OneWorld presenteert:

Voordat je verder leest:

Onafhankelijke journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld kost tijd en geld. Als Vriend van OneWorld steun je voor € 6 per maand onze missie, lees je dagelijks bijzondere verhalen, ontvang je ons magazine en meer!

Ja, ik word Vriend Ik lees eerst verder

‘Ja, de energietransitie is uit de startblokken’, maar ‘nee, we halen onze doelen voorlopig niet’, was de boodschap van het Planbureau voor de Leefomgeving vorige week. De overheidsinstantie die verantwoordelijk is voor beleidsanalyses op het gebied van milieu, natuur en ruimte had berekend dat de klimaatdoelen die de rechter had opgelegd in de zogenaamde Urgendazaak1onhaalbaar waren.

Vergelijkbaar nieuws kwam afgelopen herfst van het VN-klimaatpanel IPCC. Dat benadrukte hoe extreem belangrijk het is dat de wereldwijde temperatuur met niet meer dan 2 graden toeneemt en stelde dat we nog slechts twee decennia hebben om dat voor elkaar te boksen, maar dat het bewustzijn over die noodzaak grotendeels ontbreekt.

Science fiction

Die realiteit opent een denkrichting waar de meeste beleidsmakers het liefst van wegblijven, maar intussen steeds serieuzer verkend wordt: wat als het niet lukt het klimaat te redden? Ik beschreef eerder welke technieken ontwikkeld zijn om op grote schaal CO2 uit de atmosfeer te halen met grote ventilatoren, of door materialen te gebruiken in gebouwen en wegen die CO2 absorberen of het op te vangen en op te slaan in beton en andere bouwmaterialen.

De oplossingen die ik vandaag bespreek, doen soms denken aan science fiction: een ruimteschild van spiegels die in banen om de aarde draaien en een deel van het zonlicht reflecteren; grote, zeppelin-achtige ballonnen die hoog in de wolken hangen en daar kleine stofdeeltjes in de lucht blazen die wolken bleken en zonlicht weerkaatsen. Als het aan mensen als Bill Gates en bedrijven als Shell en ExxonMobil ligt, dan worden dit soort technieken over enkele jaren al ingezet om de opwarming van de aarde een halt toe te roepen2.

Om de temperatuurstijging die wij mensen hebben veroorzaakt te compenseren, zou je 2 procent van al het zonlicht dat nu op de aarde valt moeten weerkaatsen. Dit wordt solar radiation management (SRM) genoemd. De bijbehorende technieken variëren van boerenlogica tot science fiction.

Witte huizen en woestijnen

We beginnen op de grond: met huizen, wegen en planten. Deze reflecteren allemaal een deel van het zonlicht; hoe lichter van kleur, hoe meer ze reflecteren. Door de gevels en daken van alle gebouwen wit te verven kan de temperatuur lokaal worden verlaagd. In Californië en op enkele andere plaatsen worden deze ‘cool roofs’ al door wetgeving gestimuleerd.

Datzelfde kan gedaan worden met paden en wegen. Maar om effect te hebben zijn de benodigde oppervlaktes enorm: onderzoekers hebben berekend dat om een temperatuurverlaging op grotere schaal te realiseren, ongeveer twee procent (twaalf miljard vierkante kilometer) van het aardoppervlak reflecterend gemaakt moet worden. Het wordt lastig dat puur met gebouwde infrastructuur te realiseren. Daarom kijken onderzoekers ook naar plantensoorten die meer zonlicht weerkaatsen, maar de effecten daarvan zijn nog niet bekend. De meest concrete voorstellen gaan vooral over het bedekken van grote delen van woestijnen met witte folie.

Hoewel de optie relatief laagdrempelig is, zien experts het niet als een effectieve manier om de temperatuur op aarde te verlagen: het totale witte oppervlak van alle gebouwen en wegen is zoals gezegd te klein, en het wit maken ervan relatief te duur om significant bij te dragen aan het verlagen van de aardtemperatuur. Wél wordt het beschouwd als een effectieve manier om binnensteden koel te houden (en minder airco te gebruiken) op warme dagen – die naarmate de aarde opwarmt alleen maar vaker zullen voorkomen.

Vulkaanuitbarstingen nabootsen

Het zonlicht kan ook op grotere hoogte worden gereflecteerd. Zo wordt onderzocht hoe wolken witter en dichter gemaakt kunnen worden zodat ze meer zonlicht reflecteren. Dit zou bijvoorbeeld boven zee kunnen, door fijne waterdeeltjes uit zeewater in de wolken te injecteren. Belangrijk nadeel is het veranderlijke karakter van het weer, waardoor de effecten tijdelijk zijn.

Op nog veel grotere hoogte, in de stratosfeer, is de lucht een stuk stabieler. Hier kan extra zonlicht weerkaatst worden door een deken van kleine zwaveldeeltjes (zogenoemde aerosolen) in de atmosfeer te injecteren om zonlicht te reflecteren en verstrooien. Dit mechanisme is ‘afgekeken’ van vulkaanuitbarstingen: die hebben namelijk een meetbaar effect op de temperatuur (bij vulkaanuitbarstingen werden lagere luchttemperaturen gemeten). Het injecteren van stofdeeltjes in de stratosfeer is de meest besproken en onderzochte vorm van solar radiation management. Op het eerste gezicht lijkt deze techniek het algehele klimaat weinig of niet te verstoren: geen lokale opwarming of lokale zware regenval. Toch zijn er aanwijzingen dat grote hoeveelheden zwaveldeeltjes de ozonlaag kunnen aantasten.

Mega-spiegels in de ruimte

De handen af van wolken en luchtdeeltjes dan, en nog een stapje hoger gaan? De meest exotische technieken gaan over het weerkaatsen van zonlicht met spiegels die in een baan om de aarde cirkelen, als een ruimteschild. De voorstellen lopen uiteen van één enorme, loodzware spiegel met een diameter van meer dan duizend kilometer (ter vergelijking: de diameter van de aarde is een kleine dertienduizend kilometer); een groep van tienduizenden reflecterende zonnezeilen of een zwerm van triljarden kleine spiegeltjes van zestig centimeter die samen een spiegelend oppervlak van een miljoen vierkante kilometer vormen. Qua grootte, gewicht en aantallen gaat dit vele malen verder dan onze huidige lucht- en ruimtevaarttechnologie. Daarom worden deze opties vooralsnog als technisch onhaalbaar gekwalificeerd. Meer iets voor een volgende eeuw, waarin we de ruimte gaan veroveren en bevolken wellicht?

Snel effect

Er zijn dus uiteenlopende technieken om de opwarming van de aarde te verminderen middels solar radiation management. Het injecteren van kleine deeltjes in de stratosfeer lijkt het meest haalbaar.

Een voordeel van solar radiation management kan zijn dat het relatief snel effect kan hebben, we hoeven immers niet te wachten op de indirecte effecten van concentraties broeikasgassen op de aarde: de temperatuur wordt onmiddellijk verlaagd. Ook is de technologie omkeerbaar: zodra een spiegel of folie wordt weggehaald of gestopt wordt met het injecteren van kleine deeltjes, neemt het spiegelende effect snel af naar nul.

Oneerlijke klimaatbeïnvloeding

Toch zitten er ook grote haken en ogen aan. De technische realiseerbaarheid is in de meeste gevallen uiterst discutabel. Daarnaast is van de meeste SRM-technieken het effect op de temperatuur heel lokaal en niemand weet precies waartoe dat kan leiden. Wat gebeurt er als grote woestijnoppervlakken niet meer opwarmen? Aan de andere kant geeft die lokale inzetbaarheid ook kansen: zo kan het gebruikt worden om de poolkappen tegen smelten te beschermen. Een ander risico van SRM is dat het ons ervan kan weerhouden om snel werk te maken van de energietransitie en het verbeteren van de manier waarop we omgaan met de grondstoffen op aarde.

Bovendien moeten deze technieken op grote schaal ingezet worden, willen ze werkelijk zoden aan de dijk zetten. Bij de Olympische Spelen in 2008 werden regenbuien opgewekt met fijne deeltjes zodat het bij de openings- en slotceremonie in Peking droog was. Een groot land als China kan dit in zijn eentje bepalen en de impact op de dorpen en steden waar de buien vielen, is voor die enkele keer wellicht te overzien. Maar wat als klimaatbeïnvloeding op grotere schaal wordt ingezet? Het is goed denkbaar dat dit nieuwe geopolitieke discussies oplevert waarbij landen elkaar bestrijden en bekritiseren. Bovendien zal de technologie slechts toegankelijk zijn voor enkele landen die zich peperdure, ruimtevaartachtige en militaire technologie kunnen veroorloven.

Tegelijkertijd houden deze opties om het klimaat te beïnvloeden ons ook een spiegel voor. Die laat zien hoe ingrijpend we als mensheid zijn geweest met beïnvloeding van de leefomgeving. En dat de maatregelen die we moeten treffen dus minstens zo ingrijpend en grootschalig moeten zijn.

De uitdaging die voor ons ligt is enorm. Mogelijk bieden de grootschalige, haast megalomane technieken die ik hier heb besproken, een deel van de oplossing. Maar deze ligt ook in de aantallen: miljarden individuen die elk een kleine bijdrage leveren en tezamen een significant verschil kunnen maken. Laten we daarom vooral ook blijven kijken naar wat we zelf kunnen bijdragen.

afvangen van co2

CO2 uit de lucht halen: de redding voor onze klimaatdoelen?

Het is technisch mogelijk om CO2 uit de lucht te filteren. Redt deze technologie ons?

Beton zit vol CO2

Minder CO2-uitstoot in de bouwsector

De bouw draagt sterk bij aan klimaatverandering. Maar ze kan ook een oplossing zijn.

  1. Op 24 juni 2015 won Stichting Urgenda, een Nederlandse organisatie die zich inzet voor verduurzaming, samen met 900 mede-eisers, de zogenaamde Klimaatzaak tegen de Nederlandse Staat. De rechter droeg de Staat op de uitstoot van broeikasgassen in 2020 met 25 procent te verminderen ten opzichte van 1990. De Staat tekende beroep aan tegen dit vonnis. Op 9 oktober bekrachtigde het Haagse Hof het vonnis van de rechter. ↩︎
  2. Bill Gates investeert met zijn foundation in enkele technieken. Shell en Exxon investeren ook, maar vinden vooral dat dit soort oplossingen een serieuze optie moet zijn in het debat. De motivatie daarachter is natuurlijk ook ingegeven door het belang dat deze bedrijven hebben bij het voorlopig door blijven gaan met het gebruiken van fossiele brandstoffen. ↩︎

Voor het maken van verhalen hebben we jouw steun nodig.

Ja, ik word vriend (€6 per maand)
Maurits

Maurits Kreijveld

Futuroloog

Maurits Kreijveld is futuroloog en strategisch adviseur bij wisdomofthecrowd.nl. Hij verkent de impact van nieuwe ontwikkelingen op de …
Profielpagina