Wat bezielt de hongerstaker? ‘Dit is het wapen van de machteloze’

“Na vier dagen niet drinken was mijn mond een beetje de Sahara”, vertelt activist Olax Outis (38). “Er zat goor, wit slijm in mijn mond. Mijn tandvlees prikte. Ik zag vlekken, doordat mijn ogen uitdroogden, ik had hoofdpijn en als ik mijn arm stootte, deed dat een halfuur pijn.” Sinds tweede kerstdag is Olax (die in de media zijn voornaam verkiest) in hongerstaking uit solidariteit met Britse activisten tegen de genocide in Palestina, van wie er acht al ruim een jaar in voorarrest zitten op verdenking van terrorisme: ze zouden voor tonnen schade hebben toegebracht aan een wapenfabriek. Sinds begin november weigerden drie van hen te eten; zij beëindigden hun hongerstaking woensdagavond, na 73 dagen. Olax, die de eerste honderd uur van zijn staking behalve voedsel ook drinken weigerde, zet zijn hongerstaking vooralsnog door. Hij eist onder meer dat de Nederlandse regering zich uitspreekt tegen de behandeling van de Britten.

Wat bezielt iemand om, bij wijze van protest, zichzelf te verhongeren, tot mogelijk de dood erop volgt? Zijn hongerstakingen effectief? En hoe zit het met de extremere variant: de honger- én dorststaking, die binnen een week fataal kan zijn?

Eduard Disch (80) schrikt als hij hoort hoelang de Britse activisten in hongerstaking zaten. “Dat moet al onherstelbare gezondheidsschade hebben gedaan.” In de zomer van 2024 ging Disch zelf dertig dagen in hongerstaking voor de deur van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) in Den Haag, uit protest tegen het Nederlandse asielbeleid en voor een pardon voor ongedocumenteerde kinderen. “Die Britse activisten moeten uiterst gemotiveerde mensen zijn, met een heilig gevoel voor rechtvaardigheid. Anders hou je dat niet zo lang vol.”

De lichamelijke en mentale gevolgen van een hongerstaking zijn namelijk niet mals. “Honger heb ik in die dertig dagen niet gehad, verrassend genoeg”, zegt Disch. Dat is gebruikelijk: na enkele dagen houdt het lichaam op met om eten vragen. Mentale gevolgen ervoer Disch daarentegen wel: hij werd vergeetachtig en emotioneel. “En ik viel 10 kilo af.” Een arts monitorde zijn lichamelijke gezondheid. Toen blijvende gezondheidsschade dreigde (“een of ander stofje begon kritiek te worden”), brak hij zijn staking af. “Ik heb een vrouw, twee zonen en vijf kleinkinderen. Naar hen heb ik ook een verantwoordelijkheid.”

Levenslange gevolgen

Rond de veertigste dag passeren de meeste hongerstakers een kritiek punt, waarna mogelijk levenslange lichamelijke gevolgen ontstaan: ze kunnen dan hun gehoor en zicht beginnen te verliezen, hun lichaam begint na het vet spierweefsel af te breken en kan steeds moeilijker ademen, bewegen en spreken. De Britse activist Heba Muraisi, die woensdag na 73 dagen haar hongerstaking beëindigde, kreeg spierkramp en ademhalingsproblemen. Het hart van medestaker Kamran Ahmed (65 dagen) is gekrompen en pompt inmiddels gevaarlijk traag. Tot slot dreigen interne bloedingen, coma en de dood.

Nog extremer dan een ‘natte’ hongerstaking, waarbij iemand wel drinkt, is een ‘droge’ hongerstaking, ook wel ‘dorststaking’. De symptomen van een hongerstaking worden zonder vocht ernstig versneld. “Dat hou je niet veel langer vol dan een week”, zegt Joost den Otter. Hij is tegenwoordig arts bij het Rode Kruis en stond in het verleden als zogeheten vertrouwensarts regelmatig hongerstakers bij. In zijn carrière heeft hij ‘enkele keren’ gezien dat iemand in droge hongerstaking ging. “Gelukkig heeft dat nooit geleid tot iemands overlijden. Bij een dorststaking komen de autoriteiten meestal ook wel ietsje sneller in actie.”

Dat merkte ook activist Olax. Hij ging in honger- en dorststaking na met een baksteen een ruit te hebben vernield van de Britse ambassade in Den Haag, en liet zich arresteren. Nadat hij bijna vier dagen niet had gedronken, deed het OM hem een uitzonderlijk voorstel: als hij geen ruiten van de Britse ambassade meer zou breken en de schade zou vergoeden, zou het OM overwegen af te zien van vervolging. Hij vond dat het bewees dat de overheid naar hem luisterde, nam het aanbod aan en begon langzaam weer te drinken. 

Hongerstakingen worden aangegaan door mensen die weinig tot geen andere middelen zien om mee te protesteren dan hun eigen lichaam. Daarmee is het, zoals Olax het noemt, ‘het ultieme vreedzame verzet’ en ‘het wapen van de machteloze’. Behalve activisten zijn het vooral asielzoekers, gedetineerde mensen en ongedocumenteerde mensen die voor dit middel kiezen.

Hoe vaak zij in hongerstaking gaan, valt niet precies te zeggen. Het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) registreerde de afgelopen jaren gemiddeld zo’n zeshonderd ‘zelfdestructieve acties’ in azc’s per jaar, maar daar vallen ook andere acties onder, zoals zelfverwonding. Het COA liet na publicatie van dit artikel weten een intern protocol te hebben over hoe om te gaan met hongerstakingen, maar de cijfers niet te kunnen uitsplitsen. De Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) die verantwoordelijk is voor gevangenissen liet deze vraag onbeantwoord. Volgens dagblad Trouw gingen tussen 2016 en 2020 jaarlijks ‘zo’n negentig tot honderd’ mensen in een gevangenis in hongerstaking, maar die cijfers zijn niet te verifiëren.

Revijara Oosterhuis, coördinator bij het Meldpunt Vreemdelingendetentie, zegt ‘enkele keren per jaar’ gecontacteerd te worden door ongedocumenteerde personen die in detentie in honger- of zelfs dorststaking zijn of gaan. De reden is vrijwel altijd dezelfde: “Ze willen vrijgelaten worden. Vreemdelingendetentie is namelijk administratief; je zit nooit in vreemdelingendetentie wegens een strafbaar feit.” Helpt een hongerstaking dat af te dwingen? “Ik heb het nooit gezien.”

Spraakmakende hongerstakingen

Hoewel lang niet altijd succesvol, kunnen hongerstakingen wel spraakmakend zijn. In 2023 kreeg een groep asielzoekers in een azc in Purmerend nationale aandacht met een hongerstaking vanwege onzekerheid over hun asielprocedure. Ze beëindigden die toen de IND hun aanvragen in behandeling nam. In een Brusselse kerk gingen in 2021 ongeveer 470 ongedocumenteerde mensen gezamenlijk in hongerstaking om een verblijfsvergunning te krijgen – wat hun leek te worden beloofd, maar niet gegeven. Veertien ongedocumenteerde vrouwen in de jaren negentig hadden meer succes: zij kregen een Nederlandse verblijfsvergunning na een hongerstaking van bijna veertig dagen.

Veruit de bekendste Europese hongerstaking vond plaats in 1981, door leden van de paramilitaire IRA, die streefde naar Noord-Ierse afscheiding van het VK en eenwording met Ierland. Die werd maar liefst tien van hen fataal, onder wie drie volksvertegenwoordigers van het Britse en Ierse parlement. Hun ‘martelaarsdood’ bracht een golf van verontwaardiging teweeg: de Britse regering had weliswaar voet bij stuk gehouden, maar sympathie voor de Noord-Ierse afscheiding steeg tot recordhoogte. De huidige hongerstakingen van de Britse antigenocide-activisten wordt veelal met die van hen vergeleken.

Volgens Den Otter is het een misverstand dat iemand die in hongerstaking gaat, een eind wil maken aan diens leven. “Wie weloverwogen in hongerstaking gaat, is niet suïcidaal, maar wil een eind maken aan een ondraaglijke situatie. Dat kan van alles zijn, zoals een te lang durende asielprocedure of een dreigende uitzetting naar een land waar diegene denkt dood te zullen gaan.” Dat mensen sterven aan een hongerstaking is dan ook uitzonderlijk, en in Nederland voor zover bekend nooit voorgekomen.

Maar wie in hechtenis in hongerstaking gaat, zet artsen en gevangenismedewerkers wel voor een ethisch dilemma. Toen Volkert van der Graaf, moordenaar van Pim Fortuyn, bijvoorbeeld tijdens zijn voorarrest ruim zestig dagen in hongerstaking ging uit protest tegen de camera’s in zijn cel, waar het licht 24 uur per dag brandde, overwoog politiek Den Haag hem onder dwang te laten voeden, vanwege het publieke belang van zijn berechting.

Dat is volstrekt uit den boze, zegt Den Otter. “Dwangvoeding van wilsbekwame personen kan gewoon medisch-ethisch niet. Je kunt die persoon alleen duidelijk maken wat de gevolgen zijn van een langdurige hongerstaking.” Op nuchtere toon: “Als iemand wilsbekwaam is, dan mag hij of zij ervoor kiezen om zich dood te hongeren.”

Geen dwangvoeding

Ook artsenfederatie KNMG laat er, in lijn met de Wereld Medische Organisatie, geen enkel misverstand over bestaan: dat iemand door een hongerstaking kan komen te overlijden, is geen reden om diens lichamelijke autonomie te schenden. De KNMG onderschrijft daarmee de leidraad die is opgesteld door de Johannes Wier Stichting, een stichting die voorlichting geeft over het recht op gezondheid van gedetineerde mensen. Daarin staat onder andere dat een behandelend arts moet vaststellen of iemand wilsbekwaam is, de hongerstaker moet informeren over mogelijke gevolgen en na enkele dagen staken een ‘wilsverklaring’ moet opstellen. De DJI zegt zich aan dat protocol te houden en dus geen ‘dwangvoeding’ toe te dienen.

De impasse tussen lichamelijke autonomie van een gedetineerde en de zorgplicht van de staat, is precies waar het sommige hongerstakers om te doen is, zegt activist Olax. “Natuurlijk is dat een vorm van chantage. Elke vorm van activisme is uiteindelijk een soort chantage.” Een deel van de ‘kracht’ van een hongerstaking schuilt er volgens hem in dat de staker accepteert mogelijk te overlijden. “Ook al is het niet mijn plan. Dit is niet hoe ik wil sterven.” Met OneWorld deelde Olax een video die zijn vrienden moesten publiceren als hij tijdens zijn dorststaking zou overlijden. “Weet dat ik ervoor gekozen heb dit risico te lopen”, zegt hij daarop in de camera.

Tot slot de hamvraag: hebben hongerstakingen zin? Den Otter formuleert het strategisch: “Ik zou niemand aanraden om in honger- of dorststaking te gaan, zeker niet als er andere opties zijn om druk uit te voeren.” Maar een goed voorbereide staking met een helder geformuleerde eis kán in zijn ervaring wel degelijk effect hebben: “Ik heb wel eens meegemaakt dat een asielzoeker in hongerstaking ging omdat hij vond dat de IND er te lang over deed zijn procedure te starten. Toen werd zijn dossier boven op de stapel gelegd.”

Aan ongedocumenteerde personen in ‘vreemdelingendetentie’ raadt Oosterhuis een hongerstaking vrijwel altijd af, omdat ze nooit heeft gezien dat het het gewenste effect heeft. “Ik adviseer mensen om hun krachten te sparen en op een andere manier, bijvoorbeeld een juridische procedure, te vechten voor vrijlating.”

Eduard Disch, die in 2024 dertig dagen in hongerstaking was voor de deur van de IND, dwong geen kinderpardon af. “Ik begon mijn hongerstaking nadat ik op het Jeugdjournaal het verhaal had gezien van de familie Babayants.” Die familie verblijft tot op de dag van vandaag in zogeheten ‘kerkasiel’ in een kerk in Kampen. Disch’ staking genereerde wel veel media-aandacht. “Misschien omdat de kwestie van kinderen, die vijf tot tien jaar in onzekerheid op een beslissing wachten, toen zo actueel was.” Naar aanleiding van zijn staking richtten buurtgenoten van de IND de lobbygroep Kinderpardon Nu op. “En ik geloof dat het nieuwe kabinet een kinderpardon wil heroverwegen. Mijn instinct zegt dat het goedkomt.”

Activist Olax constateert ook dat zijn honger- en dorststakingen veel aandacht hebben gegenereerd. Hij moest deze week voor de rechter komen wegens het vernielen van een ruit van de Britse ambassade in Den Haag, uit protest tegen medeplichtigheid bij de genocide in Palestina. De tribune tijdens zijn rechtszaak zit bomvol. Zelfs de rechter toont veel interesse in de invulling van zijn hongerstaking. “Ik stel me voor dat een hongerstaking in de gevangenis effectiever is dan thuis op de bank”, vraagt die. “Bent u er nog op uit om in de cel te komen?” Het antwoord laat niet lang op zich wachten: direct na de zitting marcheert Olax met sympathisanten én een nieuwe baksteen naar de Britse ambassade, waar hij terstond opnieuw wordt gearresteerd.