Seksuele gezondheid, tien jaar lang onderwerp van politiek debat

16-09-2004
Door: OneWorld Redactie
Bron: Odette Salden

In 1994 schaarden 179 landen zich achter de Caïro consensus. De consensus was op twee fronten historisch of zelfs baanbrekend te noemen. Enerzijds was deze consensus historisch gezien het feit dat zoveel landen instemden met het zogenoemde Programme of Action.  Dit plan moest verstrekkende gevolgen hebben; van het pleiten voor meer (toegang tot) anticonceptie en minder gevallen van moedersterfte tot beter onderwijs voor meisjes en een grotere gelijkheid voor vrouwen.

Maar nog belangrijker was dat zoveel landen instemden met de nieuwe manier waarop naar voortplanting werd gekeken. De aandacht verschoof van gezinsplanning met als doel controle op de bevolkingsgroei naar een benadering die zich richt op seksuele gezondheid en gezondheidszorg die uitgaat van het zelfbeschikkingsrecht van individuen. Een benadering die beantwoordt aan de specifieke behoeften van elk individu.

Openlijk
Anderzijds deed 'Caïro' de wereldgemeenschap op haar grondvesten trillen met deze consensus. Vanaf nu zouden controversiële onderwerpen als abortus en seksualiteit openlijk besproken worden en in een document genoemd worden als onderwerp van actie, zij het met de nodige kanttekeningen van conservatieve landen. Zo waren voor ons minder gevoelige onderwerpen zoals gelijkheid tussen man en vrouw en de mogelijkheid voor vrouwen op te komen voor hun rechten aanvankelijk obstakels in het smeden van een consensus.
Landen als El Salvador, Egypte, Syrië en Algerije maakten bijvoorbeeld kanttekeningen bij het recht van het individu. Hun zorg was dat dit recht ook buiten het huwelijk zou gelden of dat het in conflict zou zijn met de ethische, culturele en religieuze waarden van de samenleving. Maar de consensus kwam er en de onderwerpen uit het Programme of Action zouden politieke agendapunten worden.

IJkpunt Latijns-Amerika meisjes
Maar een geschiedenis wordt slechts geschreven en is het ijkpunt voor veranderingen. Zo heeft de Caïro consensus zich ook ontwikkeld. Veel katholieke en Islamitische landen die aanvankelijk in 1994 hun bedenkingen hadden bij veel punten uit het Caïro Actieprogramma kunnen zich anno 2004 heel goed vinden in de actiepunten. Landen als Mexico, El Salvador, Colombia en Bolivia zien inmiddels in dat in de huidige HIV/aidscrisis het afkeuren van seks onder jongeren buiten het huwelijk en condoomgebruik door de katholieke kerk niet realistisch is en -nog belangrijker- niet werkt in het tegengaan van de aidsepidemie.

Nationaal beleid
Uit het Wereldbevolkingsrapport van dit jaar blijkt dan ook dat veel maatregelen uit het Caïro Actieprogramma in de loop der jaren door veel landen zijn overgenomen. En de reden hiervoor is dat het programma werkt. Volgens het rapport hebben bijna alle regeringen sinds 1994 bevolkingsvraagstukken opgenomen in nationaal ontwikkelingsbeleid.

Terecht, want hoe kun je over de ontwikkeling van een land of samenleving praten als bijvoorbeeld een jonge meisje niet eens de mogelijkheid heeft om haar zwangerschap uit te stellen, dus op jonge leeftijd kinderen krijgt, daarom van school wordt gestuurd en zo niet de mogelijkheid heeft om haar opleiding af te ronden en zichzelf te ontplooien.
Verder hebben alle 151 in het onderzoek opgenomen ontwikkelingslanden wetten of maatregelen aangenomen om de rechten van vrouwen en meisjes te beschermen. 

Maar er is meer nodig dan wetten en beleidsmaatregelen. Om datzelfde meisje de kans te geven haar zwangerschap uit te stellen, heeft ze toegang tot anticonceptie nodig en moet haar partner bereid zijn een condoom te gebruiken. Ook moet ze niet tot seks gedwongen worden. Dit is overigens een verschijnsel dat het meeste voorkomt binnen vaste relaties, en overal op de wereld.
Dat er meer nodig is dan alleen beloftes op papier blijkt bijvoorbeeld uit het feit dat er jaarlijks nog steeds meer dan 500.000 vrouwen sterven aan complicaties die zij bij hun zwangerschap of bevalling oplopen. En in 2003 stierven 3 miljoen mensen aan aids en werden zo'n 5 miljoen mensen opnieuw geïnfecteerd met HIV, waarvan de helft van de mensen tussen de 15 en 24 jaar is. 
aids en azie

Prioriteiten en geld
Wat nodig is, is een verandering in de prioriteiten van beleidsmakers, in de positie van vrouwen en jongeren in de samenleving, en geld. Geld om het Caïro Actieprogramma te financieren; om klinieken op te richten, om anticonceptiva te verstrekken, om goede seksuele voorlichting te geven, om abortussen te voorkomen of veilige abortussen te garanderen, en nog veel meer. Dat geld is toegezegd in 1994, maar nog niet de helft van het toegezegde bedrag is door de rijke landen die, naast de ontwikkelingslanden slechts éénderde zouden moeten betalen, daadwerkelijk betaald.

De reden hiervoor is dat seksuele gezondheid een politiek beladen onderwerp blijft. Het invoeren van maatregelen die seksuele gezondheid bevorderen en seksueel plezier toelaten blijft een geschilpunt voor beleidsmakers op het hoogste niveau. Het debat gaat dan vaker over de woorden 'zorg' of 'diensten' dan over mensen, waarbij het woord 'diensten' onder vuur ligt omdat het ook abortus zou impliceren.

En dat terwijl je zou denken dat het onderwerp seksualiteit sexy is en daarmee politieke winst behaald kan worden. Wat betreft politieke winst is het zeker sexy maar het gaat vaak niet over seksualiteit. Het gaat eerder over standpunten op basis van 'geloofsopvattingen' waarmee stemmen kunnen worden gewonnen. En veel landen, met name ontwikkelingslanden zijn vaak, helaas, afhankelijk van de financiële steun van andere landen die dit soort opvattingen uitdragen.

Hypocriet
Eén zo'n land dat zich weinig gelegen laat liggen aan invloeden van buitenaf of inspraak van binnenuit, maar wel invloed heeft in andere landen, is de Verenigde Staten. De regering van president George W. Bush voert een hyprociet buitenlands beleid; een beleid dat totaal voorbij gaat aan vrouwenrechten, seksualiteit van jongeren en vrijheid van meningsuiting.

Een dergelijke aanpak staat in geen enkel actieplan of nationale grondwet. Het ontkennen van de seksualiteit van jongeren en het afzien van seksuele voorlichting gaat geheel voorbij aan het terugdringen van ongewenste tienerzwangerschappen, noodgedwongen, vaak onveilige, abortussen, soa's en HIV/aids.
Evenmin zitten er goede bedoelingen in het verbieden van financiële steun van de VS aan programma's in het buitenland die ook maar enig verband houden met abortus -ook al is het op papier alleen maar pleiten voor een veilige abortus -, met als gevolg het sluiten van klinieken die veel meer doen op het gebied van seksuele gezondheid dan zich alleen maar bezig houden met abortus. En dat terwijl abortus in de VS in de meeste staten gelegaliseerd is.

Van Ardenne
En Nederland? Wat doet onze minister in de strijd voor een goede seksuele gezondheid in de wereld? De minister kent een belangrijke rol toe aan jongeren, op dit moment de grootste generatie ooit die seksueel actief is. Waarin komt die rol nu naar voren? Het toelaten van jongeren in politieke of beleidsorganen is helaas nog steeds in de meeste landen iets voor de toekomst. Jongeren worden gezien als de leiders van de toekomst in plaats van leiders van nu. Moeten ze dan wachten totdat ze oud zijn en niet meer weten wat de behoeften zijn van jongeren? Of wachten tot ze misschien niet meer leven omdat ze getroffen zijn door HIV of aids?

Van Ardenne maakt zich als EU-voorzitter van de Europese Unie binnen én buiten Europa sterk voor het thema seksuele gezondheid en spoort andere landen aan hun financiële afspraken uit 1994 na te komen. Nederland is één van de weinige landen -naast Denemarken, Noorwegen en Zweden- die de financiële verplichtingen nakomen. Zij heeft ook geprobeerd discussies aan te gaan met conservatieve bisschoppen. Een moeilijke opgave.

Is de minister ook al met Bush gaan praten? Want hij is diegene die de confessionele opvattingen op zijn eigen manier uitdraagt. Of misschien moeten de rijke landen ophouden met praten en proberen te leren van ontwikkelingslanden die een verandering doormaken -zij het gedwongen door een huidige gezondheidscrisis- waarin seksuele gezondheid en rechten op een sexy en effectieve manier beschermd worden.


Odette Salden is werkzaam bij WPF (World Population Foundation).
WPF is een Nederlandse stichting die zich speciaal richt op het verbeteren van seksuele en reproductieve gezondheid en rechten in de wereld. Seksuele en reproductieve gezondheid en rechten is een vakterm. Het zijn alle middelen, voorzieningen, rechten en mogelijkheden die vrouwen, mannen en jongeren nodig hebben om vrij en verantwoord te kunnen beslissen over hun seksuele leven en hun kindertal. Om deze vrije keuze mogelijk te maken steunt WPF projecten van lokale organisaties in ontwikkelingslanden en pleit voor gunstige wetgeving en internationale afspraken.


Zie ook 'Armste landen krijgen bevolkingsproblemen niet onder controle'
Lees ook het interview met minister Van Ardenne over onder meer aidsbestrijding

Reacties