Journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld

Voordat je verder leest:

Onafhankelijke journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld kost tijd en geld. Als Vriend van OneWorld steun je voor € 4 per maand onze missie, lees je dagelijks bijzondere verhalen, ontvang je ons magazine en meer!

Ja, ik word Vriend Ik lees eerst verder

In de Verenigde Staten pleegden extreemrechtse daders binnen zeer korte tijd een aanslag op synagogegangers, stuurden zij pijpbommen naar politieke tegenstanders, en schoten zij zwarte ouderen dood in een supermarkt. In Nederland gooiden extreemrechtse terroristen brandbommen op een moskee. Voor deze gebeurtenissen is terecht veel aandacht. Maar we moeten niet vergeten dat veel extreemrechts geweld niet direct de vorm aanneemt van bommen en geweren, en toch schadelijk is.

In een rapport van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) dat deze week werd gepubliceerd, De golfbewegingen van rechts-extremistisch geweld in West-Europa – Aard, ernst en omvang van de rechts-extremistische dreiging in West-Europa, inclusief Nederland, wordt de toename van extreemrechts geweld besproken. Het aantal gewelddadige incidenten neemt toe. Het gaat dan vooral om acties tegen de komst van asielzoekers en de vermeende islamisering van Nederland. Zo hing de nieuwe groepering Rechts in Verzet een onthoofde pop en dreigbrief bij een moskee en plande Pegida een barbecue met varkensvlees bij moskeeën tijdens de ramadan.

De NCTV uit zijn zorgen over de gevolgen van deze toename: “Niet-gewelddadige activiteiten van rechts-extremisten kunnen echter eveneens ondermijnend zijn. Sterker, het door rechts-extremisten structureel zaaien van haat jegens minderheden, de rechtsstaat en de democratie kan (op termijn) ook op niet-gewelddadige wijze een bedreiging voor de nationale veiligheid vormen.”

Woorden zijn ook een geweldsdaad op zichzelf omdat mensen systematisch negatief worden neergezet

Twee zaken wil ik aanvullen op het rapport, dat in zijn geheel te lezen is op de site van de NCTV. Ten eerste: extreemrechts verbaal geweld leidt niet alleen vaak tot fysiek geweld, de woorden zijn ook een geweldsdaad op zichzelf omdat mensen systematisch negatief worden neergezet, en dat heeft op verschillende vlakken een groot negatief effect. Ten tweede: de extreemrechtse haattaal heeft tot nu toe te weinig nationale prioriteit, omdat de mensen die hier slachtoffer van zijn, meestal niet politici en beleidsmakers zijn.

Extreemrechts geweld is zowel in Nederland als in het buitenland jarenlang een sluitpost geweest in de aandacht van veiligheidsdiensten, zo beschrijft het rapport. Alle middelen en moeite werden gestoken in de aanslagen die werden gepleegd door vooral de Taliban, en daarna IS. De aanslagen, en de reacties daarop, waren het brandpunt van een politiek debat waarin vooral moslims consequent als problematisch werden beschreven.

Zelfs na de aanslag door de Noor Anders Breivik in 2011 veranderde dat niet: de aandacht van politiek en veiligheidsdiensten bleef gericht op de islam. Ongetwijfeld is dat gevoed door de in rechtse kringen wijd gedeelde opvattingen van de Amerikaanse politicoloog Samuel Huntington, die betoogt dat de cultureel-religieuze identiteit van volkeren hoofdoorzaak is van conflicten. Het is overzichtelijk: zij zitten daar, wij zitten hier, en zolang zij daar blijven (van ónze bewegingsvrijheid wordt opvallend genoeg nooit een punt gemaakt) blijft alles zoals het zijn moet.

Zowel Gerrit Zalm als Mark Rutte, hebben, beiden als VVD-bewindspersonen, ‘het moslimextremisme’ de oorlog verklaard. Wie of wat we ons daarbij concreet moeten voorstellen, is niet duidelijk — het plegen van aanslagen is al verboden, net als het voorbereiden van aanslagen. En wat er van die oorlog kwam? Vooral negatieve uitlatingen op internet jegens Nederlandse moslims, en een hoop vergoelijkende reacties daarop, want we moesten met zijn allen snappen dat dat bezorgde burgers zijn die bang zijn hun manier van leven te verliezen.

De grens ligt bij geweld

In een fragment van Bimbo’s en Boerka’s, een televisieprogramma van meer dan een decennium geleden, is een hijgerig vraaggesprek te zien tussen cabaretier Hans Teeuwen en de Meiden van Halal . Teeuwen verdedigt zijn nogal simplistische variant van de vrijheid van meningsuiting. Hij vindt dat alles gezegd mag worden, zolang je je handen maar thuishoudt.

Meiden van Halal: “Maar waar ligt dan de grens?”
Teeuwen: “De grens ligt bij geweld.”

Dit fragment zou nog jarenlang op internet rondzwerven, en werd als een iconische waarheid gezien op platforms als GeenStijl, Dumpert, intenetfora en sociale media. Vooral (uiterst) rechtse gebruikers deelden dit fragment telkenmale om hun opvatting kracht bij te zetten: woorden zijn altijd onschuldig; zolang je niet fysiek wordt is er niks aan de hand.

Iedereen die langer nadenkt over deze uitspraak dan een post op GeenStijl lang is, weet dat dat onzin is: zowel juridisch als moreel zijn er forse grenzen aan de uitingsvrijheid. Juridisch: een restauranthouder mag niet op de recensiesite van een concurrent beweren dat hij gif in zijn eten mengt. Een crimineel mag niet zeggen: geef mij duizend euro, anders maak ik je dood. Een arts mag niet het telefoonnummer van zijn patiënt publiceren. Je mag niet oproepen tot moord.

Zowel juridisch als moreel zijn er forse grenzen aan de uitingsvrijheid

Ook moreel kun je niet verdedigen dat de vrijheid van meningsuiting absoluut moet zijn. Wie bijvoorbeeld over een kluizenaar in het dorp blijft beweren dat hij een pedofiel is, heeft het op zijn geweten als die kluizenaar wordt buitengesloten, gepest en belaagd. Je mag een ander geen grote schade toebrengen.

Deze opvatting zal niet op grote schaal worden bestreden, want niemand vindt dat je een ander mag afzeiken tot hij schade oploopt. Je mag anderen niet stalken, besmeuren of schade aandoen met woorden. Maar kijken we terug naar de iconische uitspraak van Teeuwen, dan is duidelijk dat de rechtse opvatting over wat je anderen aan mag doen, niet van toepassing is op de individuele gevallen uit mijn genoemde voorbeelden. De opvattingen over individuele schade door verbaal geweld blijken totaal anders te liggen als het om groepen mensen gaat. Dat het concreet om deelverzamelingen Nederlanders gaat waarvan Hans Teeuwen en de meeste instemmende delers geen deel uitmaken — islamitische, joodse en zwarte Nederlanders, bijvoorbeeld — behoeft hier geen nadruk.

Toch is geweld veel meer dan alleen aanslagen en aanvallen. Systematisch blijven benadrukken dat islamitische, joodse, en zwarte Nederlanders geen aanwinst zijn (ik druk me hier mild uit, maar ik wil de haat die dagelijks op internet wordt gespuid niet herhalen) — is niet alleen feitelijk onjuist, het is ook gewelddadig. Je ontneemt je medemens hiermee consequent hun menselijkheid: je maakt mensen tot een object van verachting, haat en woede.

Dat op deze wijze spreken leidt tot fysiek geweld, is al meer dan een halve eeuw bekend: de Duits-Amerikaanse filosofe Hannah Arendt betoogde dat dehumanisering de eerste aanzet is tot geweld. Ook in dit geval wordt dat duidelijk: de extreemrechtse aanslagplegers, zowel in Europa als daarbuiten, lieten zich uitgebreid inspireren door dehumaniserende uitspraken en afbeeldingen. De manifesten die zijn gevonden bij bijvoorbeeld Breivik, maar ook bij Amerikaanse aanslagplegers, citeren Wilders en Trump, maar ook blogs en memes uit de gruizige hoeken van het internet, zoals het forum 4Chan. Maar de woorden zijn ook een geweldsdaad op zichzelf.

elijah-o-donnell-603766-unsplash

De verrechtsing van de media

Journalisten vertellen wat er allemaal mis gaat door de verrechtsing op de redactie.

Gevolgen van racisme op internet

Een constante barrage van haat en negativiteit brengt een mens schade toe, ongeacht of dat mens een individu is of onderdeel van een bredere deelverzameling. Die schade is indirect: een vrouw met een hoofddoek die minder snel wordt aangenomen, een man met een keppeltje die zich een antisemitische grap moet laten welgevallen, een zwarte Nederlander die dagelijks een racistische opmerking aan moet horen. Wie denkt dat dat een mens niks doet, heeft niets van het menszijn begrepen. Iedere dag gereduceerd worden tot een object van haat en hoon ontmenselijkt.

Ook heeft verbaal geweld op internet een direct gevolg: het brengt ernstige psychische schade toe. Mijn familie is zelf ook eens onderwerp geweest van een door GeenStijl en aanverwanten geïnitieerde internethetze. Een klap op mijn kaak had me minder geraakt dan die hetze. En dan ben ik een hoogopgeleide, gezonde, neurotypische, witte, cisgender heterovrouw: enkele rechtszaken en een paar maanden later was het voorbij, en behoorde ik gewoon weer tot de vermeende gouden standaard van het Nederlanderschap.

Denk je eens in dat je dag in, dag uit leest over hoeveel minder jij waard bent in de ogen van de meerderheid. Als jij geen doelwit bent van dat soort haattaal: probeer je echt eens voor te stellen hoe dat moet zijn. We weten dat mensen door pesten depressief kunnen worden: dat geldt zowel in het fysieke leven als in de online wereld. De grens ligt inderdaad bij geweld, alleen kun je geweld ook plegen met woorden. Het rapport van de terrorismebestrijder NCTV maakt een beginnetje door dat te erkennen. In het rapport wordt deze haatspraak dan wel niet gecategoriseerd als ‘geweld’, maar wel gevaarlijk en ondermijnend genoemd. Dat geeft hoop op een preciezer overwogen definitie van geweld en de veroordeling daarvan.

Openbare veiligheid en burgerrechten

Toch ligt bij de keuze die NCTV hier maakt gelijk de crux van waarom rechts-extremisten met hun haattaal zo onder de radar blijven vliegen: er wordt vol ingezet op nationale veiligheid. Dat gaat vooral over de veiligheid van de machtscentra: de regering, het parlement, rechters, ministeries, politie, et cetera.

Ook moet je denken aan de openbare veiligheid: een aanslag op een vliegveld doodt zonder aanziens des persoons, dus jij, ik, Hans Teeuwen, een islamitische Nederlander, een witte diplomaat, we kunnen allemaal worden geraakt. Maar extreemrechts geweld is specifiek: alleen wie niet-wit, niet-hetero, niet-cisgender is hoeft te vrezen voor geweld van extreemrechts. Kort gezegd: mij hoeven ze niet zo nodig dood te maken, uit te bannen uit het openbare leven, uit te roeien in alles wat ik ben.

Dat geldt voor de dominant witte beleidsmakers natuurlijk ook: het wordt gezien als een beperkt probleem met niet heel grote consequenties. Maar je zult maar net een Nederlander zijn op wie die haat zich als het oog van Sauron focust: dan sta je in Nederland snel alleen, wordt je verteld maar een dikkere huid te kweken. Het bestrijden van extreemrechts geweld, in daad én woord, zou onze eerste prioriteit moeten zijn. Bescherming tegen geweld is namelijk een burgerrecht van iedereen.

erik-odiin-444889-unsplash

Rechts vanbuiten, extreemrechts vanbinnen

De Vlaamse studentenclub Schild & Vrienden deelt intern fascistische memes.

mike-ackerman-313942-unsplash

Verrechtsing in de media: ook in Vlaanderen?

Drie Vlaamse journalisten over recente tendensen in de Belgische media.

Voor het maken van verhalen hebben we jouw steun nodig.

Ja, ik word vriend (€4 per maand)
kinge

Noor Labansdochter

Noor Labansdochter tweet onder pseudoniem over zaken die het daglicht niet kunnen verdragen. Ze heeft daarmee een lange lijst trouwe …
Profielpagina

Advertentie

banner Het Nieuwe Wonen