‘Europese wapens komen Sudan binnen via de Emiraten’

Vorige week trok het demissionaire kabinet 5 miljoen euro extra uit voor noodhulp aan Sudan en vorige maand werd er al eens 10 miljoen opzij gelegd. Maar het kabinet zegt zijn hoop voor het beëindigen van de oorlog vooral te vestigen op landen als de Verenigde Staten, Saudi-Arabië, Egypte en de Verenigde Arabische Emiraten (VAE). Zij zouden vanwege hun invloed in de regio veel meer druk op de strijdende partijen kunnen uitoefenen dan Nederland. Maar is dat wel zo?

“Dat er geen westerse troepen aanwezig zijn, maakt niet dat het Westen niet betrokken is”, zegt de Sudanese politiek commentator Dallia Abdelmoniem. “Juist buitenlandse mogendheden spelen hier een significante rol.” Abdelmoniem was tot 2023 journalist in Sudan. Ze ontvluchtte het land en vraagt sindsdien vanuit Egypte aandacht voor Sudan, waar de paramilitaire Rapid Support Forces (RSF) en regeringsleger SAF (Sudanese Armed Forces) een bloedige strijd voeren. Mogelijk 150.000 Sudanese burgers vonden daardoor al de dood en miljoenen zijn ontheemd.

Niet alleen Abdelmoniem, ook activisten, mensenrechtenorganisaties en onderzoekers wijzen erop dat er wel degelijk manieren zijn waarop Nederland en Europa de geweldscyclus zouden kunnen doorbreken. We zetten drie mogelijkheden op een rij.

Artikel gaat verder onder het kader.

1. Strenger wapenembargo

De paramilitaire Rapid Support Forces (RSF) moeten het voor een significant deel hebben van wapens en ander materiaal uit de Verenigde Arabische Emiraten (VAE). Officieel ontkennen de Emiraten wapens aan de RSF te leveren, maar hun betrokkenheid is ruimschoots gedocumenteerd. Het Sudanese regeringsleger (SAF) zegt onder meer munitie, voertuigen en wapensystemen van VAE-makelij in RSF-handen te hebben aangetroffen. Recent zouden de Emiraten hun leveringen zelfs hebben opgevoerd.

Van een deel van dat VAE-materieel is bekend dat het oorspronkelijk uit Europa komt: zo werden in West-Sudan oefendoelwitten aangetroffen die in het Verenigd Koninkrijk waren vervaardigd, maar ook motorblokken voor legervoertuigen die op hun beurt weer voorzien bleken van Franse wapens, en mortiergranaten van Bulgaarse makelij. Als die wapens, zoals vermoed, via de VAE bij de RSF terecht zijn gekomen, is dat volgens Amnesty International een schending van een VN-wapenembargo dat op de regio Darfur rust.

Voor rechtstreekse wapenexport naar Sudan geldt ook nog een Europees wapenembargo. Dat is vooralsnog technisch gezien niet geschonden, omdat de in Sudan opgedoken wapens en wapenonderdelen niet rechtstreeks naar het land zijn verscheept.

In Nederland vervaardigde wapens zijn voor zover bekend niet in Sudan aangetroffen, zegt Frank Slijper, wapenhandelexpert bij vredesorganisatie PAX. Hij ziet ook geen reden om te vermoeden dat er wel wapens of onderdelen van Nederlandse makelij in Sudan aanwezig zijn, omdat Nederland vooral maritieme onderdelen naar de VAE exporteert, waar de RSF-militanten in het westen van Sudan niet veel aan hebben. Wel gaat het Nederlandse bedrijf VDL in de toekomst robotvoertuigen produceren, in samenwerking met een dochteronderneming van een Emiraats staatsbedrijf. Oppositiepartijen hopen met een motie te voorkomen dat deze in Sudan terechtkomen.

PAX pleit voor een verbod op militaire export naar de Emiraten. Ook daarover stemt de Tweede kamer dinsdag. Slijper: “Het gaat erom dat de Emiraten direct betrokken zijn bij de misdaden die de RSF begaat. Wij vinden dat ze daar te weinig op worden aangesproken.” Het zou niet voor het eerst zijn dat Nederland de militaire export naar de Golfstaat terugschroeft: in 2018 beperkte het kabinet de export al vanwege steun van de Emiraten aan milities in de burgeroorlog in Jemen, onder meer met in Nederland gebouwde marineschepen.

Die beperking werd in de zomer van 2023 opgeheven, kort na het begin van de huidige oorlog in Sudan, toen Nederland wilde toetreden tot een wapenexportverdrag met Duitsland, Frankrijk en Spanje. In dat verdrag zouden volgens het kabinet voldoende maatregelen staan om onwenselijke doorvoer te voorkomen, waardoor Nederlands beleid niet meer nodig zou zijn. Slijper is cynischer: “Nederland wilde graag toetreden tot het verdrag en daar was een knieval voor nodig. Nederland zei: we schorten onze beperkingen op ten aanzien van de Emiraten.”

2. Beperk handel met VAE

Een groot deel van de Sudanese economie is ‘informeel’: producten bereiken vaak via smokkel of een andere omweg de wereldmarkt. Daardoor is moeilijk vast te stellen hoeveel en welke grondstoffen waar precies terechtkomen, en wie van die handel profiteert. Op papier importeert Europa in elk geval niet veel uit Sudan. Ongeveer een negende van de export van het land gaat naar Europese landen; vooral Italië, Duitsland en Frankrijk importeren olie.

Maar Europa handelt wél met de Verenigde Arabische Emiraten, China en Saudi-Arabië, die veruit de grootste importeurs van Sudanese grondstoffen en producten zijn en waarvan twee (VAE en Saudi-Arabië) de RSF steunen. China is na de VS en het VK de grootste handelspartner van de EU en de EU is voor Saudi-Arabië zelfs de belangrijkste. Sinds eind mei 2025 onderhandelen de Europese Unie en de VAE over een nieuwe vrijhandelsovereenkomst. Europa zou onder meer eenvoudiger olie, gas en basismetalen (die nog niet in een legering zijn verwerkt met andere metalen) uit de VAE willen importeren. GL-PvdA en SP willen die onderhandelingen met de Emiraten opschorten, ‘zolang hun betrokkenheid bij het conflict in Sudan doorgaat’.

Olie is dus een van de heikele punten; begin vorige week wist de RSF het grootste olieveld van Sudan te veroveren. Maar misschien nog belangrijker is goud, dat zowel voor de RSF als het regeringsleger van levensbelang is en zowel in het noorden als zuiden van het land te vinden is. Waar olievelden en -pijplijnen kwetsbaar zijn, komt uit Sudanese goudmijnen ondanks het geweld elk jaar meer goud. Opnieuw zijn de VAE de grootste importeur van het ‘conflictgoud’, dat over de grens wordt gesmokkeld. Hoewel de Emiraten het goud vooral naar Azië lijken te verhandelen, pleiten GL-PvdA, de ChristenUnie en SP voor EU-sancties tegen goudsmokkelaars.

Behalve de in het oog springende grondstoffen goud en olie, spelen ook vee en het relatief onbekende product Arabische gom een belangrijke rol. Vee is voor Saudi-Arabië, dat de RSF steunt, belangrijk, want daar heeft het land zelf onvoldoende van. Volgens oud-VN-adviseur en Oxfam-directeur Nicholas Stockton kan het geweld worden beëindigd als Saudi-Arabië en de Golfstaten de import van vee zouden afzweren. Arabische gom is hars uit acaciabomen dat als plantaardig bindmiddel dient voor het maken van frisdrank, snoepgoed, medicijnen en cosmeticaproducten. 

Ongeveer driekwart van ’s werelds gom wordt in het zuiden van Sudan geoogst, het groeit namelijk slechts onder specifieke omstandigheden, vooral net ten zuiden van de Sahara. Het merendeel van de Sudanese acaciavelden is in handen van de RSF, die ook met (soms dodelijk) geweld het transport ervan controleert. Ongeveer de helft van de Sudanese gom wordt, soms met omwegen, door Europese bedrijven gekocht. Hoewel Europese fabrikanten zeggen dat aan hun gom geen bloed of uitbuiting kleeft, is het volgens onderzoekers dus waarschijnlijk dat in Europese supermarkten onethisch verkregen gom uit Sudan ligt.

3. Geen nieuwe ‘migratiedeals’

In 2016 en 2017 betaalde de EU in totaal 160 miljoen euro aan de regering van de toenmalige Sudanese dictator Al-Bashir, onder meer in de hoop dat hij zou verhinderen dat migranten richting Europa proberen te reizen. Destijds was Sudan een belangrijke tussenstop voor mensen die landen in de Hoorn van Afrika, zoals Ethiopië en Eritrea, wilden ontvluchten. Op dat moment ging het om honderdduizenden gevluchte Afrikanen uit omringende landen en miljoenen ontheemde Sudanezen binnen eigen grenzen.

Al-Bashir besteedde het opjagen van migranten uit aan de zogeheten janjawid-milities, waarvan hij er in 2013 al enkele had samengevoegd tot de Rapid Support Forces (RSF) – dezelfde militie die hem in 2019 samen met regeringstroepen zou afzetten en die sinds 2023 in een machtsstrijd is verwikkeld met diezelfde regeringstroepen. Nadat RSF-militanten twee maanden na de coup een bloedbad aanrichtten onder demonstranten in de hoofdstad, schortte de EU zijn anti-migratie-samenwerking met Sudan op, maar het grotere samenwerkingsverband waar de deals met Sudan onderdeel van uitmaakten (het zogeheten ‘Khartoumproces’, tussen de EU en Oost-Afrikaanse landen) loopt nog wel.

Volgens critici, waaronder Amnesty International en het Clingendael Instituut, droegen de migratiedeals die Europa met Sudan sloot bij aan de geweldscyclus in het land. Hoewel het volgens de Franse onderzoeker Jérôme Tubiana, co-auteur van het Clingendael-rapport, te simplistisch is om te zeggen dat het geld van de Europese Unie rechtstreeks is gebruikt om de RSF te financieren, moet het effect van de deals ook niet worden onderschat. Tubiana: “Door samen te werken met een gezochte dictator, droeg de EU bij aan de opkomst van de RSF.” Toen de EU in 2016 en 2017 de samenwerking met Al-Bashir aanging, lagen er al sinds 2009 arrestatiebevelen voor Al-Bashir van het Internationale Strafhof (ICC), op verdenking van oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid en medeverantwoordelijkheid voor de genocide in Darfur tussen 2003 en 2005.

“Vergeleken met de wapenhandel lijkt het effect van de migratiedeals op het huidige conflict minder groot, maar op de lange termijn hebben ze wel effect”, zegt Tubiana, die inmiddels adviseur is bij Artsen Zonder Grenzen. De deals zouden volgens hem namelijk een signaal geven aan andere gewapende groepen. “Gewapende groepen in Sudan en elders hebben geleerd dat ze legitimiteit of zelfs steun van Europa kunnen krijgen door op de ‘migratieknop’ te drukken. Eerst smokkelen ze migranten richting Europa om de aandacht van de EU te trekken, vervolgens presenteren ze zichzelf als partij die migranten kan tegenhouden. Terwijl veel van de groepen in de praktijk beide blijven doen: migranten smokkelen én tegenhouden.”