OneWorld presenteert:

Voordat je verder leest:

Onafhankelijke journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld kost tijd en geld. Als Vriend van OneWorld steun je voor € 4 per maand onze missie, lees je dagelijks bijzondere verhalen, ontvang je ons magazine en meer!

Ja, ik word Vriend Ik lees eerst verder

Ze wil er mooi uitzien, en daar horen blauwe contactlenzen bij, zelfs al heeft ze die nog nooit gedragen. Asaya* (22) geeft geen krimp als een vriendin die met moeite in haar ogen plant. In de tent waar ook andere bruiden worden opgemaakt en gekapt, heffen vrouwen een gejoel van vreugde aan.

Asaya is zo gelukkig, want ze is zo verliefd, zegt ze, al heeft ze hem nog maar één keer gezien, nadat haar familie hem voor haar uitkoos. Ze is een van de vijf bruiden van de groepsbruiloft in het Iraakse Haj Ali-kamp, waar de partytent is opgetuigd met ballonnen.

Over hun toekomst is ze niet zeker. Ze kon alleen trouwen doordat – de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM) de bruiloft regelde en betaalde – en zelfs een tent voor hen inrichtte met een bed en een kaptafel. Haar toekomstige man heeft als ongeschoolde arbeider geen vast inkomen, en ze kunnen niet zonder de hulp die ze in het kamp krijgen.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA
Beeld door: Judit Neurink

Zoals Asaya en haar kersverse echtgenoot zijn er duizenden. Anderhalf jaar nadat de islamitische terreurgroep IS in Irak verslagen is verklaard, zijn nog bijna twee miljoen Irakezen ontheemd.1 Van hen wonen er ruim een half miljoen in kampen, en volgens de Verenigde Naties denkt 65 procent het komende jaar zeker nog niet terug naar huis te kunnen.

Spijtoptanten

Hier, in het Haj Ali-kamp wonen zo’n twintigduizend mensen, overwegend afkomstig uit soennitische dorpen2 in een grote cirkel rondom Mosul, Iraks tweede stad en voormalig IS-hoofdstad. In 2016 en 2017 ontvluchtten ze de strijd in hun dorpen en steden tegen IS. Sinds de terreurgroep vorig jaar juli officieel ‘verslagen’ werd, keerde een deel van de ontheemden uit dit kamp terug naar huis, maar duizenden kwamen met hangende pootjes terug – zo’n vierhonderd families per maand in alle Iraakse kampen. Volgens de kampmanager in Haj Ali is het aantal spijtoptanten dat terugkomt al enige tijd hoger dan het aantal vertrekkers. De terugkeer mislukte omdat mensen geen inkomen hebben, hun huis kapot is of omdat er nog veel mijnen liggen in hun leefomgeving.

Dilal Ali Khalil (22) trouwt vandaag met zijn vroegere buurmeisje Staborrak, vertelt hij terwijl zijn broer hem helpt bij het aankleden. Vandaag in het pak, in plaats van de gebruikelijke dishdasha, de mannenjurk die op het Iraakse platteland veel wordt gedragen. Hij heeft geen andere keus dan voorlopig met zijn bruid in het kamp te blijven, want hij wil nu eindelijk zijn school afmaken, die hij vanwege IS had verlaten, en onderwijzer worden.

Een belangrijk deel van de kampbevolking bestaat uit familie die banden hadden met IS

Hoewel de Iraakse regering ernaar streeft de vluchtelingenkampen voor ontheemden te sluiten, zijn de meeste inwoners daar bepaald niet aan toe. Er wordt in het kamp niet graag over gesproken, maar een belangrijk deel van de kampbevolking bestaat uit families die banden hadden met IS. Veelal alleenstaande vrouwen met kinderen, die hun mannen – omgekomen, opgepakte of veroordeelde IS-aanhangers – verloren hebben.

In hun eigen wijk of dorp zijn ze ongewenst. Huizen van families die met IS geaffilieerd waren zijn verwoest. Zelfs kinderen die beide ouders verloren zijn in hun uitgebreide familie niet welkom uit angst dat die dan met IS zou worden geassocieerd. Ze komen in weeshuizen terecht, die zelfs bewaakt moeten worden om wraakacties te voorkomen.

Een groot deel van de ontheemde bewoners van de kampen kan nergens heen. Het kamp is hun huis geworden, zoals communicatiewerker Reber Aziz van de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM) zegt. “Weduwes met kinderen blijven liever hier. Hier krijgen ze hulp, en zijn ze beschermd zodat ze niet worden lastiggevallen.”

Datzelfde geldt ook voor weduwes wier man door IS is vermoord. Daardoor wonen hier opmerkelijk genoeg slachtoffers van IS naast families die banden hadden met de gehate groep. Net zomin als de betrokkenen erover willen praten, doen hulpverleners dat openlijk. Maar zij leggen wel uit wat de kampbewoners verbindt: het stigma van associatie met IS, dat kleeft aan iedereen in Irak die niet direct bij de komst van de groep gevlucht is, maar de bezetting uitzat. De bewoners van het kamp zitten bovendien in hetzelfde schuitje: het kamp is hun nieuwe thuis. Opvallend genoeg levert deze pijnlijke mix geen extra spanningen op.

Verzoening

Om de kampen te kunnen sluiten, moeten de dorpen en steden van herkomst niet alleen veilig zijn, met water, stroom en mogelijkheden om een inkomen te vergaren, maar minstens zo belangrijk is dat er aan verzoening wordt gewerkt. Volgens een VN-medewerker die liever anoniem blijft, gebeurt dat sporadisch, en hij noemt het voorbeeld van een dorp nabij het oude IS-bolwerk Talafar, waar momenteel een vredesinitiatief gaande is.

In de kampen vindt de verzoening in feite stilzwijgend al plaats. Aan de bruidsparen is ook niet te zien aan welke kant ze stonden. Of kijk naar Salah Ahmed (50), die zijn zoontje oppakt, dat zich vastklampt aan zijn vaders dishdisha. Het kind heeft littekens in het gezicht en een oor is grotendeels verdwenen. Het gevolg van een bomexplosie, die zijn moeder het leven kostte. Een bom die voor IS bedoeld was, of een explosief dat IS plantte? Hij heeft het er niet over.

Welk percentage van de bewoners van de kampen een link met IS heeft is onmogelijk vast te stellen. Zij praten daar niet over, zich bewust van het stigma. Zelfs al herhalen hulpverleners, juristen en buitenlandse politici dat schuld door associatie juridisch niet bestaat – in Irak is de werkelijkheid anders. Onder vrouwen leeft daarom de angst dat ook zij vervolgd worden, of worden overgeplaatst naar de gesloten kampen voor IS-families, waar de situatie veel slechter is dan hier.

Heimwee

Voor veel vrouwen is het leven in Haj Ali minder slecht dan elders. Hier zijn ze als vrouw veilig, krijgen ze bijstand en eten, is een school voor de kinderen en kunnen ze zelfs een huwelijk aangaan. De denkbeelden in het Haj Ali-kamp zijn wel overwegend conservatief. Zo is de sfeer in het kamp vergelijkbaar met de sfeer waarin IS gedijde. Dat blijkt ook uit de kindhuwelijken die hier plaatsvinden. Niet met meisjes vanaf negen jaar zoals bij IS, maar dochters van vijftien worden door hun ouders toch al uitgehuwelijkt, om aan de verantwoordelijkheid voor hun maagdelijkheid en eer te ontkomen.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Hier ben je als vrouw veilig, krijg je bijstand en eten, is een school voor je kinderen en kun je zelfs een huwelijk aangaan

Ook van de vijf bruiden op de groepsbruiloft is er één minderjarig, al had de IOM nog zo gehamerd op de leeftijdseis. Marwa Brahim geeft eerlijk toe dat ze pas zeventien is. Ze ziet er in haar witte bruidsjurk nog jonger uit. Verlegen vertelt ze dat ze met een neef trouwt, op wie ze al twee jaar wacht. “Het is een droom die uitkomt.” Ze wil moeder worden. “Ik wil drie of vier baby’s.”

En ze wil graag terug naar West-Mosul, waar IS vóór de eindstrijd de families om zich heen verzamelde (als schild, maar ook simpelweg omdat dat familie was van de groep). Mede vanwege die associatie ligt dat deel van de stad nog grotendeels in puin, en onderneemt de overheid niets om wederopbouw te stimuleren.

Hoelang Brahim en haar man in Haj Ali kunnen blijven wonen is niet duidelijk. De overheid wil de kampen sluiten, en de vraag is hoe lang hulporganisaties zich daartegen kunnen verzetten, aangezien hun fondsen opdrogen. Om de ontheemde bewoners naar een andere plek dan hun huis te verplaatsen is geen optie, zegt een VN-hulpverlener. Iedere keer dat iemand opnieuw ontheemd raakt, ontstaat er een nieuw trauma, zegt hij. En dat willen hij en z’n collega’s te allen tijde voorkomen.

Waar ruim een half miljoen Irakezen geen ander huis hebben dan het kamp, vindt de verzoening juist in die onwaarschijnlijke plekken min of meer vanzelf plaats, terwijl die elders met moeite moet worden bevochten. Dat zou ervoor kunnen pleiten de kampen in steden veranderen, zoals het bijvoorbeeld met Palestijnse kampen in Libanon en Syrië gebeurde. Maar in Irak zijn overheden (zowel nationale als lokale) noch hulporganisaties daar voorstanders voor, en gebeurt er niets om de kampen, die geld kosten en op landbouwgrond staan, te bestendigen. Tenten worden zelfs niet vervangen door caravans, wegen worden niet geasfalteerd. En dat met alweer een winter voor de deur, en een verzoeningsproces dat elders in het land nauwelijks van de grond komt.

*Asaya wilde enkel met haar voornaam worden genoemd.

7.jpg

Gevlucht voor IS, nu thuis in Duitsland

Vervolgde jezidi's uit Irak proberen een nieuw leven op te bouwen in Europa.

  1. Binnenlands ontheemden zijn mensen die in eigen land op de vlucht zijn. Ze vluchten vanwege oorlog en geweld, maar steken geen landsgrens over. Ze zouden door hun eigen overheid beschermd moeten worden, maar in de praktijk is dit vaak niet het geval. Ontheemden vormen de grootste groep binnen het totaal aantal mensen dat gedwongen op de vlucht is. Eind 2016 waren er wereldwijd 40,3 miljoen mensen op de vlucht in eigen land. De meeste ontheemden wonen in Colombia, Syrië en Irak. ↩︎
  2. In Irak wonen grotendeels sjiitische moslims. De soennieten hadden (onder Saddam Hoessein en eerder) echter de politiek in handen. Sjiieten geloven dat de islamitische profeet Mohammed zelf Ali ibn Aboe Talib (Mohammeds neef; getrouwd met zijn dochter Fatima) als zijn opvolger aanwees. Het soennisme is evenals het sjiisme ontstaan uit de strijd om de rechtmatige opvolging van Mohammed, die begon na zijn dood in het jaar 632. De soennieten gaan ervan uit dat Mohammed tijdens zijn leven geen opvolger heeft aangeduid, en ook niet heeft aangegeven hoe een opvolger bepaald moest worden. ↩︎

Voor het maken van verhalen hebben we jouw steun nodig.

Ja, ik word vriend (€4 per maand)
@Adam-Mirani

Judit Neurink

Judit Neurink (1957) is al meer dan dertig jaar journalist. Ze schrijft onder andere voor Trouw, De Standaard en internationale media. …
Profielpagina