Soja: splijtzwam voor maatschappelijke organisaties

01-05-2005
Door: Tekst: Evertjan Quak


'Weg met transgene landbouw. Landhervormingen nu.' Een kleine honderd demonstranten uit Argentinië, Brazilië en Paraguay roepen leuzen voor het luxe hotel- en congrescomplex Bourbon in het Braziliaanse Foz do Iguazu. Als een van de betogers naar voren loopt, wordt het stil. Hij leegt een zak met rode aarde op de grond, strooit er vervolgens wat zaden op en roept moeder Aarde aan: 'Dat de grond als belangrijke levensbron weer in handen komt van het volk.'

De woede van de demonstranten richt zich tegen de grootschalige sojateelt in Zuid-Amerika, zoals die zich sinds de jaren tachtig heeft ontwikkeld in met name Argentinië, Brazilië, Paraguay en Bolivia. De ecologische en sociale gevolgen van het sojamodel zijn enorm. Het soja-areaal in Zuid-Amerika breidt zich nog steeds razendsnel uit. Sinds het jaar 2000 ligt de jaarlijkse expansie in Argentinië, Brazilië en Paraguay boven de 10 procent. Per jaar wordt alleen al in het Amazonegebied naar schatting 700.000 hectare primair en secondair bos gekapt voor de sojateelt.

De geplande uitbreiding in Brazilië ligt voor 70 procent in het Amazonegebied, de andere 30 procent in de kwetsbare savanne van Midden-Brazilië. En er zijn tal van andere problemen. Vervuiling en erosie eisen een hoge tol van de lokale bewoners. Voor kleine boeren is geen plaats meer op het platteland en ook verder blijft er maar weinig werk over: de productie van soja is zeer arbeidsextensief. De problemen worden echter nog steeds weggewuifd door de overheid. Alles moet buigen voor de soja, want er valt veel geld mee te verdienen. En landen als Brazilië, Argentinië en Bolivia hebben het geld nodig om de schulden af te lossen.

Duurzame sojaproductie

Tijdens de conferentie blijken er al snel grote tegenstellingen te bestaan tussen de verschillende participanten. Het resultaat na twee dagen onderhandelen is dan ook mager. In de eindverklaring staat niet meer dan de constatering dat de huidige productievorm van soja leidt tot problemen. Maar wat voor problemen dat precies zijn, valt nergens te lezen. Ook staat er in de eindtekst niets over een tijdspad of de urgentie van de problemen die worden veroorzaakt door de productie van soja.

Hoewel hij op meer had gehoopt, is Wim Goris van Cordaid (namens de Nederlandse sojacoalitie lid van het organisatiecomité) tevreden over de afloop. 'Je moet dit niet onderschatten. Het is al een hele stap dat het bedrijfsleven en de grote producenten nu eindelijk erkennen dat er problemen ontstaan door de productie van soja.' Het was nog even spannend of er überhaupt een slotverklaring zou komen. In het organisatiecomité was ook Grupo André Maggi vertegenwoordigd, de grootste en machtigste sojaproducent van Brazilië, met een jaarlijkse productie van 400.000 ton. De vertegenwoordiger van dit concern was echter niet aanwezig op de officiële sluiting en de persconferentie. Goris: 'Hij was woedend over het verloop van de conferentie. Voor Grupo Maggi was dit de eerste keer dat het al die verhalen moest aanhoren. Maggi leeft in de illusie dat soja alleen maar goed nieuws brengt.'

Uiteindelijk ondertekende ook Grupo André Maggi het afgezwakte compromisvoorstel, waardoor de RoundTable was gered. Volgens Goris is dat 'part of the game'. 'Als je het bedrijfsleven mee wilt krijgen, kun je niet met een te scherpe tekst het proces ingaan. In deze vroege fase is het noodzakelijk zo veel mogelijk spelers in de keten bij de onderhandelingen te houden. Zonder het bedrijfsleven stelt een akkoord weinig voor.'

Tegenspel

Er speelt meer. Door het fiasco van het neoliberalisme in Zuid-Amerika is het wantrouwen tussen lokale boerenorganisaties en het bedrijfsleven groot. Bovendien heeft de boerenbeweging zwaar te lijden gehad gedurende de dictaturen van de jaren zeventig en tachtig, terwijl het bedrijfsleven en de grote sojaproducenten toen veelal een dubieuze rol speelden. Vooral in Argentinië, waar sinds de landhervormingen van de junta letterlijk geen ruimte meer is voor kleine zelfstandige boeren, zet het kwaad bloed om met het bedrijfsleven om de onderhandelingstafel te gaan zitten.

De Argentijnse bewegingen Grupo de Reflexión Rural (GRR) en Movimiento Campesino de Santiago del Estero (MOCASE) organiseerden daarom een 'contraencuentro' ('tegenconferentie'), gefinancierd door Hivos. Aan deze alternatieve conferentie (ook op 17 en 18 maart en ook in Foz do Iguazu) namen veel lokale organisaties uit Paraguay en Brazilië deel. Soja is zo een splijtzwam geworden voor maatschappelijke organisaties in Zuid-Amerika: je bent vóór of tegen het onderhandelingsproces met het bedrijfsleven. In Foz do Iguazu deed zich hierdoor de vreemde situatie voor dat organisaties die toch meededen aan de RoundTable hun zusterorganisaties of partners opeens tegenover zich zagen staan.

Zo stelde de lokale partner van BothEnds in Brazilië, Rios Vivos, zich op tegen de RoundTable. Of neem Solidaridad en Cordaid, die zagen hoe hun Braziliaanse partner Comissão Pastoral da Terra (CPT) zich aansloot bij de tegenconferentie. 'Dat hoeft niet per se te leiden tot grote problemen', zegt Jan Gilhuis van Solidaridad, die ook aanwezig was in Foz do Iguazu. 'Ik vind het prima als onze partners buiten demonstreren om druk te zetten op de onderhandelaars binnen.' Gilhuis was alleen bang dat de tegenbeweging zich tijdens de RoundTable niet alleen negatief zou opstellen tegenover het bedrijfsleven, maar vooral ook tegen de aanwezige maatschappelijke organisaties. 'Dat kan onze onderhandelingspositie aanzienlijk schaden', zei hij voorafgaand aan de conferentie.

Destructie van het proces - daar was het de tegenbeweging precies om te doen. Javiera Rulli van GRR: 'Wij verwerpen de leugen van de verantwoorde groei van de soja-industrie, die alleen uitgaat van de belangen van westerse landen en de grote landbouw- en voedselbedrijven.' De redenering van de tegenstanders luidt als volgt: waar monocultuur is, kan geen verantwoorde groei bestaan; waar grote landbouwbedrijven zijn, kunnen geen boeren bestaan. Een dialoog met het bedrijfsleven maakt geen eind aan het huidige sojamodel, maar zal hoogstens de positie van de bedrijven versterken. 'Wij willen met protest, strijd en mobilisatie een einde maken aan de monocultuur en transgene industrie, die het milieu en de boeren zwaar belasten.'

Horacio de Beláustegui van het Argentijnse Fundación Biosfera: 'Hoe sympathiek de gedachte van GRR ook klinkt, het is gewoon niet realistisch. We moeten de expansiedrift op korte termijn beteugelen en de milieuschade beperken. Door het bedrijfsleven te binden aan minimale standaarden kan er in kort tijdsbestek veel ten goede veranderen.'

Ook Javier Corcuera, directeur van Fundación Vida Silvestre Argentina, de Argentijnse tak van het Wereld Natuurfonds, redeneert zo. 'Ik heb van de tegenstanders nog geen enkel redelijk alternatief gehoord. Zij zijn tegen, oké, maar wat zijn de oplossingen? Hun protest vindt plaats in de marge en het bedrijfsleven zal geen krimp geven.' Anderen kijken milder naar de tegenconferentie. 'De druk ligt bij ons, wij moeten bewijzen dat wat wij hier doen echt tot resultaten leidt', zegt Mauricio Galinkin van Centro Brasileiro de Referência e Apoio Cultural (CEBRAC).

Genetische modificatie

Concrete resultaten zijn nog niet geboekt. Bovendien zijn de onderhandelingen over soja extra gecompliceerd omdat het hete hangijzer 'genetische modificatie' het debat polariseert. Reden om tijdens de RoundTable het onderwerp officieel niet op de agenda te zetten. Juist om op andere onderwerpen als ontbossing, erosie, vervuiling en arbeidsvoorwaarden snel tot overeenstemming te kunnen komen.

Dat valt niet overal goed. Alternir Tortelli, vertegenwoordiger van de Braziliaanse koepel voor kleine familiale boeren FETRAF-Sul en lid van het organisatiecomité: 'Hoewel het onderwerp niet op de agenda stond, ben ik blij dat wij en andere organisaties toch de ernst van het thema konden overbrengen aan de aanwezigen. Want er is haast geboden. Anders bestaat er straks alleen nog transgene soja.' Hij doelt hiermee op de politieke ommezwaai van Brazilië, dat overstag is gegaan en transgene gewassen onder strikte voorwaarden heeft gelegaliseerd. Het parlement van Bolivia deed eind april hetzelfde. Hiermee staan alle sojaproducerende landen in Zuid-Amerika genetische modificatie toe. Wat dat voor impact zal hebben, zien we in Argentinië, waar sinds de introductie van de RoundUp-soja van Monsanto (in 1996) 98 procent van alle soja genetisch gemodificeerd is.

Het stelt Fetraf-Sul en Cordaid voor een groot dilemma. Cordaid zit immers in het organisatiecomité. Maar in het verdere proces van de RoundTable zullen geen afspraken komen over transgene soja. 'Dat betekent dat als wij in het organisatiecomité blijven zitten, wij indirect steun verlenen aan deze vorm van productie', zegt Goris. 'Daarom zullen we snel beslissen of het ons dat wel waard is.'

Vervolgacties

Wat voor vervolg krijgt de eerste RoundTable? Goris: 'Het organisatiecomité heeft besloten om in augustus in een kleinere opzet bij elkaar te komen, waarbij de nadruk zal liggen op meer deelname uit het bedrijfsleven. In Foz do Iguazu keken de bedrijven te veel de kat uit de boom.' Volgens Goris betekent dit geen trap tegen de schenen van de maatschappelijke organisaties die zo nadrukkelijk aanwezig waren bij de eerste RoundTable. 'De oplossingen moeten toch komen van de bedrijven uit de sojaketen. Ngo's zijn geen marktpartij. Zij moeten vanaf de zijlijn druk uitoefenen.'

Jan Gilhuis van Solidaridad vindt het jammer, maar begrijpt het wel. In het najaar starten de organisaties uit de Nederlandse sojacoalitie met een campagne om consumenten te attenderen op de sociale en ecologische gevolgen van grootschalige sojaproductie. Maar hoe trek je de belangrijkste spelers zoals voedselmultinationals Cargill, ADM en Bunge over de streep? Gilhuis: 'Unilever en de Zwitserse supermarktketen COOP waren nauw betrokken bij de eerste RoundTable. Zij kunnen laten zien dat het anders kan, door alleen soja op te kopen die gegarandeerd vrij is van genetische modificatie en geen ecologische schade aanricht. Dan zullen de echt grote spelers vroeg of laat toch om moeten.'



Reacties