Advertentie

Flag-Banner_B

Journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld

Als schrijver en activist Lina Ben Mhenni (34) ergens voor het eerst komt, werpt ze altijd een blik op de boekenkast. Zo ook ruim een jaar geleden, op bezoek in een gevangenis in Tunis. “Op de spaarzame boekenplanken die ze daar hadden, vond ik uitsluitend werk van schrijvers als de Saoedische sjeik Aidh Al-Qarni”, vertelt ze op een terras in het hart van de stad. ‘Religieus-extremistische denkers. Ik was geschokt.’

Ben Mhenni kent als geen ander de kracht van verhalen. De Tunesische activist groeide in 2011 uit tot een van de gezichten van de Arabische Lente in het land. Jarenlang bekritiseerde ze op haar blog ‘A Tunisian Girl’ het regime van oud-president Ben Ali. Toen eind 2010 de protesten tegen de dictator uitgroeiden tot de Jasmijnrevolutie, legde ze dag na dag de gebeurtenissen vast – in het Arabisch, Frans en Engels. Het leverde haar een nominatie op voor de Nobelprijs van de Vrede.

IMG_7177
Lina Ben Mhenni werd met haar blog ‘A Tunisian Girl’ een van de gezichten van de Arabische Lente in Tunesië.

Zelf groeide Ben Mhenni op in een huis vol boeken. Haar vader, die zes jaar lang politiek gevangene was onder oud-president Bourguiba, bewaarde op aparte planken de titels die hij las in de cel. “Mijn vader en zijn medegevangenen waren in hongerstaking gegaan om die boeken de gevangenis in te krijgen. Lezen was zijn levenslijn, een manier om te ontsnappen aan de ellende en hoop te blijven houden in het leven.”

Het zijn die boeken waar ze, op bezoek in de gevangenis in Tunis, aan moet denken. Lezen als uitvlucht is een mooi idee, maar wat als de enige beschikbare boeken een extreem-religieuze boodschap hebben? Ben Mhenni besluit, samen met haar vader, boeken in te zamelen voor Tunesische gevangenen. Het streven: 15 duizend stuks, te verdelen over het hele land.

Nu, ruim een jaar later, toont ze lachend een foto op haar telefoon: een tot de nok met boeken gevulde kamer in haar appartement. Het streefgetal is ruimschoots gepasseerd. “Ik ben overweldigd door de bijval van ons project. We krijgen ladingen vanuit Zwitserland, Jordanië, de Verenigde Staten… de teller staat rond 30 duizend.” De eerste boeken zijn de deur uit, en dit is nog maar het begin, verzekert ze. Afgelopen maand gaf haar team van vrijwilligers training aan gevangenisbewaarders hoe ze een bibliotheek kunnen organiseren. Als straks de laatste boeken hun plek hebben gevonden, zijn de gevangenen aan de beurt. Ze krijgen workshops in lezen en literatuur. “De laatste tijd worden boekenclubs steeds populairder, dat wil ik ook graag in de gevangenis opzetten.”

Voor de gevangenisdirecties is het initiatief meer dan welkom. De omstandigheden in Tunesische cellen is beroerd. Eerder dit jaar bekritiseerde de VN-rapporteur voor mensenrechten (Ben Emmerson) al de overvolle kamers en slechte sanitaire voorzieningen. Ook zouden er nog steeds marteling voorkomen.

De cel in voor een joint

Van de totale gevangenispopulatie is, volgens cijfers van het ministerie van Justitie (2016), bijna de helft tussen de 18 en 30 jaar (48%). Dat heeft deels te maken met de strenge drugswetten in Tunesië. Verkoop of consumptie van drugs is goed voor meer dan een kwart van de gevangenen. Wie gepakt wordt met een joint kan tot een jaar celstraf krijgen. En loopt bovendien het risico zijn cel te delen met jihadisten of andere zware criminelen.

Wat dat met iemand kan doen, zag Ben Mhenni van dichtbij: de bevriende rapper Marwen Douiri, bekend als Emino, werd gepakt met drugs en kreeg acht maanden cel. “Voor die tijd rapte hij over vrijheid van meningsuiting, over politiegeweld. Toen hij vrij kwam, was zijn toon veranderd. Hij stuurde me berichten dat ik me moest gedragen, vroeg waarom ik geen hoofddoek droeg. Zijn Facebook-account is gehackt, dacht ik eerst nog. Kort daarna vertrok hij naar Islamitische Staat – hij is vorig jaar omgekomen in Mosul.”

Emino is een van de velen – naar schatting hebben zo’n zesduizend Tunesiërs zich bij gewapende troepen in Syrië, Irak en Libië gevoegd. De strijd tegen religieus extremisme is een van de grootste uitdagingen van Tunesië op dit moment, zegt Ben Mhenni. “Er wordt veel gepraat over het aanscherpen van beveiliging. Maar dat verandert niets aan het proces van radicalisering. Daarvoor moet je iets doen aan educatie en het gevoel van marginalisering. Dit boekproject is mijn manier om tegen radicalisering te vechten en nieuw perspectief te brengen.”

Juist in de gevangenis is dat perspectief volgens haar zo belangrijk. ‘De wereld in een cel is gestript van alle waarde en betekenis. Dat maakt kwetsbaar, en extremisten spelen daarop in. Ze zeggen: ‘wie jou in deze misère heeft gebracht, verdient wraak’. Als je geen andere uitweg ziet, is het gemakkelijk te geloven dat de Tunesische samenleving je ultieme vijand is en de jihad de enige ontsnappingsmogelijkheid. Met boeken wil ik laten zien dat er ook andere manieren zijn om je ellende te ontvluchten.”

Soms komt de vraag heel helder, zoals bij de studenten die haar vroegen om specifieke boeken zodat ze hun studie kunnen voortzetten in de gevangenis. En soms brengt ze simpelweg wat vermaak, zoals voor de groep vrouwen die haar om werk vroegen van Nizar Qabbani. “Liefdesgedichten”, lacht Ben Mhenni – ook dat is hoop, tenslotte.

Nog minder vrijheid

Juist de verzoeken van jonge gevangenen raken haar. “Het is de generatie die in 2011 massaal de straat op ging om te vechten tegen marginalisering. Zij zien hun toekomst nu alleen maar verder verslechteren.” zegt Ben Mhenni. “Tunesië wordt altijd gepresenteerd als succesvoorbeeld van de Arabische Lente. We hebben het goed als je het vergelijkt met Syrië of Libië. We hebben een nieuwe grondwet die van ons land op papier een succes maakt. Maar in het binnenland en het zuiden zijn er nog altijd demonstraties, met precies dezelfde eisen als in 2011: werkgelegenheid, sociale rechtvaardigheid, een einde aan corruptie. Maar only if it bleeds, it leads.

“De Tunesische werkelijkheid is dat de werkloosheid en het politiegeweld zijn toegenomen. Corruptie is gedemocratiseerd – na de val van de dictatuur is niemand meer bang gestraft te worden. De nieuwe vrijheid wordt verkeerd uitgelegd.” Ze wijst op de man die gedurende het hele gesprek zwijgzaam naast haar aan tafel zit: sinds de moord op twee linkse politici heeft ze 24 uur per dag beveiliging. De moorden zouden uit salafistische hoek komen, en Ben Mhenni’s naam zou op een dodenlijst staan. “Onder Ben Ali werd ik voortdurend gevolgd, gecensureerd, soms geïntimideerd”, verzucht ze. “Maar ik heb het gevoel dat ik na de revolutie mijn vrijheid verder ben verloren.”

Hoe ze zelf geloof blijft houden in een betere toekomst? Ben Mhenni glimlacht. Lezen – natuurlijk. “Mijn vader werkt nu aan een boek over zijn ervaringen in de gevangenis. Gisteravond heb ik zijn eerste draft gelezen. Hij heeft veel geleden, en toch is hij nog steeds hoopvol. Hij blijft proberen de dingen te veranderen. Zijn verhaal helpt me hoop te houden voor dit land.”

 

670

Eline Huisman

Eline Huisman schrijft als freelance journalist het liefst over internationale ontwikkeling, religie en politiek. Voorheen in Nederland …
Profielpagina

Advertentie

Rectangle-Banner_B

Advertentie

WeDo2030