Verkiezingen en trauma in Liberia

01-11-2005
Door: Tekst: Jeannette Lekskes, Jos de Beus


Dinsdag 8 november 2005 was het zo ver: Liberia koos een nieuwe president. Het weekend ervoor waren de campagnes voor de tweede ronde in volle gang. Op zaterdag liepen, renden en schreeuwden de meestal jonge aanhangers van de voetbalheld George Opong Weah door de straten van Monrovia. Op zondag gingen de aanhangers van Ellen Johnsen Sirleaf de straat op. Zingende vrouwen, en aanhangers die schreeuwden om "hun" Ellen vanuit auto's. Na de officiële optochten, keerden de mensen weer naar huis, ondertussen nog discussierend, pratend, zingend en feestend. Mensen zijn uitgelaten, mensen willen ontzettend graag verandering en hebben alle hoop gevestigd op hun nieuwe leider!

De overgangsregering, die twee jaar geleden na het ondertekenen van het vredesakkoord is geïnstalleerd, heeft deze verkiezingen georganiseerd. Een van de weinige verdiensten, want iedereen vraagt zich af wat deze regering verder heeft gedaan. Bijvoorbeeld: wat gebeurde er met de zes miljoen dollar die de overgangsregering iedere maand ontving?  

Trauma

Wat staat de nieuw gekozen president te wachten? Een kapot geschoten land, geen gezondheidszorg, geen juridisch systeem, een totaal corrupt systeem, een bevolking waarvan tenminste 85% niet kan lezen of schrijven, een kapotte infrastructuur, geen water, geen elektriciteit, één psychiater voor de totale bevolking van drie miljoen mensen en ... een bevolking waarvan minstens 60% in aanraking is geweest met aan oorlog gerelateerd én seksueel geweld!

Dat laatste is directe aanleiding voor een hele batterij nationale en internationale organisaties en mensen om zich met goede bedoelingen en initiatieven op de getraumatiseerde bevolking storten. De bevolking moet immers geheeld worden, ze moeten van hun trauma af en wij uit het Westen weten hoe dat moet! Dit heeft in Liberia geleid tot het opleiden van een hele kudde "traumacounselors". Sommige trainingen duren slechts drie dagen, waarna men zich "traumacounselor" noemt en zich ontfermt over de rest van de getraumatiseerde bevolking. Mensen die gedwongen zijn hun eigen kinderen levend te begraven, verkrachte vrouwen, mannen en kinderen, gemartelde personen, iedereen moet zijn verhaal vertellen. Want "verhaal verteld, trauma weg", is het basisprincipe van de counselor. Doen de getraumatiseerden dit niet direct, dan weet onze traumacounselor, dat als je maar hard genoeg duwt en trekt, de "waarheid" er uiteindelijk wel uitgeperst wordt. Soms worden de verhalen opgeschreven, in veel andere gevallen heeft de counsellor zijn werk gedaan door te luisteren en kan hij verder, op naar de volgende cliënt!

De vraag is of deze goed bedoelde initiatieven ergens toe leiden. Is therapie van vertellen van verschrikkelijke verhalen aan counselors, zelf nauwelijks ouder dan twintig en net zo getraumatiseerd als hun cliënten, verantwoord? Vaak weten zij niet meer te doen dan het omschrijven van de sociale en geestesgesteldheid, waarna het verhaal vertelt mag, of liever gezegd, moétworden. Hoe de mensen moeten omgaan met existentiële problemen wordt in het midden gelaten. De therapie wordt na een aantal sessies afgesloten door duidelijk te maken dat de cliënt het nu allemaal heeft geaccepteerd, dat hij het trauma heeft vergeten en in sommige gevallen zelfs de dader heeft vergeven! Dit alles wordt bepaald door de counsellor zelf, zonder te vragen of dit ook de mening van de cliënt is!

De internationale organisaties geven vaak zeer korte trainingen in post- traumatische stress stoornis, vredesopbouw en in een aantal kernkwaliteiten waaraan "traumacounselors" moeten voldoen. Daarna kunnen de vers opgeleide counselors aan de slag, zonder supervisie of verdere training. Het integreren van een traditionele en culturele kijk op traumagenezing wordt vaak vermeldt in de rapporten, maar in de praktijk is hier nauwelijks sprake van. Het aantal getrainde mensen, of georganiseerde consulten, vormt de belangrijkste graadmeter voor succes en voor het verkrijgen van nieuwe fondsen.

Anders beter

Gelukkig kan het anders, een aanpak waarbij traditionele en culturele praktijken een grote rol spelen. In Lofa, in het noorden van Liberia, hebben grote slachtpartijen plaatsgevonden. In sommige dorpen kon de gehele bevolking niet meer slapen vanwege de stemmen die iedereen 's nachts hoorde. Uiteindelijk hebben de traditionele genezers samen met de traditionele zoe's een groepsritueel, een soort ceremoniële begrafenis, uitgevoerd. Hierna slaapt tenminste een deel van de bevolking veel rustiger.

De verkiezingen zijn een soort magische oplossing voor de problemen, ten minste als je de internationale gemeenschap mag geloven. Hierdoor verdwijnt corruptie als sneeuw voor de zon, gaan diensten weer functioneren en is het niet alleen een kleine elite die van de rijkdommen van het land profiteert. Even naïef als de therapie van de net opgeleide "traumacounselor".

Vrede en stabiliteit zijn een eerste vereiste voor het land. Maar bovendien een gezondheidszorgsysteem dat werkt en aandacht besteedt aan het geestelijke welzijn van de bevolking. Dat richtlijnen opstelt voor wie zich "traumacounselor" mag noemen. En ook richtlijnen voor internationale organisaties, zodat deze niet zomaar kunnen doen wat ze willen, en op die manier meer kwaad dan goed verrichten. In post-conflict landen zijn traumaverwerking en verkiezingen wondermiddelen geworden. Nadat gender, decentralisatie en "good governance" de ontwikkelingsindustrie bepaald hebben, moet nu ieder land zijn verkiezingen hebben en moet ieder voorstel iets bijdragen op het gebied van traumaverwerking. Het land en zijn bevolking hebben een veel serieuzere behandeling nodig.

Jeannette Lekskes en Jos de Beus, consultants, onder andere voor ICCO



Reacties