Twijfels over Annan’s plannen

25-04-2005
Door: Chris Collier

Na zes weken van bijeenkomsten is afgelopen vrijdag de jaarlijkse mensenrechtencommissie van de Verenigde Naties beëindigd. Er was een belangrijk verschil met afgelopen jaren: de roep om reorganisatie klonk luider dan ooit.

In een toespraak voor de commissie op 7 april gaf secretaris-generaal Kofi Annan van de VN toe dat de commissie vleugellam is door de politisering van de bijeenkomsten en de selectieve manier van werken. 'We hebben een punt bereikt waarop de afnemende geloofwaardigheid van de commissie afstraalt op de reputatie van de hele VN', zei Annan.

Een week later, tijdens een informeel debat over hervorming van de VN, gaven de 53 landen die zijn vertegenwoordigd in de mensenrechtencommissie aan dat Annan gelijk heeft.

Annan stelt voor om de commissie te vervangen door een kleinere Raad voor de Mensenrechten. De deelnemende staten zouden worden gekozen door de Algemene Vergadering en zouden een goede reputatie moeten hebben op het gebied van mensenrechten. De raad zou een permanent instituut zijn, in plaats van een jaarlijkse bijeenkomst, zoals de huidige commissie. Periodiek zou de mensenrechtensituatie in alle landen onder de loep worden genomen. De raad zou ook gevallen van grove en massale mensenrechtenschendingen aan de grote klok hangen.

Overeenstemming mogelijk?

Annan heeft lidstaten gevraagd om een principeovereenkomst te sluiten over de oprichting van de raad. De details kunnen dan later worden uitgewerkt.

Het is maar de vraag of die overeenkomst er komt. Het debat in de commissie over de hervorming van de VN toonde aan dat de doelen die staten met de hervorming willen bereiken nogal uiteen liggen. Sommige landen willen een systeem waarin het voor landen die mensenrechten schenden moeilijker wordt om veroordeling en sancties tegen te houden, terwijl andere lidstaten juist afwillen van de resoluties waarin specifieke landen aan de schandpaal worden genageld.  Compromissen zijn mogelijk, maar die zouden de nieuwe raad waarschijnlijk vleugellam maken.

Bestudering van de problemen van de commissie roept vragen op over het voorstel van Annan. De huidige zittingen van de commissie zijn gepolitiseerd omdat landen hun oordeel over resoluties laten beïnvloeden door hun politieke belangen. Ook hun economische- en hun veiligheidsbelangen spelen een grote rol. Zoals zo vaak in de internationale arena, opereren de leden van de commissie in lijn met hun buitenlandpolitiek. Het verdedigen van mensenrechten heeft meestal geen prioriteit in deze politiek.

Daarnaast willen staten zich ook beschermen tegen kritiek en inmenging. Dit zal waarschijnlijk in de nieuwe structuur niet veranderen.

Er zijn wat fundamentele problemen in het huidige systeem waarvoor het voorstel van Annan geen oplossing bidet. De commissie neemt besluiten, maar landen kunnen die zonder sancties negeren. De commissie benoemt rapporteurs, maar landen moeten toestemming geven om te worden onderzocht. Als ze weigeren mee te werken, worden ze niet gestraft. Er is geen zicht op dat dit zal veranderen. Het probleem dat landen het werk van de commissie simpelweg negeren zou zelfs kunnen verergeren door de hervorming. Landen die de mensenrechten ernstig schenden zullen nog minder geneigd zijn de beslissingen van een raad te respecteren waaruit ze zelf worden geweerd.

In een boek dat in 1959 voor het eerst werd gepubliceerd, hekelt een criticus al 'de absurditeit van een organisatie van regeringen die zich inzetten voor de bescherming van mensenrechten terwijl het van alle tijden is dat juist regeringen de mensenrechten schenden.' Een goed punt.

Desondanks is de commissie er in de afgelopen vijftig jaar in geslaagd om internationale standaarden voor mensenrechten op te stellen die nu vrijwel universeel worden geaccepteerd. Ze heeft onafhankelijke rapporteurs aangewezen die objectieve en kritische rapporten maken over een veelheid aan onderwerpen en landen. Deze wapenfeiten betekenen een duidelijke vooruitgang.

Deze vooruitgang moet in het achterhoofd worden gehouden als in de komende maanden het voorstel van Annan wordt besproken. De komende maanden worden beslissingen genomen die in september tijdens een VN-top worden gepresenteerd. Nederland speelt een belangrijke rol in dit proces. Hopelijk komen regeringen met effectievere instrumenten om de mensenrechten wereldwijd te beschermen, al zullen de landen die de commissie hebben ondermijnd ook dit proces tegenwerken. Wat ook de uitkomst is, we moeten zorgen dat de hervorming niet ten koste gaat van wat er al is bereikt. En we dus straks nog minder in handen hebben dan nu.

Chris Collier is mensenrechtendeskundige bij Hivos, een organisatie die zich inzet voor een vrije, eerlijke en duurzame wereld. 

Lees ook het weblog van Chris Collier over de VN-mensenrechtencommissie.

Reacties