‘Een trans vrouw in een mannen­gevangenis wordt dubbel gestraft’

Telefoon uit de gevangenis. “Hoi, met Auriëlle*”, klinkt het aan de andere kant van de lijn. “Je moet je stuk maar niet publiceren, want ik krijg nu een sanctie.” Nadat Auriëlle ophangt zullen de bewaarders haar 48 uur opsluiten in haar cel: haar straf voor ongeoorloofd contact met een journalist. Dat voelt als een waarschuwing: als we publiceren, volgen er meer sancties, zou er volgens Auriëlle aan haar meegedeeld zijn. De gevangenis wil niets bevestigen over de sanctie: “We doen geen uitspraken over individuele gevallen.”

Transitie

Auriëlle worstelt al haar hele leven met haar genderidentiteit en besloot in 2022 dat ze in transitie wil. Maar ze zit een lange gevangenisstraf uit in een mannengevangenis en het blijkt voor haar niet mogelijk om daar een transitie te starten. De afgelopen maanden deelde ze in brieven en telefoongesprekken haar eenzame ontdekkingstocht, maar uit angst voor sancties vraagt ze om de inhoud van haar brieven niet te delen. Daarom is in dit artikel alleen informatie uit openbare documentatie opgenomen.

Er zijn nauwelijks mensen te vinden die willen of kunnen vertellen over hun ervaringen als transgender gedetineerde. Maar het verhaal van Auriëlle staat niet op zichzelf. Jaarlijks zitten er in Nederland naar schatting tientallen transgender personen in de gevangenis (zie kader). Ze kunnen daar te maken krijgen met discriminatie en geweld en hebben niet altijd toegang tot de zorg die ze nodig hebben. De Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI), verantwoordelijk voor de Nederlandse gevangenissen, blijkt deze groep niet altijd veilig te kunnen houden.

Dat blijkt uit gesprekken die OneWorld voerde met (ex)-gedetineerden, gevangenispersoneel, onderzoekers en advocaten. Vragen over veiligheid, (interne) plaatsing en medische zorg komen nu op het bord van individuele gevangenisdirecteuren terecht, omdat algemeen beleid vanuit de DJI ontbreekt. Die werkwijze leidt tot willekeur bij het plaatsen van gedetineerden en schuurt met mensenrechten.

Plaatsing

De plaatsing van gedetineerden gaat doorgaans op basis van de officiële geslachtsregistratie: met een ‘M’ in je paspoort ga je naar een mannengevangenis, met een ‘V’ naar die voor vrouwen. Maar lang niet alle trans personen hebben hun geslachtsregistratie aangepast. Vanwege lange wachttijden, om financiële redenen of omdat ze die wens niet hebben. Daardoor kan een trans vrouw die al jaren geleden in transitie is gegaan, toch in een mannengevangenis belanden.

Advocaat Shirley Splinter stond een trans vrouw in een manneninrichting bij. “Detentie was voor haar heel zwaar”, vertelt Splinter. “Ze droeg een strakke spijkerbroek en een topje, had altijd make-up op en haar nagels gelakt. Daar is ze uiteindelijk mee gestopt omdat het niet veilig was.”

Machocultuur

“Een groot persoonlijk drama”, noemt advocaat Arnold Nunnikhoven de tijd van zijn cliënt, een trans vrouw, in detentie. Medegevangenen bedreigden en mishandelden haar, en randden haar aan, blijkt uit een uitspraak van de rechter voor gedetineerden. Andere gedetineerden accepteerden haar trans-zijn totaal niet, herinnert hij zich.

“Transgender gedetineerden lopen een verhoogd risico op uitsluiting, discriminatie en fysiek of seksueel geweld”, weet ook universitair hoofddocent straf(proces)recht Pauline Jacobs. Vooral in mannengevangenissen is weinig ruimte voor mensen die afwijken van de heteroseksuele norm. Oud-medewerkers omschrijven het als “haantjesgedrag” en “een machocultuur”.

Willekeur

De DJI laat weten dat plaatsingsbeambten niet alleen naar de officiële geslachtsregistratie kijken, maar ook maatwerk toepassen. “Juist omdat het een kleine groep is binnen detentie, is er geen uniform beleid”, laat de DJI weten. “Dat betekent geenszins dat deze mensen niet veilig zijn of dat er geen beleid is.” Bij het maatwerk spelen ‘fysieke kenmerken, de eigen voorkeur van de gedetineerde en bijvoorbeeld de delictsachtergrond’ een rol, lichtte de DJI toe nadat het Nederlands Juristen Comité voor de Mensenrechten de organisatie op de vingers tikte over het plaatsingsbeleid. Maar hoe maken medewerkers die afweging?

Dat is waar de schoen wringt. Maatwerk maakt het mogelijk om passende oplossingen te vinden voor individuele problemen, maar, waarschuwt Jacobs, ‘de keerzijde is willekeur’. De DJI heeft daar namelijk geen beleid voor. Hoe de werkwijze in de praktijk uitpakt, is eveneens onduidelijk, omdat de DJI daar geen gegevens over bijhoudt en aangeeft dat er in de organisatie niemand is met de expertise om deze aanpak toe te lichten. Wel blijkt uit de gesprekken die OneWorld voerde dat transgender vrouwen zowel in vrouwen- als mannengevangenissen zitten.

Bovendien staat de Nederlandse aanpak op gespannen voet met mensenrechten. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft nog nooit een uitspraak gedaan over de plaatsing van transgender gedetineerden, maar rechters volgen meestal de rapporten van het Europees Comité voor de Preventie van Foltering en Onmenselijke Behandeling of Bestraffing (CPT). En daar voldoet Nederland niet aan: volgens het CPT moet niet de officiële geslachtsregistratie, maar de genderidentiteit leidend zijn bij de plaatsing. De fysieke kenmerken die de DJI als factor noemt, zoals genderbevestigende operaties, mogen juist géén rol spelen bij het vaststellen van iemands gender. De DJI laat in een schriftelijke reactie weten geen aanleiding te zien om hun beleid op dit gebied aan te passen.  

‘Die vrouw heeft een piemel’

Gevangenispersoneel speelt een belangrijke rol in de omgang met trans gedetineerden. Sommige bewaarders zijn een belangrijke steun voor trans personen, omdat ze bijvoorbeeld een luisterend oor bieden of helpen bij het kopen van make-up. Andere medewerkers hebben echter weinig kennis en krijgen hierover geen informatie of training.

“Mijn god, die vrouw heeft een piemel!” hoorde een bewaarder van de DJI een van zijn collega’s zeggen tijdens het visiteren van een trans vrouw. Een andere oud-medewerker vertelt: “Medewerkers wisten niet altijd hoe ze met trans personen moesten omgaan of maakten grapjes die niet door de beugel kunnen: ‘die hoort hier niet’ of ‘wat moeten we hier nou weer mee?’”

Ook de directie drukt een stempel op de gevangeniscultuur. “Als de directeur iemand misgendert, gaan bewaarders en gedetineerden dat ook doen – als ze dat niet al deden”, zegt Jacobs. Sommige directeuren komen voor trans personen op en denken mee over passende oplossingen. “Maar sommige directeuren bekijken alles veel zakelijker en meer rigide dan anderen. Terwijl maatwerk een bepaalde betrokkenheid en sensitiviteit vraagt.”

Voorloper

België loopt een paar stappen voor op Nederland. De zuiderburen hebben niet alleen meer onderzoek gedaan naar transgender gedetineerden, de Federale Overheidsdienst Justitie (FOD) publiceerde in 2023 ook aanbevelingen voor de plaatsing van transgender personen: laat genderidentiteit leidend zijn bij de plaatsing.

De richtlijnen zijn niet bindend, maar de meeste gevangenissen passen ze toe, ziet de Belgische criminoloog Aurore Vanliefde De Keyser. Ze interviewde tientallen trans personen in detentie. “De trans vrouwen die ik sprak waren vaak nog op basis van hun paspoort geplaatst in een manneninrichting. En als je terechtkomt op een afdeling die niet past bij je genderidentiteit is dat een constante herinnering dat het systeem niet aan jou is aangepast. Het is een soort extra opsluiting, binnen gendernormen.”

Afgezonderd

Om transgender gedetineerden in Nederland te beschermen tegen discriminatie en geweld, zitten ze regelmatig op een Extra Zorg Voorziening (EZV). Deze aparte afdeling is in het leven geroepen voor gedetineerden die vanwege een psychische of lichamelijke handicap extra zorg nodig hebben. Ook zedendelinquenten – die op de reguliere afdeling vaak gevaar lopen – komen er terecht. Op de EZV is meer personeel, hebben gedetineerden een eigen cel en komen ze niet in aanraking met de reguliere gevangenispopulatie. Veiliger, maar ook afgezonderd.

Plaatsing op een EZV moet niet de standaard zijn voor trans personen, zegt Jacobs. “Het uitgangspunt is dat ook zij op een veilige manier moeten kunnen verblijven op de algemene afdeling”, legt ze uit.

Zorg

Auriëlle wilde in de gevangenis een medische transitie starten. Maar dat kon niet zomaar. De DJI biedt alleen zorg aan die ‘noodzakelijk en niet-uitstelbaar’ is. Een transitie? Dat kan wachten, zo is te lezen in een uitspraak van de rechter voor gedetineerden. Inmiddels wacht Auriëlle al drie jaar op een gesprek met gespecialiseerde psycholoog.

“Transgenderzorg, mits zorgvuldig aangeboden, is hele noodzakelijke zorg”, zegt Annelijn Wensing-Kruger, voorzitter van het Kennis- en Zorgcentrum voor Genderdysforie van het Amsterdam UMC. “Aan de basis van transgenderzorg ligt ernstig psychisch lijden. Als je genderidentiteit dag in, dag uit niet overeenkomt met je lichaam, kan het heel slecht met je gaan.”

Toch bestempelt de DJI genderzorg niet standaard als ‘noodzakelijk’. De huisarts in de gevangenis beslist daar per geval over en soms krijgen gedetineerden wel genderbevestigende zorg. Wensing-Kruger vertelt dat gevangenissen het genderteam van het Amsterdam UMC jaarlijks enkele keren benaderen met een zorgvraag. “Het is belangrijk om te kijken of iemands situatie in detentie voldoende stabiel is om met een traject te beginnen. Maar ik kan geen reden bedenken waarom je in het algemeen zou zeggen: in detentie kan dat niet. Zeker als het gaat om diagnostiek.”

De huisartsen in de gevangenis zijn niet gespecialiseerd in transgenderzorg. Daarom roept Wensing-Kruger hen op om in dit soort gevallen contact te zoeken met gespecialiseerde teams. “Diagnostiek zou belegd moeten zijn bij een transgenderteam, in goede samenwerking met het team dat binnen zo’n inrichting werkt. Dus neem nou contact op met ons.”

Dubbel gestraft

De onveiligheid, stress en het gebrek aan zorg, maken detentie voor trans personen onveiliger dan voor de gemiddelde cisgender gedetineerde. Hoort een transgender persoon wel in een gevangenissetting thuis, vraagt Anne van Eijndhoven, coördinator van het Nationaal Preventie Mechanisme (NPM), zich hardop af. Het NPM, ondergebracht bij het College voor de Rechten van de Mens, heeft als taak om onmenselijke en vernederende behandeling in Nederlandse gesloten inrichtingen tegen te gaan. “Het is een vraag voor de rechter: zou het in sommige gevallen niet beter zijn als er alternatieve vormen van detentie worden ingezet? Zodat je iemand wel passend kan straffen, maar iemand niet in een setting plaatst die een persoon meer straft dan een ander, omdat die persoon transgender is.”

Ook rechters oordeelden in twee zaken dat het psychisch zwaar was voor de verdachten om als trans vrouw in een mannengevangenis te verblijven. Ze hoefden daarom na hun voorarrest – de tijd die ze voorafgaand aan de rechtszaak vastzaten – niet langer de gevangenis in.

*De naam van Auriëlle is op verzoek van de geïnterviewde gefingeerd. Haar naam is bij de redactie bekend.