Opgeheven vinger verdwijnt in zakelijke handdruk

09-09-2004
Door: OneWorld Redactie
Bron: OneWorld


Wat is er mis met de mensenrechten in China?

China is nog een van de weinige landen ter wereld die de doodstraf in de wet hebben opgenomen en deze ook veelvuldig toepassen. In 2003 haalde China hiermee het dubieuze wereldrecord van 726 executies. Dit zijn officiële cijfers.

Het werkelijke aantal ligt volgens Amnesty International veel hoger. Daarnaast kun je in China gemakkelijk worden opgepakt en zonder eerlijk proces achter de tralies belanden. Volgens de Amerikaanse mensenrechtenorganisatie HRIC werden woensdag maar liefst 30.000 mensen gearresteerd die wilden protesteren bij een bijeenkomst van de Communistische Partij.
Volgens Amnesty worden gevangenen systematisch gefolterd of anderszins slecht behandeld. Ook worden er meer dan 250.000 mensen 'heropgevoed' in zogenaamde arbeidskampen.
China internetcafe
Chinese media en het internet worden gecensureerd. Vakbonden, verenigingen en politieke partijen mogen niet onbelemmerd hun gang gaan. Er is geen vrijheid van godsdienst. Zo wordt de religieuze beweging Falun Gong vervolgd. Verder staat de repressie van etnische minderheden in bezet Tibet en de provincie Xingjiang ook op Amnesty's lijstje van mensenrechtenschendingen in China.

Wat voor actie onderneemt de EU voor de verbetering hiervan?

Na het bloedbad op het Plein van de Hemelse Vrede in 1989 heeft de internationale gemeenschap een wapenembargo tegen China ingesteld. Tot een economische en culturele boycot kwam het niet. In plaats daarvan kozen de Europese landen voor een constructieve dialoog. Sinds 1996 komen beide machtsblokken twee keer per jaar bij elkaar om de mensenrechtensituatie in het land te bespreken. Ook worden er samenwerkingsprojecten op het gebied van democratie en mensenrechten in kaart gebracht.

Heel veel concreets heeft dit vooralsnog niet opgeleverd. Toen Nederland als EU-voorzitter in 1997 in de VN-commissie voor de Rechten van de Mens een motie indiende waarin kritiek werd geleverd op de behandeling van politieke gevangenen in China, weigerde de EU die te steunen. Het kwam Nederland op een diplomatieke bestraffing door China te staan.

Volgens emeritus-hoogleraar Internationaal Recht en speciale VN-rapporteur op het gebied van marteling Theo van Boven kun je je dan ook afvragen in hoeverre deze dialogen niet een vorm van windowdressing zijn. 'Men vindt het al prachtig dat er wordt gepraat. Maar mijn indruk is dat het tot nog toe niet veel zoden aan de dijk heeft gezet. Behalve Europa voeren ook de Verenigde Staten en Canada dergelijke dialogen met China. Maar vooralsnog hebben al deze gesprekken nog niet echt tot hervormingen geleid.'

Heeft China vooruitgang geboekt op het terrein van de mensenrechten?

De meningen hierover verschillen. De EU vindt van wel. Ben Bot, de minister van Buitenlandse Zaken van Nederland dat momenteel EU-voorzitter is, zei onlangs tijdens een debat in de Tweede Kamer dat de mensenrechtensituatie in China de afgelopen decennia duidelijk is verbeterd. Bot signaleert een zichtbare vooruitgang in de opbouw van de rechtstaat.

Ook lijkt de term mensenrechten volgens hem en zijn Europese collega's niet langer taboe in China. Dat de regering in Peking mensenrechten in de grondwet heeft opgenomen, wordt in dat opzicht als een gunstig teken gezien. Net als het feit dat VN-rapporteurs op het gebied van mensenrechten het land binnen mogen. Ook loven de Europese regeringsleiders de deelname van China aan VN-vredesmissies. Daarnaast wordt China geprezen om zijn bemiddelende rol in het conflict met Noord-Korea over nucleaire wapens.

De EU-uitspraken zorgden voor opgetrokken wenkbrauwen bij Amnesty International. 'Al onze rapportages uit China duiden er op dat het met de mensenrechten juist slechter is gesteld,' reageerde een Amnesty-woordvoerder. De grote schaal waarop de doodstraf nog wordt uitgevoerd is daarvan nog maar een voorbeeld.

Bovendien valt die gastvrijheid van China voor mensenrechtenrapporteurs nog vies tegen, weet VN-rapporteur op het gebied van foltering Theo van Boven. 'Ik zou in juni een bezoek aan China brengen, maar dat werd om allerlei bureaucratische reden afgeblazen. De enige VN-rapporteur die het land de afgelopen jaren heeft bezocht, is een speciale rapporteur op het gebied van het recht op onderwijs. Dat werd kennelijk door de Chinese autoriteiten minder confronterend gevonden. Maar toen zij met een behoorlijk kritisch rapport thuiskwam, waren de Chinezen daar absoluut niet gelukkig mee.'

Van Boven heeft de situatie in Chinese gevangenissen dus nog niet met eigen ogen kunnen aanschouwen, maar heeft toch wel een beeld gekregen van de situatie in het land door de voorbereidingen op zijn reis. 'Er gebeuren daar nog steeds zaken die het daglicht niet kunnen verdragen,' zegt hij hierover kort en bondig. 'Tegelijkertijd ben ik het wel met de EU eens dat er meer ruimte is gekomen om het onderwerp aan de orde te stellen.'

Welk belang heeft de EU bij goede banden met China?

Nu de internationale aandacht steeds meer geregeerd wordt door de angst voor moslimextremisme en de oorlog tegen terreur wil de EU China en de rest van Azië te vriend houden. China is een belangrijke handelspartner en met haar bevolking van 1,3 miljard mensen een interessante afzetmarkt voor het Europese bedrijfsleven. Bovendien is de Chinese bodem rijk aan grondstoffen waaronder olie, gas en uranium. China is nu al de op twee na grootste handelspartner van de EU met een gemiddelde stijging van het handelsvolume met 15 procent over de afgelopen tien jaar.

Nadat China in 2001 lid werd van de wereldhandelsorganisatie WTO heeft het land de importheffingen op een groot aantal Europese producten verlaagd. Dit voorjaar maakte de Chinese premier Wen Jibao een rondreis door Europa waarbij hij met miljardencontracten zwaaide. Achter de schermen is daaraan ongetwijfeld de voorwaarde verbonden dat het wapenembargo moet worden opgeheven.

Wat heeft de EU over voor die goede banden?

De discussie die momenteel binnen de Europese Unie wordt gevoerd over opheffing van het wapenembargo, licht een tipje van de sluier op. Hoewel in eerste instantie alleen Frankrijk daarvan een warme voorstander was, zijn inmiddels alle landen wel een beetje overstag. De verwachting is dan ook dat de ban nog voor de Europees-Chinese top in december zal zijn opgeheven.
pleinvandehemelsevrede
Amnesty is niet gelukkig met dit voornemen. Dat er 15 jaar na dato nog steeds tachtig demonstranten van het plein van de Hemelse Vrede vastzitten is volgens Amnesty een belangrijke reden om het embargo niet op te heffen. Ook ziet de organisatie weinig verbeteringen in de mensenrechtensituatie.

Voor de verandering zijn de Amerikanen het een keer eens met Amnesty. Waarschijnlijk weegt voor hen vooral zwaar dat de uitbreiding van het Chinese wapenarsenaal wordt overwogen.

De VS hebben naast economische interesse nog een ander belang in Azië dan Europa. Na afloop van de Tweede Wereldoorlog zijn de Amerikanen militair sterk aanwezig gebleven in de regio. Hoewel de supermacht vanwege de oorlog in Irak inmiddels een groot aantal troepen heeft teruggetrokken, zijn er nog steeds tienduizenden Amerikaanse militairen in Azië. Bovendien hebben de VS defensieverplichtingen ten opzichte van Taiwan.

Is het onderwerp mensenrechten een ondergeschoven kindje aan de onderhandelingstafel geworden?

Vorige week werd bekend dat Europa niet langer zijn poot stijf houdt wat betreft deelname van Birma aan de Europees-Aziatische top (Asem) die op 8 en 9 oktober wordt gehouden. Birma, berucht vanwege mensenrechtenschendingen, mocht eerst van de Europese regeringsleiders niet meedoen zolang het land niet aan een aantal voorwaarden, zoals vrijlating van oppositieleider Aung San Suu Kyi, voldeed.

De andere Aziatische gesprekspartners, waaronder China, gingen hier niet mee akkoord. Hierop heeft de EU haar standpunt afgezwakt. Birma mag meedoen, maar als het voor 8 oktober, aanvangsdatum van de Asem, niet aan de voorwaarden voldoet zal het de sancties tegen het militaire regime verzwaren.
EU-voorzitter Bot zou hebben gesteld dat China zich zal inzetten voor de mensenrechten in Birma. In een persbericht verbaast VVD Europawoordvoerder voor de VVD, Van Baalen, zich over zoveel 'naïviteit'. Sinds wanneer is China exporteur van de democratie, vraagt de VVD zich af.

Kan Europa eigenlijk wel een vuist maken tegen het grote China?

Alles wijst erop dat het zeker geen grote vuist is. Dat beaamt mensenrechtendeskundige Van Boven. 'Europa kan maar in beperkte mate druk uitoefenen. China is natuurlijk een gigantisch land waarvan de economie enorm groeit. Iedereen wil daar een graantje van meepikken en dan zal men wellicht minder kritisch durven zijn. Dat mag natuurlijk niet want het is verschrikkelijk wat daar gebeurt.'

Laat de EU op het gebied van mensenrechten op korte termijn nog iets van zich horen?

De EU en China treffen elkaar gedurende het Nederlandse voorzitterschap behalve op de Asem nog twee keer. Op 20 september wordt een zogenaamde Trojka-bijeenkomst gehouden. De mensenrechtenambassadeurs van de voormalige EU-voorzitter (Ierland), de huidige (Nederland) en de toekomstige (Luxemburg) spreken dan met hun Chinese collega.

Op 8 december staat de jaarlijkse Europees-Chinese top op de agenda. De precieze agendapunten voor beide bijeenkomsten zijn nog niet bekend. Zeker is wel dat er over economische, politieke en internationale onderwerpen zal worden gesproken. 'Daarbij zullen de mensenrechten ook aan de orde komen,' verzekert de woordvoerster van het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken.

 

Amnesty International
Europese strategie ten aanzien van China
Landenpagina China

Reacties