Journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld

Voordat je verder leest:

Onafhankelijke journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld kost tijd en geld. Als Vriend van OneWorld steun je voor € 6 per maand onze missie, lees je dagelijks bijzondere verhalen, ontvang je ons magazine en meer!

Ja, ik word Vriend Ik lees eerst verder

Als journalist schrijf ik over duurzaamheid en klimaat, en daarnaast ben ik niet vies van campagne voeren of een klimaatmars lopen. Maar de weg blokkeren, de wet overtreden, het verkeer ontregelen? Blijven staan tot arrestatie onvermijdelijk volgt? Het was, en is, niets voor mij. Toch sta ik deze maandagochtend middenin de blokkade die de klimaatactivisten van Extinction Rebellion (XR) hebben opgeworpen op de Stadhouderskade in Amsterdam. Niet in de frontlinie, maar toch.

Een paar uur eerder stap ik, doodzenuwachtig, om 5 uur ’s ochtends op de fiets. Ik had geen oog dichtgedaan. In de stad zie ik politiebusjes rijden en groepjes ‘rebellen’ lopen, met vlaggen en rugzakken met tentjes en slaapzakken.

De activisten zien dat de overheid burgers niet beschermt tegen klimaatverandering en zien het als hun plicht om in opstand te komen. Het idee van de actie: het tijdperk van petities tekenen en lief vragen is voorbij. De aarde warmt op en een miljoen plant- en diersoorten worden met uitsterven bedreigd, de zeespiegel stijgt, ontbossing vindt op massale schaal plaats. Toch gaat verandering langzaam. Zoals de inmiddels wereldberoemde klimaatactiviste Greta Thunberg alsmaar herhaalt: we praten veel maar doen weinig. Dat vind ik ook.

Vreedzame burgerlijke ongehoorzaamheid

De klimaatactivisten van Extinction Rebellion gebruiken ‘vreedzame burgerlijke ongehoorzaamheid’, in de geest van Gandhi en Martin Luther King1, om aandacht te vragen en verandering te eisen. Aanvankelijk klonk het stilleggen van een drukke verkeersader mij vrij extreem in de oren. Gaat het niet te ver om ontwrichting als middel te gebruiken, om anderen tot last te zijn? En schiet zo’n actie niet haar doel voorbij? Als de publieke opinie zich tegen je keert, gaat de boodschap verloren.

De Duitse Lennart Tiller (22), net afgestudeerd aan het Amsterdam University College en vanaf de start enkele jaren geleden betrokken bij XR, legt uit: “We hebben geprobeerd via demonstraties, via petities, door te dringen. Vorig jaar kwamen we terug van de klimaattop in Polen, waar de wereldleiders, die in een lalaland leven, al hun mooie ambities bespreken. Toen hoorden we dat de CO2-uitstoot in Nederland wéér was gestegen, ondanks alle voornemens en maatregelen. Toen dachten we: nu is het genoeg. Nu willen we echte verandering. En de geschiedenis heeft laten zien dat civil disobedience ten grondslag ligt aan grote maatschappelijke verandering, dus daar zijn we mee begonnen.” Nood breekt wet, dus.

Wij vertellen alleen maar de waarheid; wat wetenschappers ons ook allang vertellen

Bang dat de stad platleggen juist weerstand oproept in plaats van steun, zijn de rebellen niet. Tiller: “Natuurlijk krijgen we negatieve reacties. Maar wij vertellen alleen maar de waarheid, wij vertellen alleen wat wetenschappers ons ook allang vertellen. De samenleving is gepolariseerd, dat hebben wij niet veroorzaakt. Wij doen een oproep aan al die mensen die zich wel bewust zijn van het probleem, maar de noodzaak en de urgentie nog niet helemaal toelaten. We willen met onze acties die noodsituatie laten doordringen en de overheid oproepen eerlijk te zijn over de klimaat- en ecologische crisis waar we inzitten, de CO2-uitstoot naar nul te brengen in 2025, en beginnen met naar burgers te luisteren.”

Nepbloed en lijm

Het activisme van XR waaide over uit Engeland. Daar bezetten ‘de rebellen’ in 2018 al bruggen en wegen, hielden ze dit jaar ‘die-ins’ (mensen gaan ergens voor ‘dood’ liggen, eventueel met bloederige kleding) bij het kantoor van Shell, lijmden zich vast aan belangrijke gebouwen tijdens de London Fashion Week, en bespoten ze het ministerie van Financiën met nepbloed. Er werden al honderden mensen opgepakt. En de hele wereld kijkt mee. Ze vormen menselijke ketens om gebouwen en wegen te blokkeren. En bij een arrestatie werken de activisten niet tegen, maar ook niet mee: als een ‘zoutzak’ laten ze zich wegslepen.

Demonstranten op de Stadhouderskade.
Beeld door: Catharina Gerritsen

Ongehoorzaamheid tot arrestatie erop volgt is de kern van de beweging. De activisten zijn bereid de cel in te gaan om de boodschap duidelijk te maken. Daarmee laten ze weten dat het hen menens is. Tiller: “Het probleem is zo groot, daar weegt niets tegenop. Met het opgeven van je vrijheid, dat offer brengen, laten we zien dat we al in die noodsituatie zitten, dat we zijn toegekomen aan het laatste redmiddel. En het gaat iederéén aan, we strijden niet alleen voor onze eigen toekomst, maar voor die van ons allemaal.”

Actievoeren met een buddy

Meer dan duizend mensen bereid krijgen de wet te overtreden voor het klimaat, dat gaat niet zomaar. Dus organiseerde Extinction Rebellion de afgelopen weken tientallen trainingen. Ik volgde er ook een. Met zo’n training maakt XR mensen bekend met het ‘non violent direct action’-principe: je gaat iets doen wat niet mag, maar agressie en geweld zijn uit den boze. Bovendien krijgen de rebellen-in spe uitleg over hun rechtspositie (zoals hoe lang de politie je vast mag houden), mogelijke consequenties bij arrestatie (een overtreding betekent bijvoorbeeld niet dat je geen Verklaring Omtrent Gedrag meer krijgt) en is er een ‘legal team’ betrokken. En iedereen bepaalt zijn eigen grenzen. Dat werd ons tijdens de training herhaaldelijk verteld: je beslist zelf hoe ver je wilt gaan en je mag altijd weg.

Het actievoeren keek XR af bij andere protestbewegingen. Zo werken de rebellen met ‘affiniteitsgroepjes’ en een buddysteem. Mensen vormen groepjes gebaseerd op het gewenste doel tijdens de actie, en binnen zo’n groepje heeft iedereen een buddy. Zodat altijd iemand weet waar je bent en in de gaten houdt of het goed met je gaat. De groepjes zijn autonoom: er is niemand die van bovenaf beslist wat er gaat gebeuren. De beweging volgt hierin het grassroots-principe.

Beslissingen worden on the spot en gezamenlijk genomen. De blokkade is van tevoren uitgedacht, maar beslissingen gedurende de dag worden ter plekke genomen. Zo ontstaan een dag later ook op verschillende plekken in Amsterdam opnieuw acties, zoals bij het hoofdkantoor van Vattenfall (voormalig Nuon) in Amsterdam-Zuidoost en bij ABN Amro op de Zuidas.

Zo wit

Zodra ik de politiebusjes zie, voelt het alsof ik iets verkeerds doe. Ik ben plotseling báng voor de politie. Een nieuw gevoel; normaal is de agent mijn vriend (de enkele bekeuring voor fietsen zonder licht daargelaten). Die houdt het voor mij veilig op straat. Maar dit geldt natuurlijk niet voor iedereen, er zijn genoeg mensen voor wie de politie nooit een vriend is geweest.

Dit is dan ook een kritiekpunt dat Extinction Rebellion vaker te horen krijgt. Zo zei de Britse zwarte activiste Susuana Amoah tegen The Guardian dat de beweging een ‘analyse van privilege’ bezigt: omdat de activisten veel vertrouwen hebben in het systeem en geloven dat het systeem aan hun kant staat, kunnen ze arrestatie als middel gebruiken. Maar niet iedereen heeft dit privilege. De rebellenbeweging wordt dan ook verweten te wit te zijn. Dat beeld wordt bevestigd als ik om me heen kijk in de blokkade. Ruim 20 procent van de Nederlanders heeft een migratie-achtergrond (westers en niet-westers, eerste en tweede generatie); in Amsterdam zelfs ruim 50 procent. Toch zie ik bijna alleen maar witte gezichten.

Nou staat de milieubeweging er als geheel om bekend erg wit te zijn. Zo bezien is Extinction Rebellion dus geen uitzondering. Maar de tactieken die XR gebruikt, waarin zo makkelijk wordt uitgegaan van vertrouwen in het politieapparaat, dragen waarschijnlijk niet bij aan het inclusieve karakter van de beweging.

Politie draagt demonstrant weg.
Beeld door: Catharina Gerritsen

XR zegt zich bewust te zijn van de privileges en met diversiteit en inclusiviteit bezig te zijn. Naast acties organiseert XR evenementen om zo veel mogelijk mensen te betrekken. Iedereen wordt uitgenodigd om met eigen ideeën te komen. Maar het is moeilijk om iedereen te bereiken, stelt de organisatie. De voertaal deze maandag in Amsterdam is Engels om niet-Nederlandssprekenden niet buiten te sluiten, en ik ontmoet inderdaad veel expats en internationale studenten. De groep is misschien erg wit, de leeftijden lopen wél uiteen: blijkbaar voelt jong en oud zich thuis bij de beweging.

Yoga, zang en dans

In de blokkade maken de rebellen muziek, ze dansen, zingen en doen aan yoga. Ondanks dit vreedzame karakter van de protesten is er geen sprake van een warm welkom. De burgemeester van Amsterdam, Femke Halsema, liet van tevoren in een brief weten dat de demonstratie niet mocht plaatsvinden. Toch gek: protesterende boeren ontregelden vorige week in het hele land de ochtendspits, maar werden met gejuich en sympathie onthaald. Politici kwamen met ze praten op het Malieveld. Een groep klimaatactivisten sluit één straat af (de verkeershinder was minimaal), en de ME wordt erop afgestuurd.

Uiteindelijk verlaat ik maandag, samen met anderen die een arrestatie niet wilden riskeren, de blokkade. De politie, onder meer met agenten te paard, sluit de groep in en drijft de mensen die buiten de blokkade staan verder weg, of juist de groep in. Masterstudent Industrial Ecology Emma Lucassen (25) wordt wél gearresteerd. Zij vertelt naderhand: “Ik had van tevoren bedacht dat dat mij te ver zou gaan. Maar dan sta je er middenin, in elkaar gehaakt, en ga je niet meer weg. De sfeer was heel goed, we zongen en maakten een praatje met de agenten. Toen begonnen de arrestaties en wij stonden op een plek waar ze ons makkelijk te pakken konden krijgen.” De agenten waren vriendelijk, maar acht uur van je vrijheid beroofd worden is niet niks.

“Ik houd me altijd netjes aan de regels, ben eigenlijk helemaal geen ‘rebel’. Maar ik heb echt het gevoel dat dit moet. Gearresteerd worden is niet leuk. Maar klimaatverandering ook niet. Als dit ervoor nodig is om dat te laten doordringen, dan heb ik dat ervoor over..”

Media-aandacht

De activisten die zich weg hebben laten jagen bij de blokkade, verzamelen zich op het Museumplein, waar we van de burgemeester wél mochten protesteren. Het gevoel overheerst dat we er nu niet meer helemaal bij horen. De anderen, nog steeds op de Stadhouderskade, verzetten zich dapper: ze blijven gehaakt staan en zitten, laten zich niet kennen, blijven klimaatliederen en -leuzen inzetten.

Zo’n vijftien uur bleef de blokkade uiteindelijk overeind. De rest van de dag waren er spontane die-ins en marsen in en rond het Vondelpark. Nadat zo’n honderd mensen waren opgepakt ging de politie over tot een soort hooligan-aanpak: de activisten werden in bussen gestopt en aan de rand van de stad vrijgelaten. Media berichtten over het protest, al dan niet positief. Aandacht heeft XR zeker gekregen, dus dát doel is bereikt. Zoals een van mijn mede-demonstranten maandag tegen mij: ‘Het is geen sprint, maar een marathon.’ Wie weet sta ik de volgende keer wél in de frontlinie.

59445_114789_QvnBSS

‘Wie de wereld wil veranderen, moet de wet veranderen’

Kate Raworth ziet verbinding in het groter wordende verzet in België.

Hoe Lies (21) een kolencentrale stillegde

Met lock-ons zetten activisten hun lichaam in als drukmiddel. Wat bereiken ze ermee?

  1. Zowel Gandhi als Martin Luther King haalden inspiratie uit Thoreaus essay Resistance to Civil Government (Civil Disobedience). De boodschap is: onder een onredelijke overheid is vreedzame burgerlijke ongehoorzaamheid op zijn plaats. Zowel Gandhi als King belandden door hun vreedzaam protest in de gevangenis. ↩︎

Voor het maken van verhalen hebben we jouw steun nodig.

Ja, ik word vriend (€6 per maand)
loudi foto linkedin blauwe trui

Loudi Langelaan

Loudi Langelaan (23), filosoof en journalist. Denkt en schrijft het liefst over maatschappijkritiek, milieu-ethiek, duurzaamheid en …
Profielpagina