Journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld

Voordat je verder leest:

Onafhankelijke journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld kost tijd en geld. Als Vriend van OneWorld steun je voor € 4 per maand onze missie, lees je dagelijks bijzondere verhalen, ontvang je ons magazine en meer!

Ja, ik word Vriend Ik lees eerst verder

Met zijn uitspraken over ‘cultuur’ is Blok een grens over gegaan. Zoveel wordt duidelijk uit de reacties. Op het moment van schrijven zou de minister nog best eens kunnen vallen. Maar zelfs als dat zou gebeuren: te veel van de kritiek beperkt zich tot de laatste stap in zijn gedachtegang: hardop zeggen dat samenleven met ‘verschillende culturen’ uiteindelijk nooit goed kan gaan. Door op dit punt de grens te trekken, dreigt het denken dat tot deze conclusie leidt ongemoeid te blijven.

De huidige situatie herinnert aan hoe regeringsleiders in de jaren 80 op Janmaat en zijn Centrumpartij reageerden. Zij deelden nadrukkelijk zijn ideeën over de ‘cultuur van etnische minderheden’ die hun deelname aan het leven in Nederland zou verstoren. Alleen was hun conclusie niet, in tegenstelling tot de CP, dat we daarom mensen moesten deporteren. Tot de ergens begrijpelijke frustratie van Janmaat werd hij opzichtig fout bevonden en konden anderen de mantel van fatsoenlijkheid opeisen.

Wat er ondergronds rommelt

Een gedachtegang zoals die van Blok is nooit ver weg. In Nederland kun je vinden dat ‘cultuurverschil’ een last is, maar dat die last opweegt tegen ‘voordelen’: schoonmakers, eten met smaak, muziek met een ziel, ervaringen met het vreemde, een spiegel om jezelf scherper in te herkennen, enzovoort. En wie dat vindt, kan ook op ieder moment besluiten dat die voordelen niet meer opwegen tegen de last die anderen sowieso zijn. Juist wanneer deze conclusie bekritiseerd wordt, blijft het voorrecht om überhaupt zo’n afweging te maken intact.

Degene die kan en moet besluiten of ‘cultuurverschil’ opweegt tegen de lasten, is diegene wiens burgerschap niet in twijfel getrokken kan worden. Wie hamert op de voordelen en successen van het ‘multiculturele’ samenleven, suggereert andermaal dat de lasten van ‘anderen’ acceptabel moeten zijn voor de ‘echte’ burgers. Dit voorrecht is niets anders dan witheid. De macht van witheid is hier het idee dat er allerlei ‘culturele verschillen’ zijn, maar dat één bepaalde groep deze diversiteit toelaat en mogelijk maakt. In zo’n verbeelding zijn het de witten die uiteindelijk de boel bij elkaar houden. En dat ze dat doen – vrijzinnig als ze zijn – wordt zelf weer gezien als bewijs van hun superioriteit.

Probeert Blok van zijn vlakke imago af te komen in de jacht op een toekomstig partijvoorzitterschap? Dijkhoff is zo slim zich de rol van moppentapper aan te meten, waar Bloks bespiegelingen heel serieus gebracht werden. Strategisch of niet, plots kwam daardoor aan de oppervlakte wat er ondergronds rommelt. De alomtegenwoordige gedachte dat diversiteit wel heel veel kost, wandelde zo naar de gedachte dat het de moeite niet waard is. Die laatste stap is zo gezet en daarom kunnen Twitteraars ook klagen dat Blok toch gewoon gelijk heeft en links de waarheid ontkent. Zij die witheid kunnen claimen, kunnen in principe besluiten dat het wel welletjes is met al die ‘cultuurverschillen’. Dat is het voorrecht waarop het bestaan van Nederland gebaseerd is.

Het idee ‘cultuur’ nodigt ons uit te denken dat er begrensde groepen zijn die van elkaar verschillen omdat ze een andere cultuur hebben

De vakjes blijven intact

Wie ‘cultuur’ zegt, zegt altijd al heel veel meer. Zeker in Nederland. Het idee ‘cultuur’ nodigt ons uit te denken dat er begrensde groepen zijn die van elkaar verschillen omdat ze een andere cultuur hebben. Wie ‘cultuur’ zegt, meent dat er ook een samenleven had kunnen zijn zonder ‘cultuurverschil’, zonder de last van anderen. Tegen dat onmogelijke beeld worden die lasten afgewogen.

Maar ‘cultuur’ doet mensen verdwalen in een cirkelredenering: als een Marokkaan openlijk homoseksueel wordt, zou hij daarom Nederlandser geworden zijn. Het maakt de ‘Marokkaanse cultuur’ niet pro-homo. Maar waarom niet? Mensen kunnen tussen vakjes verschuiven, maar de vakjes – hoe je die ook definieert – blijven intact. Wat mensen ook doen, hun culturen zelf blijven in deze gedachtegang botsen. Dit zit ingebakken in cultuurdenken en kan ook niet met feiten ontkracht worden.

Als dit idee van ‘cultuur’ inhoudelijk zo’n onzin is, waarom praten en denken zoveel mensen dan over ‘cultuurverschillen’? Omdat de condities waaronder we leven voor de een anders zijn dan voor de ander. Door geweld af te wentelen op anderen wordt comfort mogelijk gemaakt en dat comfort moet beschermd worden. Een voorbeeld: er drijven op dit moment cruiseschepen in de Middellandse Zee. De mensen op die schepen heten niet irreguliere migranten maar toeristen, en ze betalen geen geld voor een levensgevaarlijke overtocht maar om zich comfortabel te kunnen vervelen. Dat is ‘onze cultuur’: een comfortabel weefsel van kapitaal, verveling en geweld.

Dat is ook het weefsel waar de VVD van gemaakt is en het idee van economische groei dat zij aanhangt. Maar het idee dat het comfortabele leven niet verstoord mag worden, wordt veel breder gedeeld. Al het afgewentelde geweld zou net zo goed ‘onze’ kant op kunnen draaien. ‘Migratie’ is de naam die aan dit angstbeeld is gegeven. Wie onkwetsbaarheid belooft, kweekt een voortdurende angst dat de vesting door indringers en verraders ondermijnd wordt. Dat is de gevoelshuishouding van de bezorgde burger.

‘Cultuurverschil’ is dus niets anders dan racisme. Zonder dat racisme duidt het namelijk op het banale gegeven dat we met elkaar te maken hebben, altijd al in elkaars leven verwikkeld zijn. Die verwikkeling ‘cultuurverschil’ noemen, voegt niets toe, behalve het idee dat het voor bepaalde mensen ‘te veel’ last zou kunnen zijn. Witheid is het voorrecht om in dat weefsel geweld te mogen afwentelen. Juist daarom voelen witte mensen zoveel woede wanneer steeds vaker blijkt dat comfort hen niet gegarandeerd kan worden. Wat ‘onze manier van leven’ wordt genoemd, kan dat comfort niet meer reproduceren. Kapitalisme kan haar raciale contract – witte mensen hebben een voorrecht op comfort – steeds moeilijker naleven.

Zogenaamd voorbij ras en racisme

Het idee ‘cultuur’ hielp in de koloniën de sociale hiërarchie bepalen, op het Europese territorium gaf het zin aan de beschavingsoffensieven richting ‘onbeschaafden’ en ‘asocialen’ en ook bij integratie gaat het om mensen geschikt maken voor het moderne leven. Steeds moet daarbij vergeten worden met welk afgewenteld geweld dat leven comfortabel wordt gemaakt.

Vanaf de jaren 70 gaan dominante spelers in het Nederlandse debat opzichtig woorden gebruiken die hen vooruitstrevend in de oren klinken: niet ‘volksaard’ en ‘ras’, maar ‘identiteit’ en ‘cultuur’. Door deze begrippen tegen elkaar af te zetten, claimden zij voorbij racisme te zijn. Racisme werd een gebrek van mensen in ‘oude volkswijken’ en op het platteland. Een achterlijkheid die met de vooruitgang wel zou slijten. Mensen met weinig status werden geacht niet anders te kunnen dan racistisch ressentiment te voelen. Bovendien kon antiracisten zo verweten worden nog niet voorbij ras en racisme te zijn.

Dit spelletje van intellectueel Nederland is sindsdien behoorlijk geëscaleerd. Wie meent dat in Nederland pas sinds Fortuyn een racistisch cultuurdenken terugkeert, mist volledig hoe dat denken al vanaf de jaren 70 vernieuwd is. Maar witte redacties en al-te-witte intellectuelen willen geloven in hun verhaal van het ooit tolerante Nederland en hun vooraanstaande plek in haar geschiedenis. Bij iedere zogenaamd incorrecte uitspraak van een zogenaamd fatsoenlijk politicus kunnen bij de rechtervleugel van uiterst rechts – o wee, dat we het extreem gaan noemen – de sluisdeuren verder open. En zo zinken we verder. Het is hoogmoed te verwachten dat er überhaupt een bodem zal zijn.

42016550975_1dced368f1_o

Ophef na uitspraken Stef Blok is wassen neus

Bloks uitspraken over multiculturele samenlevingen wijzen op diep verankerde ideologieën.

Voor het maken van verhalen hebben we jouw steun nodig.

Ja, ik word vriend (€4 per maand)
01

Rogier van Reekum

Rogier van Reekum is een universitair docent aan de afdeling Bestuurskunde en Sociologie van de Erasmus Universiteit Rotterdam. Hij doet …
Profielpagina