‘Mondiale armoede is een religieuze kwestie’

01-03-2006
Door: Tekst: Frans Bieckmann


In een recent boek, 'Strijd om God', beschrijft u hoe 'fundamentalisme' een reactie is op 'modernisering'. U ziet dat fundamentalisme niet alleen opkomen in de islam, maar ook onder christenen en joden. Kunt u dat uitleggen?

'Fundamentalisme is een rebellie tegen de moderniteit. Overal waar een regeringselite in westerse stijl heerst, ontstaat een religieuze tegencultuur. Dat gebeurt overigens niet alleen in ontwikkelingslanden. Ook in veel westerse landen was dat vroeger zo, en nog steeds. Rond de Eerste Wereldoorlog kwam in de VS het christelijk fundamentalisme al op. Meestal trekken zulke bewegingen zich terug; ze vormen een staat binnen de staat. Denk aan de Bob Jones University in Amerika, extreme protestanten. Zij vormen de Wedergeboren Christenen, een bastion van geloof in een verder goddeloze wereld. Overal op de wereld proberen groepen zo hun eigen gemeenschap te scheppen, of dat nu in Tel Aviv is of in New York.

Ook in het jodendom zie je momenteel een aantal ultraorthodoxe stromingen. De hedendaagse ultraorthodoxe joden hebben echter meer gemeen met de (seculiere) zionistische kolonisten dan met de oude orthodoxen. Het is een politieke invulling, geen religieuze. Hetzelfde patroon zie je overal. Al die bewegingen ervaren de moderniteit als een aanval. Hun reactie is geboren uit angst. Angst voor vernietiging. En dat is niet helemaal paranoïde. Het bekendste voorbeeld is voor de joden natuurlijk de Holocaust, maar ook later de Yom Kippur-oorlog.

CV Karen Armstrong

Karen Armstrong werd in 1944 geboren in het Britse Windmoor. In 1962 werd zij non in de Engelse rooms-katholieke orde De Gemeenschap van het Heilig Kind Jezus. Zeven jaar lang zat zij in het klooster. Over die tijd, door haar als erg benauwend ervaren, verscheen in 1982 haar eerste boek: 'Through the Narrow Gate'. Lees meer...

Eind jaren zestig was de islam de laatste religie waarin dit verschijnsel optrad. Osama bin Laden is geen orthodoxe moslim. Hij is geen conservatief die terug wil naar oude gebruiken. Hij minacht de orthodoxe madrassa's - koranscholen - en imams. Ook de Taliban in Afghanistan waren orthodox "oude stijl". Daar heeft Osama niets mee, behalve om tactische redenen. Hij heeft juist een nieuwe doctrine omarmd. De politieke islam is een vernieuwende beweging. Ook de Iraanse ayatollah Khomeiny was in eerste instantie een politiek leider: een typische derdewereldpoliticus, die zich tegen het imperialisme verzette.

Onze modernisering, in het Westen, heeft driehonderd jaar geduurd. Er is genoeg tijd geweest om het allemaal te laten bezinken. Wij konden er in ons eigen tempo aan wennen. Maar in de rest van de wereld gaat het veel te snel. Daar moet alles in hooguit enkele tientallen jaren veranderen. Dat begrijpen de mensen niet. Daar wordt de modernisering afgedwongen, van buitenaf. Ataturk sloot de koranscholen en verbood de orde van de sufi's, de religieuze filosofen van de islam. Onder de sjah in Perzië werden bij de vrouwen de sluiers van het hoofd gerukt. Bij een demonstratie tegen westerse kledij werden mensen doodgeschoten. Dan wordt modernisering niet gevoeld als bevrijding.'

 

Hoe verklaren we dan het huidige verzet tegen de Amerikanen en andere westerse landen in Irak? Die hebben toch de goddeloze leider Saddam Hussein weggejaagd?

'Saddam was seculier, dat klopt. Maar de VS en Groot-Brittannië worden ook niet vertrouwd. Zij bombardeerden de steden, zij bezetten het land. Dat wordt gevoeld als een vernedering, niet als een bevrijding. En daar komen dan de toestanden in de Abu Ghraib-gevangenis nog eens bovenop.

De haat jegens Amerika is in het Midden-Oosten heel diep geworteld. Ook in Irak. Denk eens aan de sjiïtische opstand na de eerste Golfoorlog. Bush senior riep op tot rebellie - de sjiieten werden vervolgens genadeloos afgeslacht door Saddam Hussein, zonder dat iemand hen te hulp kwam. Daarna kwamen de internationale sancties tegen Saddam, die vooral de arme bevolking troffen. Op het hoogtepunt van de crisis stierven er 4.500 kinderen per week door ziekte en honger. Voor de Iraakse bevolking was dat de schuld van de internationale gemeenschap. Er worden dubbele standaarden gehanteerd. Het Westen noemt zich vrijheidslievend, maar het ondersteunt regeringen die - in ruil voor olie - die vrijheid helemaal niet in de praktijk brengen: Saddam Hussein, de sjah van Perzië, de leiders in Saoedi-Arabië. Alleen via de moskee kunnen mensen hun onvrede nog uiten. Vandaar die radicalisering. In Gaza, in Afghanistan, nu weer in Irak, en in heel veel andere delen van de wereld.'

 

Wat verstaat u onder modernisering? En is die modernisering niet al eeuwen aan de gang? Wat is er zo anders aan nu?

'Moderniteit heeft een andere economische basis dan wat eraan voorafging. Modernisering betekent dus een grondige verandering. Vroeger ging het om het onttrekken van landbouwsurplus. Dus wat je meer produceerde dan nodig was voor je eigen levensonderhoud, kon je verkopen. Nu is de economie gebaseerd op technologische vernieuwing en de continue herinvestering van kapitaal. Dat bevrijdde ons van de beperkingen van de premoderne beschaving: als de oogst mislukte, kromp de economie. Nu gaat het om een steeds vernieuwende cirkel: computers en mobiele telefonie kunnen steeds meer, en de economie draait op het feit dat je steeds weer een nieuwe koopt en dat je steeds meer consumeert. De meeste mensen in de wereld kunnen zich dat niet veroorloven, terwijl ze het wel allemaal in de winkel zien liggen en op de televisie zien wat er allemaal mogelijk is.

Daar komt bij dat de overgang van de conservatieve, oude beschavingen naar een moderne maatschappij in het Westen gepaard ging met democratisering. Eerst werd de middenklasse erbij betrokken, toen ook de lagere klassen en in de jaren twintig zelfs de vrouwen.

Onze moderniteit heeft twee karakteristieken. Ten eerste onafhankelijkheid. Er zijn tal van politieke verklaringen geweest waarin de onafhankelijkheid van een staat werd neergezet. En religieuze verklaringen, denk aan de stellingen van Luther. Het Westen kent ook veel intellectuelen, filosofen en andere kritische geesten. Een tweede centraal kenmerk is innovatie. Er zijn steeds weer nieuwe uitvindingen nodig, en nieuwe oplossingen voor oude en nieuwe problemen. De moderniteit behoeft een voortdurende dynamiek. Zeker in het begin is dat een traumatisch proces. Kijk naar onze jaren dertig, met al die onzekerheid en oorlogen.

Alliantie van Beschavingen

Karen Armstrong is een van de leden van een High Level Group, ingesteld door VN-secretaris-generaal Kofi Annan op initiatief van de Spaanse premier Zapatero en de Turkse premier Erdogan. Lees meer...

Het kolonialisme is onderdeel, en keerzijde, van deze zelfde ontwikkeling naar de moderniteit. Zoals de globalisering ook een nieuwe fase is van het kapitalisme, van de modernisering. Het Midden-Oosten was een van de eerste delen van de wereld die de bruutheid van het kolonialisme voelden. Daar is nooit onafhankelijkheid gekomen, want ze bleven altijd koloniaal ondergeschikt. Bovendien is daar nooit dat idee van innovatie doorgedrongen. Het waren vooral landen die grondstoffen leverden - dat was hun bijdrage aan de wereldeconomie. Je ziet een duidelijk verschil met bijvoorbeeld Japan. Dat beging een nogal hobbelige weg naar de moderniteit, maar is nooit gekoloniseerd geweest. Na de Tweede Wereldoorlog kwam het Marshallplan en heeft Japan de vernieuwingsdynamiek snel opgepikt. Als er dus geen sprake is van de twee belangrijkste kenmerken van de moderniteit, kun je ook niet verwachten dat een maatschappij zich automatisch democratiseert. Democratie werkt alleen als mensen zich vrij voelen. Democratie kun je niet opleggen.'

 

Maar waarom uit zich dat dan in fundamentalisme? Als het een politieke beweging is, zou je juist verwachten dat mensen zich gaan inzetten voor bijvoorbeeld meer rechten.

'Dat komt door de angst. En die angst verhardt zich nu tot woede, tot een tegenreactie. Het fundamentalisme spreekt grote groepen aan. In de meeste ontwikkelingslanden, inclusief het Midden-Oosten, is van alles geprobeerd: nationalisme, marxisme, ngo's en mensenrechten. Maar dat komt niet aan bij de gewone mensen. Terwijl een religieuze boodschap, in tegenstelling tot het marxisme bijvoorbeeld, in hun traditie past. Dat raakt hun harten, dat herkennen de mensen. De PLO begon seculier en sloeg alleen aan bij de elite. Maar als je in een kamp in Gaza zit en nooit naar school hebt kunnen gaan, dan begrijp je de islam veel beter. En de fundamentalistische bewegingen in Palestina begrijpen ook beter wat de mensen voelen. Dat je daarmee niets opschiet, maakt niet uit. Er is geen hoop. De Osama's van deze wereld weten dit gevoel heel goed te bespelen. En het grote gevaar is dat ze nu massavernietigingswapens ter beschikking hebben.'

 

Maar die wanhoop gaat toch niet op voor jonge moslims in het Westen, in Nederland, die hier aanslagen plegen?

'Niet het gebrek aan perspectief, maar wel het onvermogen om met de moderniteit om te gaan. In Noord-Engeland waren onlangs rassenrellen. Er wordt op allochtone jongeren neergekeken. De imams die uit Bangladesh worden gehaald, snappen helemaal niets van die jongeren. Deze gaan vervolgens op internet zoeken, en vinden daar allerlei vreemde versies van de islam.

En daarnaast zien ze op tv wat er in de wereld gebeurt. Guantanamo, Palestina, Abu Ghraib. En zij weten dat de islam veracht wordt. Ook hier, in Nederland. Ik ben de afgelopen vijftien jaar vaak in Nederland geweest en heb de vijandigheid hier zien groeien. En dat is in heel Europa zo. Eerder dit jaar was ik op een NAVO-conferentie over religieus fundamentalisme. Er was een Libanese wetenschapper met een uitstekend en genuanceerd verhaal over moslimterrorisme. Maar hem werd niets gevraagd, want dat wilden de aanwezige militairen niet horen. Daarentegen vroegen ze mij van alles: "Hoe raken we de moslimgemeenschappen in Europa kwijt? Want die assimileren niet." Nee, antwoordde ik, maar dat deden de Britten in India ook niet. Een Nederlander vroeg mij: "Maar dit is onze cultuur!" Ik zei: nu begin je te voelen wat zij voelden toen jullie in de koloniën kwamen. Een Fransman verkondigde: "Als je die vrouwen hun hoofddoek laat dragen, gaan ze vervolgens niet naar de dokter, en voor je het weet zit ze bij Al Qaida." Tja, als er zo wordt gedacht! Er heerst een verbazingwekkende onwetendheid. Ze dachten dat terrorisme religie was. Maar terrorisme is politiek. Zoals ook de IRA een politieke beweging is. Ik was in de jaren zeventig rooms-katholiek. En overal ontploften IRA-bommen. Maar niemand vroeg mij of ik een "gematigde" katholiek was. We noemden het ook niet katholiek terrorisme. Het was politiek, iedereen wist dat.

Maar de meeste mensen weten helemaal niets van de islam. Ik krijg vaak stupide vragen, ook van journalisten.'

 

Zien we nu een einde aan de secularisering van de afgelopen decennia? Of zijn het de laatste gewelddadige stuiptrekkingen, die alleen de wanhoop laten zien van religies die zichzelf weggevaagd zien door materialisme en modernisering?

'Ik denk dat Europa een uitzondering is. In de meeste andere landen zie je juist een golf van religiositeit. Ook in de VS. Dat is na India het meest gelovige land ter wereld. Je ziet tegelijkertijd ook een neergang van allerlei seculiere opinies, zoals het nationalisme bijvoorbeeld, dat ten grondslag lag aan twee wereldoorlogen.'

 

Onlangs is uw boek 'The Great Transformation - The beginning of our religious traditions'gepubliceerd. Het gaat over de periode van 900 tot 200 voor Christus, de 'spiltijd' ('axial time'), waarin alle grote wereldreligies ontstonden, behalve de islam. U beëindigt uw boek met de stelling dat deze periode een voorbeeld en inspiratie kan zijn om ons uit de mondiale spiraal van crisis, oorlog, armoede en grote milieuproblemen te leiden. Waarom?

'Omdat er veel overeenkomsten zijn tussen die tijd en de onze. Er zijn ook veel overeenkomsten tussen de religies in die periode. Dat suggereert dat er een samenhang is met de gebeurtenissen in die tijd. De religies vormden nog geen doctrine, nog geen geloof. Het waren meer praktische antwoorden op concrete problemen. De katalysator van deze godsdiensten was vaak de weerzin tegen geweld. Overal heerste toen oorlog, het was beslist geen vreedzaam paradijs. En de strijd werd steeds erger. Het was ook de tijd waarin de oude tribale collectieve groepsverbonden onder druk kwamen te staan: individualisering, botsende ego's. Net als nu: ik, ik, ik! Er zijn meer parallellen. De oude wereldorde was in verval, er ontstonden steden, handelscentra, nieuwe "marktplaatsen". Nieuwe technologieën. Snelle rijkdom, met hulp van slavenarbeid. Het was ook de tijd van wrede "imperia", vooral in het Midden-Oosten. Macht door brute kracht.

De aanhangers van bijna alle godsdiensten wezen dat geweld af, behalve de Grieken. Die hadden pas een spiltijd toen het christendom daar wortel schoot. In India mocht je niet eens een vlieg doden. Het was het begin van de introspectie. Die oude religies zeiden ook dat je niet alleen aardig moest zijn voor je eigen groep, maar voor iedereen zorg moest dragen. Volgens Confucius was religie altruïsme. Van hem is de uitspraak "Doe een ander niet wat u niet wilt dat u geschiedt". En Jezus zei: "Heb je vijanden lief."'

 

Is dat de positieve rol die religies kunnen spelen?

'Ja. Zoals de boeddhisten zeggen: het gaat om het potentieel van de mens. Religie is mededogen, met anderen meevoelen. Religie gaat niet over God, maar over transcendentie. Zelfs monotheïsten hadden oorspronkelijk niet het idee dat iemand ons van daarboven stuurt. Dat is een heel simpele opvatting. Zij zagen God niet als iets buiten jezelf. God - transcendentie - is iets wat je in jezelf oproept. Veel mensen zeggen daarom: het is beter te zeggen dat God niet bestaat.

Ook de Dalai Lama en andere religieuze leiders stellen iets dergelijks. Alle religies onderwijzen mededogen. Mijn religie is goedheid, invoelend zijn: wat veroorzaakt je eigen pijn en wat die van anderen? Religie heeft ook niets van doen met "geloof". Het echte liberalisme en het seculiere humanisme zijn ook religies.

Ook ontwikkelingssamenwerking is in die zin religieus, zolang deze niet voor eigen doeleinden wordt gebruikt. Mondiale armoede is een religieuze kwestie.

Het gaat erom het egoïsme kwijt te raken. Er moet weer respect komen voor de aarde, in plaats van die alleen te gebruiken als grondstof. Er is spiritualisme nodig. Het oude Griekse woord "extasis" betekende niet "in trance raken", maar "uit je eigen ego stappen" - niet afhankelijk zijn van de vernedering van anderen en van andere naties, loskomen van hebzucht en egoïsme.'



Reacties