafblad

Het staaltje burgerlijke ongehoorzaamheid van Code Rood haalde de media, maar de aandacht was niet overdadig. “Was het op geweld uitgedraaid, dan hadden we meer aandacht gekregen. Terwijl dit toch groot nieuws was: driehonderd mensen die bereid zijn een strafblad te riskeren in de strijd tegen klimaatverandering en de bedrijven die daaraan bijdragen.”

Het effect van dit soort acties is symbolisch, maar ook materieel, zegt Bergman. “In mei 2016 hebben vierduizend actievoerders een dag lang een van de grootste bruinkoolmijnen van Duitsland stilgelegd. Voor de hoeveelheid CO2 die ze daarmee bespaarden, konden die vierduizend mensen vijf keer naar New York vliegen en terug.” Dat zet meer zoden aan de dijk dan je eigen CO2-voetafdruk klein houden, hoewel Bergman dat ook doet. “Maar als ik niet het vliegtuig pak, ligt de KLM daar niet wakker van.”

Driehonderd mensen die bereid zijn een strafblad te riskeren in de strijd tegen klimaatverandering

Code Rood heeft ondertussen de krachten gebundeld met Groningse actievoerders voor een actieweek in augustus. Hoogtepunt wordt de blokkade van het terrein met gastanks van de NAM in Farmsum, waar gasconcentraat wordt opgeslagen, samen met de Duitse klimaatactivisten van Ende Gelände. “Als er geen gasconcentraat kan worden getransporteerd, raakt de gasproductie flink ontregeld.” Ook bij de Groningers is de actiebereidheid groot, al heeft minister Wiebes het einde van de gaswinning aangekondigd. “Ze zijn woest. De regering draait de gaskraan pas dicht in 2030, als het Groningse gas zo ongeveer op is. Tot die tijd moeten ze het maar uitzoeken. Dat is geen sigaar uit eigen doos, maar een drol uit eigen wc.”

Een euro

Klimaatactivisme via de rechter vindt Bergman even waardevol. “Ik heb ook een euro naar Milieudefensie overgemaakt om mede-eiser te worden in de Shell-klimaatzaak. Maar als de overheid zich niet aan de wet houdt, zoals Urgenda stelde in de zaak tegen de Nederlandse staat, dan is burgerlijke ongehoorzaamheid ook nodig.”

Ze is vers afgestudeerd, en bezint zich op haar toekomst. “Waar ik straks ook werk, ik vermoed dat ik de rest van mijn leven met klimaatverandering en burgerlijke ongehoorzaamheid bezig blijf.”

De prijswinnares

Makoma-Lekalakala

“Kappen met kolen”, zegt Makoma Lekalakala

Zuid-Afrika ondertekende het Akkoord van Parijs en spreekt mooie woorden over de overgang naar duurzame energie. In de praktijk geeft de regering daar nauwelijks gevolg aan, stelt Makoma Lekalakala (1965), en daarom sleepte ze de staat tot twee keer toe voor de rechter.

Vorige maand ontving ze de prestigieuze Goldman Environmental Prize omdat ze via de rechter een megadeal van Zuid-Afrika met Rusland voor de bouw van kerncentrales wist te blokkeren. Maar uit oogpunt van klimaatactivisme is de zaak van Makoma Lekalakala en haar organisatie Earthlife Africa tegen de Zuid-Afrikaanse staat over de bouw van een kolencentrale nog interessanter. Het staat bekend als Zuid-Afrika’s eerste klimaatzaak. “Wij proberen de overgang naar een fossielarme economie te stimuleren. Dat zoiets niet een, twee, drie kan, begrijpen we – 90 procent van de ZuidAfrikaanse elektriciteit komt uit kolencentrales. Maar je moet in elk geval geen nieuwe kolen- en kerncentrales gaan bouwen”, zegt Lekalakala via een Zoom-verbinding.

Kolencentrale

De zaak die Earthlife Africa aanspande, spitst zich toe op de vergunning die milieuminister Edna Molewa verleende voor de bouw van de Thabametsi-kolencentrale in de noordelijke Limpopo-provincie. Die vergunning had nooit gegeven mogen worden omdat de uitgevoerde milieu-impactbeoordeling aan alle kanten rammelde. “Er was onder andere niet gekeken naar de uitstoot tijdens de hele levenscyclus van de centrale en de impact van de centrale op de leefomgeving en de gezondheid van de bewoners. Wij hebben uitgebreid gesproken met de bewoners van het Waterberg-district. Zij zeiden: ‘Wij staan achter de zaak, want we willen straks nog wel kunnen ademen’. Het Waterberg-gebied is nu al onder andere vanwege de vele kolenmijnen een hotspot van luchtvervuiling.” Ook werkgelegenheid krijgt de bewoners niet warm voor de centrale. “Er ontstaat alleen aanbod van tijdelijk werk bij de bouw, geen fatsoenlijke banen. Gekwalificeerd personeel om de centrale te runnen komt niet uit de omgeving.”

Wij staan achter de zaak, want we willen straks nog wel kunnen ademen

Waar klimaatverandering in onze contreien soms als een ver- van-mijn-bedshow wordt ervaren, zijn de gevolgen voor veel Zuid-Afrikanen al wel tastbaar. Lekalakala: “Niet iedereen voelt het dagelijks, maar de effecten zijn zeker zichtbaar. In het Waterberg-gebied heersen droogte en watertekort. Dat leidt weer tot mislukkende oogsten en hoge voedselprijzen. Wij wijzen de mensen erop dat dit met klimaatverandering te maken heeft.”

Het hooggerechtshof in Pretoria stelde Earthlife Africa maart vorig jaar in het gelijk, en eiste een volledige klimaatimpactbeoordeling. Toen die kwam, handhaafde de minister haar ver gunning. “En daarmee dwong ze ons weer naar de rechter te stappen. Minister Molewa zegt dat ze geen andere keuze heeft dan kolen, maar wij bestrijden dat. De huidige kolencentrales produceren nu al meer dan voldoende. En de mogelijkheden voor hernieuwbare energie in Zuid-Afrika zijn enorm. In Limpopo schijnt de zon bijna altijd.”

De Goldman Prize (die Lekalakala samen met collega Liz McDaid ontving) komt in elk geval zeer gelegen. “We hebben nu internationaal erkenning gekregen. Nu ons verhaal wordt gedeeld, inspireert dat Afrikaanse zusterorganisaties hopelijk de gang naar de rechter te maken om ook hun regeringen ter verantwoording te roepen.”

Klimaatzaak tegen Shell

Milieudefensie wil dat olie-en gasbedrijf Shell in 2050 geen broeikasgassen meer uitstoot. Het bedrijf zelf wil niet verdergaan dan een halvering – van Shell zelf en zijn klanten. Op 4 april kondigde Milieudefensie daarom aan naar de rechter te stappen. Volgens de organisatie stoten Shell en zijn klanten meer dan twee keer zoveel broeikasgassen als heel Nederland bij elkaar uit, en dat rechtvaardigt een aparte klimaatzaak. Inmiddels hebben meer dan tienduizend Nederlandse burgers zich gemeld als mede-eisers.

Voor het maken van verhalen hebben we jouw steun nodig.

Ja, ik word vriend (€6 per maand)
bewlg3-0515

Hans Ariëns

Redacteur

Hans Ariëns (1960) was de adjunct-hoofdredacteur van OneWorld sinds 2015. Daarvoor oefende hij met frisse tegenzin het hoofdredacteurschap …
Profielpagina

Advertentie

wca2019_600x500_v4 (002)