Schrijver Ta-Nehisi Coates: ‘We móeten vechten voor onvertelde verhalen’

Ta-Nehisi Coates is op zondagochtend niet alleen zijn hotelbed uitgekomen om vragen te beantwoorden, de Amerikaanse sterschrijver wil ze ook stellen. Hoe hij de namen van zijn interviewers moet uitspreken, hoeveel talen ze spreken, of extreemrechts de verkiezingen in Nederland nou heeft verloren of gewonnen? Van OneWorld-hoofdredacteur Seada Nourhussen, die bij dit interview aanschuift, wil hij weten hoe haar jeugd was, als zwart meisje in een witte omgeving. En vonden de jongens haar leuk? 

Die interesse in anderen is kenmerkend voor een van de prominentste publieke intellectuelen van dit moment. In 2015 verwierf Coates (1975) internationale faam met Between the World and Me, bedoeld als brief aan zijn tienerzoon over het diep verweven (en geïnstitutionaliseerde) racisme in de VS in een periode waarin politiegeweld tegen Zwarte mensen en Black Lives Matter-protesten het nieuws domineerden. Het leverde hem prestigieuze literaire prijzen op en de lof van Nobelprijswinnaar Toni Morrison, die in Coates de langverwachte opvolger zag van de in 1987 overleden literair icoon James Baldwin. Zijn klassieker in briefvorm, The Fire Next Time (1963), gold als inspiratie voor Coates’ Between the World and Me. 

Van Coates’ jongste boek, de essaybundel The Message (2024), verscheen in oktober de Nederlandse vertaling: De boodschap. In drie essays onderzoekt Coates de kracht van verhalen en narratieven. Het brengt hem achtereenvolgens naar Senegal (waarvan veel Amerikaanse nazaten van tot slaaf gemaakte Afrikanen vermoeden dat hun roots er liggen), de Amerikaanse staat South Carolina (waar Coates’ werk op sommige scholen wordt verboden – waarmee hij plaatsneemt in een lange lijn progressieve, overwegend Zwarte schrijvers wier werk door conservatieve krachten wordt uitgewist) en tot slot de Westelijke Jordaanoever.

Op die laatste plek komt hij tot zijn belangrijkste inzicht: de beeldvorming waarmee Palestijnen worden ontmenselijkt en uitgewist, is nagenoeg dezelfde waarmee Zwarte Amerikanen eeuwenlang werden en worden ontmenselijkt en uitgewist. ‘Verhalen zijn noodzakelijk om te rechtvaardigen wat anderszins niet gerechtvaardigd kan worden’, zei hij afgelopen zaterdag op het Crossing Border Festival in Den Haag, in gesprek met journalist en presentator Aldith Hunkar. Zijn laatste woorden op dat podium leveren hem even later een staande ovatie van datzelfde publiek op: het geweld tegen de Palestijnen, mogelijk gemaakt vanuit het Westen, zal vroeg of laat zijn weg naar datzelfde Westen vinden. 

De volgende ochtend ontvangt hij journalisten in zijn hotel. Het stroopwafeltje dat de interviewer hem aanbiedt, slaat hij af (‘Ziet er verslavend uit’), maar hij zoekt wel onmiddellijk de spelling en uitspraak van dat woord op. 

In De boodschap omschrijf je je boeken als je nakomelingen, die elk hun eigen karakter hebben: je eerste boek, The Beautiful Struggle (2009), is de oudste en verantwoordelijkste van het stel; je tweede, Tussen de wereld en mij (2015), is het succeskind. Maar De boodschap (2024) is geboren in een heel andere tijd, waarin het werk van haar vader op sommige Amerikaanse scholen zelfs verboden is. Wat voor kind is dat? 

“Een heel strijdlustig kind, zo blijkt. De boodschap is een boek dat echt, écht bereid is te vechten. Met De boodschap wil ik benadrukken dat verhalen ertoe doen, dat cultuur en kunst ertoe doen. We móeten voor die dingen vechten.” 

Wat als we dat niet doen? 

“Dan vraag ik me af wat je met je leven doet. Mensen die niet willen vechten, zie ik als mensen in een brandend huis die weigeren om anderen te helpen. Ik overdrijf niet: het huis stáát in brand. In de Verenigde Staten zien we overstromingen aan de ene kust van het land en bosbranden langs de andere. Gemaskerde mannen springen uit busjes en ontvoeren mensen naar god mag weten waar, naar gruwelijke gevangenissen, zelfs over de grens. Onze president belazert de boel en plundert het land leeg als nooit tevoren. En daar wil je niets tegen doen? Wat is er dan mis met je? Wat voeg je toe? Ik voel niets dan minachting voor dat standpunt.” 

Dat klinkt nogal streng. 

“Ik heb het niet over de mensen, maar over hun positie. Ik heb doorgaans geen minachting voor mensen. Je weet immers niet wat er speelt in iemands leven; als gisteren je moeder is overleden, staat je hoofd vandaag niet naar vechten, begrijp je? Maar weigeren te vechten, je bij de situatie neerleggen, dat is hoe dan ook geen lovenswaardige positie. Het is een standpunt waar ik geen respect voor opbreng. Dat heb ik in mijn jeugd geleerd van mijn moeder. Die zei, in haar eigen onomfloerste woorden: ‘I’m not raising no n*ggas to go hang on the corner.’ Voor luiheid was bij ons thuis geen ruimte.” 

Over zijn moeder spreekt en schrijft Coates met voelbare bewondering en dankbaarheid. Zij was het die hem leerde lezen nog vóór hij naar school ging, en die hem aanspoorde te blijven lezen, toen hij de waarde ervan nog niet inzag. En zo haalt Coates in De boodschap nog tal van mensen aan die de kracht van narratieven begrijpen, zoals de vermaarde journalist – en tevens collega-docent aan Howard University in Washington – Nikole Hannah-Jones, die het 1619 Project samenstelde over de doorwerking van slavernij in de VS. Zijn ‘homegirl’, noemt Coates haar in De boodschap: net als hijzelf, schrijft hij, is zij ‘ervan overtuigd dat journalistiek, geschiedenis en literatuur een belangrijke rol spelen in onze strijd voor een betere wereld’. 

In een recent interview met OneWorld stelde Hanna-Jones dat ‘autocraten naar het verleden grijpen om het heden te controleren’. 

“Daar heeft ze volkomen gelijk in.” 

Denk je dat wij van hen zouden moeten leren? 

Op ferme toon: “Nee, want ik voel niet de behoefte om het heden te controleren. Ik wil dat mensen vrij zijn, liberated. Daarom probeer ik ook niet voor te schrijven wat mijn lezers ergens van moeten denken. De mensen die boeken verbieden proberen dat wel: zij willen de gedachtevrijheid van anderen inperken. Ik heb genoeg vertrouwen in de grondbeginselen van ons project, waardoor dat niet hoeft. Maar met hun methodes kan ons project ook niet slagen.” 

Wie zijn wij? Wat is ons project? 

“Ik denk dat ik met ‘wij’ in grote lijnen spreek over mensen aan de linkerzijde, maar eigenlijk bedoel ik iedereen die echt gelooft dat alle mensen gelijkwaardig zijn. Ons project is de bevrijding, de liberation, van alle mensen. Het is het geloof dat mensen, ongeacht hun seksualiteit, genderidentiteit, klasse, ras… het recht hebben om gelukkig te zijn. En ik denk niet dat je dat bereikt door mensen te controleren.” 

Hoe bereiken we die bevrijding wel? 

“Zelfbevrijding is ten diepste verweven met materiële omstandigheden. Toen ik opgroeide in Baltimore (een ruige stad aan de oostkust van de VS met zoveel misdaad en armoede dat Nina Simone er in 1978 een gelijknamig lied aan wijdde, red.) hadden we weinig. Mijn vader had amper geld, maar als hij terugkwam van zijn werk, sloeg hij aan het lezen. Waarom, vroeg ik mezelf af. Wat leest hij? ‘Papa leest om te leren’, schrijf ik in De boodschap. Hij leerde waarom hij is waar hij is, hoe hij er gekomen is. En hoe hij eruit kwam.” 

Materiële omstandigheden brengen het gesprek op het onderwerp van reparations, oftewel herstel(betalingen) na aangedaan onrecht zoals slavernij. Coates begon met schrijven aan De boodschap na kritiek op een essay dat hij in 2014 schreef over herstelbetalingen aan Zwarte Amerikaanse nazaten van tot slaafgemaakten, waarin hij de herstelbetalingen van West-Duitsland aan Israël opvoerde als lichtend voorbeeld. Tot zijn ontsteltenis kwam hij er pas na het publiceren van dat essay achter dat hij het Palestijnse perspectief op het ontstaan van de staat Israël achterwege had gelaten. Het besluit om dat perspectief met zijn eigen oren te gaan horen, om zichzelf te confronteren met de mensen die hem corrigeerden, noemt hij in De boodschap een ‘daad van herstel’. 

Kunnen verhalen een vorm van herstel zijn? 

“Ze kunnen er een onderdeel van zijn. Je kunt immers geen materiële reparatie doen als je niet weet wat er is gebeurd. Neem slavernij. Als ik niet kan zeggen wat de slavernij inhield, hoe het in zijn werk ging en wat het heeft gekost, dan wordt het heel moeilijk om daar materiële consequenties aan te verbinden.” 

De boodschap gaat niet alleen over de verhalen die verteld worden, maar ook over de verhalen die níet worden verteld, de perspectieven die worden verzwegen of de mensen die het zwijgen wordt opgelegd, wier namen soms zelfs uit de geschiedenis worden geschrapt. Met klem noemt Coates bijvoorbeeld de naam van de Palestijnse journalist Deanna Othman, die weliswaar summa cum laude afstudeerde aan een van de meest prestigieuze journalistiekopleidingen in de VS, maar door haar uitgesproken solidariteit met haar land van herkomst nergens werk kreeg. 

Wie opkomt voor de mensen wier perspectief wordt uitgewist, zoals de Palestijnen, krijgt al snel de kritiek selectief te zijn, door zich niet óók uit te spreken over het onrecht dat anderen wordt aangedaan, zoals de Oeigoeren, de Rohingya of de Sudanezen. 

“Ik begrijp nooit zo goed wat mensen daarmee hopen te bereiken. Maar echt, serieus: wat bedoelen ze? Volgens mij komt die kritiek alleen van mensen die zelf óók niet op de bres springen voor de Oeigoeren, de Rohingya of de Sudanezen.” 

Coates weigert mee te gaan in het idee dat verhalen met elkaar zouden moeten ‘concurreren’ om de aandacht: “Dat het Palestijnse perspectief zo lang zo onderbelicht is gebleven, komt niet doordat mensen zich al die tijd druk maakten om het lot van de Oeigoeren of de Sudanezen, of om wat de VS hebben uitgespookt in Afghanistan en Irak, om maar iets te noemen. En als er geen genocide in Palestina had plaatsgevonden, hadden ze waarschijnlijk óók niet geschreven over Sudan. Mensen wíllen namelijk niet praten over slachtoffers, ‘veroverde’ mensen. Dat we het nu over Palestina hebben, is te danken aan jonge mensen die ons hebben gedwóngen erover te praten.” 

Wat verliezen we als de verhalen van anderen niet worden verteld? 

“Verhalen geven uiting aan de waarde van een mensenleven. Met verhalen creëren we intimiteit, ze maken mensen menselijk. Het ontnemen van verhalen, en van het vermogen om ze te vertellen, is een buitengewoon belangrijke stap in ontmenselijking. Daarmee maak je het eenvoudiger om mensen te doden, omdat ze niet langer als mens worden gezien, maar als iets wat er eigenlijk al niet meer is. De nazi’s stonden de Joden echt niet toe om aan de wereld te verkondigen wat er met hen gebeurde.” 

De ideeën van de nazi’s inspireren hedendaagse autoritaire leiders die inmiddels aan de macht zijn in de Verenigde Staten en elders in de wereld. Hoe beïnvloedt dat jouw schrijven?  

“Daar heb ik niet zo gauw een antwoord op. Ik schrijf omdat ik moet schrijven en ik ben gezegend met mijn publiek. Zwarte Amerikaanse schrijvers hebben onder veel zwaardere omstandigheden nog geschreven. Zelfs onder slavernij schreven we nog. Vergeleken met die tijd is dit niks. Dus ik doe wat ik moet doen en ben niet bezig met de omstandigheden waaronder ik het doe. Ik moet schrijven.” 

Een langere versie van dit interview verschijnt in december in OneWorld Magazine.