Nationalistische sentimenten remmen Servische vooruitgang

01-05-2006
Door: Tekst: Erik van Oudheusden


De plaatselijke burgemeester had persoonlijk gelobbyd voor de stadsbus die de gemeente Den Haag afgelopen februari schonk aan de straatarme stad Pirot. Toen de bus koers zette richting Zuidoost-Servië, was dat dan ook een feestelijk moment. Maar de met bloemenprint versierde bus, bestemd voor het vervoer van schoolkinderen en lokale sporters, rijdt nog steeds niet. De lokale fractie van de radicale partij SRS meent dat de inwoners niet zitten te wachten op een 'stuk schroot' afkomstig uit de Nederlandse stad waar het Joegoslavië-tribunaal zetelt en waar de 'meest eerbare en fatsoenlijke mensen van Servië gevangen worden gehouden'. De 'schandelijke gift' kon maar het beste meteen worden teruggestuurd.

Servische media sprongen erop en de Nederlandse ambassade in Belgrado publiceerde in Servische kranten een verklaring waarin stond dat de bus niets te maken had met politiek. Op de website van omroep B92 ontbrandde een verhitte discussie over de vraag of de bus nu welkom was of niet.

Het kostte burgemeester Vladan Vasich een hoop moeite om de zaak te sussen. 'Ik heb geprobeerd de mensen uit te leggen dat de bus een gift is van de inwoners van Den Haag en dat zij niets te maken hebben met het tribunaal dat toevallig in hun stad is gevestigd', zegt hij in zijn werkkamer op het stadhuis, waar een blauw EU-vlaggetje zijn bureau siert. Pirot (60.000 inwoners) won in 2004 onder zijn leiding een prijs van de OSCE voor meest tolerante gemeente van Servië. 'Ik heb tweeënhalf jaar hard gewerkt aan een internationaal netwerk voor Pirot. Dat laat ik niet zomaar kapotmaken omwille van één bus. Dat ding moest blijven. Het ging om onze goede relatie met het Westen.'

Binnenkort kan de bus alsnog de weg op, en de burgemeester zal niet aarzelen om zich wederom tot Den Haag te richten als hij ooit weer hulp nodig mocht hebben. Moe wordt hij er wel van. 'Het eerste wat Servië nodig heeft, zijn gekalmeerde politici. Internationale samenwerking zou een stuk makkelijker gaan als Servische politici aan hun imago zouden gaan werken in plaats van proberen te scoren met nationalistische uitspraken.'

Vacuüm

Ondertussen staat het land stil. De werkloosheid is enorm, het arbeidsethos van de voormalige communisten laat aan efficiency en klantgerichtheid te wensen over en de steden liggen er vervallen bij. Pal naast het regeringsgebouw in Belgrado staat nog steeds het karkas van het voormalige Ministerie van Defensie, dat in 1999 gebombardeerd is door de NAVO. Volgens sommigen als stilzwijgend protest tegen de geallieerde bommenregen. Maar er is ook geen geld om het gebouw te herstellen. Zelfs niet om het verder te slopen.

Nationalistische sentimenten en een onverwerkt oorlogsverleden lijken de vooruitgang in Servië parten te spelen. Afgelopen mei besloot de Europese Commissie de onderhandelingen over een mogelijke toekomstige toetreding tot de EU te staken, omdat Belgrado weigert mee te werken aan het tribunaal in Den Haag. En doordat Servië het imago heeft een land vol oorlogsmisdadigers te zijn, komt het niet eens in de hoofden van toeristen op om vakantie te gaan vieren in het Balkanland.

Maar wie beter kijkt, ziet een land dat sterk verdeeld is. Veel Serviërs zullen opgelucht ademhalen als Mladich en Karadzich in Den Haag zitten. Tot in de regering vind je hervormingsgezinden die het verleden achter zich willen laten en aansluiting bij Europa zoeken. Tegelijkertijd kan de radicale partij SRS - waarvan de leider, Vojislav Seselj, in Den Haag zit op verdenking van oorlogsmisdaden - rekenen op eenderde van de stemmen als er nu verkiezingen zouden zijn. Het is een richtingenstrijd waarvan de uitkomst nog ongewis is.

'Eerst moet die strijd worden beslist, dan kan het land pas aan vooruitgang gaan denken', meent Danilo Milic van de Zweedse ngo Olof Palme Center in Belgrado. 'In andere transitielanden was er meer consensus om harde, maar noodzakelijke hervormingen door te voeren. In Servië moet heel voorzichtig gemanoeuvreerd worden. Ondertussen zit het land in een vacuüm dat al veel te lang duurt.'

Hoop op een snelle klimaatswijziging heeft Milic niet. '27 april was in Servië een nationale feestdag, ter ere van de Federale Republiek van Joegoslavië. Die republiek bestaat allang niet meer, de feestdag nog wel. Dat zegt wel iets over hoe snel dingen hier veranderen.'

Slachtofferrol

Het Interkerkelijk Verbond (IKV) is in Servië actief met projecten die democratisering en jongerenemancipatie bevorderen. 'Dat verloopt niet zo soepel', vertelt projectleider Dion van der Berg. 'Dit land zit verschrikkelijk in de kramp om Mladich en Karadzich. De publieke reactie op de dood van oud-president Milosevich viel mee, maar de vooruitgang in Servië blijft ontzettend beperkt. Alle jongeren die een vreemde taal spreken, willen weg. Er is nog steeds sprake van een enorme braindrain. Het gaat heel slecht met het land.'

Ondertussen is dit nog steeds de aangewezen vorm van publiek transport in het straatarme Pirot

Beeld: Erik van Oudheusden

Van der Berg noemt de politieke partijen die er innige banden met de maffia op na zouden houden, het gebrek aan onpartijdige rechters en onafhankelijke media, en de afwezigheid van een gevoel van burgerschap onder de bevolking. 'Er zijn ook kleine positieve dingen, maar over de hele linie gaat het niet goed. Oorzaak: het land heeft niet kunnen breken met de oorlogsretoriek. Mogelijk wordt de autonome Servische provincie Kosovo binnenkort onafhankelijk. Door dit dreigende verlies van wat voor veel Serviërs heilige grond is, is de oorlog nog steeds dominant aanwezig.'

Wilco de Jonge van de Nederlandse ngo Press Now vertelt dat de Servische media een flinke bijdrage leveren aan het nationalistische slachtofferdenken. 'Er zijn natuurlijk gunstige uitzonderingen, maar als je ziet wat er in de kiosken in Belgrado ligt, stemt dat niet tot vrolijkheid. Serviërs hebben al de neiging een slachtofferrol aan te nemen, en de pulpmedia doen er alles aan om dat gevoel te versterken. Na de dood van Milosevich merkte je de neiging in de Servische media om de schuld aan het tribunaal te geven. Die opstelling vertraagt het moderniseringsproces in Servië enorm.'

Press Now investeert in opleidingen voor journalisten en stimuleert kwaliteit als tegengif tegen de populaire pulpmedia. 'We hopen dat een volgende generatie journalisten het slachtofferdenken in Servië kan tegengaan.'

Voor veel Serviërs is het moeilijk om met hun oorlogsverleden in het reine te komen. Een verwerkingsproces zoals zich in Duitsland na de Tweede Wereldoorlog voltrok, is voorlopig ondenkbaar. Wat ook niet helpt, is dat de rest van de wereld de Serviërs ondertussen ongenuanceerd als enige schuldigen in de hoek zet. 'Servië is nooit goed geweest in public relations', zegt Danilo Milic van het Olof Palme Center. 'Wij waren altijd al de "bad guys". Dat beeld moet veranderen. We moeten meer werken aan een positief imago. Nu wordt heel Servië gestraft voor de misdaden van één groep.'

Zichtbare volkswoede

De aanpak van het Westen is voor verbetering vatbaar, meent ook Dion van der Berg van het IKV. 'De Europese Unie moet meer identificeren waar veranderingsfactoren zitten en die vervolgens op een actieve manier steunen. Nu heeft de EU een te grote fixatie op het ambtelijk niveau. Je zou bruggenhoofden voor veranderingen moeten versterken. Bijvoorbeeld door hervormingsgezinde vakbonden intensiever te steunen. Ik vind dat de EU daar niet creatief genoeg in is. Het stellen van voorwaarden aan samenwerking, zoals het uitleveren van oorlogsmisdadigers, is goed, maar moet veel meer worden verfijnd. Pak degenen aan die vertragen en saboteren, en steun tegelijkertijd de hervormingsgezinden.'

2006 is voor Servië een bijzonder moeilijk jaar. De druk op de regering om oorlogsmisdadigers uit te leveren, wordt steeds groter, het referendum over de afscheiding in Montenegro heeft zijn sporen nagelaten en binnenkort wordt waarschijnlijk besloten of deelrepubliek Kosovo zich af mag scheiden. Vooral Kosovo ligt bij de Servische bevolking nog erg gevoelig. 'Milosevich heeft er goed ingeramd dat Kosovo de bakermat van het Servische nationalisme is', zegt Van der Berg. 'Op korte termijn zal het verlies van Kosovo dan ook een gevoelige klap zijn voor het Servische zelfvertrouwen. Maar uiteindelijk zal het positief uitpakken. Pas als de grenzen van Servië definitief zijn vastgelegd, zullen de politici worden gedwongen om over hervormingen na te denken. Dan kunnen ze eindelijk vooruit gaan kijken.'

De uitlevering van Mladich is een noodzakelijke eerste stap. Diplomaten en ngo's verwachten dat de arrestatie zal leiden tot meer toegang tot fondsen. Niet dat alle problemen in één klap verleden tijd zullen zijn, maar het proces kan wel in een stroomversnelling terechtkomen.

'Er moet weer iets van een volkswoede zichtbaar worden, net als toen het volk destijds demonstreerde voor het aftreden van Milosevich', hoopt Van der Berg. 'Wat dit land nodig heeft, zijn mensen die eisen dat politici het hebben over verbeteringen in onderwijs en in werkgelegenheid, in plaats van over wat er in 1389 allemaal op het Merelveld is gebeurd. Nu heerst er vooral politieke apathie. Ik vrees dat het nog vele jaren zal duren voordat die is verdwenen.'



Reacties