‘EU is door migratiedeals medeplichtig aan de oorlog in Sudan’

Zes jaar geleden gloorde er hoop in Sudan. Een door jongeren en vrouwen geleide revolutie wist in 2019 met succes het regime van president (en dictator) Omar Al-Bashir af te zetten, dat decennialang met ijzeren hand aan de macht was geweest. Sudan zou de transitie maken naar een democratisch verkozen burgerregering, maar aan die droom kwam in 2021 een einde. De militaire elite van Sudan pleegde een staatsgreep, geleid door twee mannen die toen mét maar nu tégen elkaar strijden om de macht: generaal Abdel Fattah al-Burhan van het regeringsleger en Mohamed Hamdan Dagalo, leider van de paramilitaire Rapid Support Forces (RSF). De oorlog die in 2023 uitbrak tussen het regeringsleger en de RSF veroorzaakte de grootste humanitaire crisis ter wereld, met naar schatting 12 miljoen Sudanezen op de vlucht en mogelijk 150.000 doden. 

Human Rights Watch sprak in mei 2024 al van etnische zuivering en mogelijke genocide in de Darfur-regio, waar het geweld voornamelijk is gericht op zwarte, niet-Arabische gemeenschappen. Na een belegering van anderhalf jaar nam de RSF eind oktober de stad El Fasher in Darfur in. Sindsdien sloot de RSF alle informatievoorziening af, maar video- en satellietbeelden, en berichten van hulporganisaties wijzen op massamoorden. Het lijkt een herhaling van de genocide in Darfur tussen 2003 en 2008. Daarbij werden naar schatting een kwart miljoen mensen gedood door de voorganger van de RSF, de Janjaweed. Die werkte toen samen met het regeringsleger, dat de oorlog begon om rebellengroepen in Darfur neer te slaan.

Beide partijen worden gesteund door regionale bondgenoten. Egypte is de belangrijkste steunpilaar van het regeringsleger en de Verenigde Arabische Emiraten leveren geld en wapens aan de RSF. Beide landen zijn bondgenoten van Europa en Nederland, ook op het gebied van wapenhandel. Er zijn Europese wapens teruggevonden in Darfur, zo hebben onderzoeken van onder meer The Guardian, Conflict Armament Research en een VN-panel aangetoond.

De laatste weken vonden meerdere protesten plaats die opriepen tot een einde aan de oorlog en die wezen op de medeplichtigheid van Europese bondgenoten. Zulke protesten zijn vrijwel altijd georganiseerd door Sudanezen in Nederland. Drie van hen vertellen over wat Sudan op dit punt heeft gebracht en wat de wereld kan doen.

‘Dit is geen vergeten oorlog, het is een genegeerde oorlog’

Abdulaal Hussein (26) is een Sudanees-Nederlandse theatermaker, verhalenverteller en presentator. Hij verliet Sudan in 2016 en studeerde in Nederland aan de Academie voor Theater Performance aan het ROC in Utrecht. Hij is aangesloten bij Yalla4Sudan, een actiegroep die opkomst voor mensenrechten in Sudan.

“Na de revolutie van 2018-2019 hadden we allemaal even hoop voor Sudan. Mijn broer zat destijds in Frankrijk en is zelfs teruggegaan; hij komt nu niet weg uit Sudan. Ik ging ook bijna terug, maar ik wilde mijn studie afmaken en het afwachten. Ik ben uit Sudan gevlucht om politieke redenen. Hier ben ik nooit gestopt met activisme, demonstreren en politieke betrokkenheid.

De burgerregering heeft er álles aan gedaan om Sudan beter te maken: ze maakten afspraken met de EU en de VS, de sancties op Sudan werden opgeheven. Maar het leger heeft vanaf dag één alles op alles gezet om ze tegen te werken. Ze wilden de macht nooit aan de Sudanese burgers geven en hun persoonlijke, financiële belangen werden bedreigd. Daarom pleegden ze een coup. Na die staatsgreep had de wereld moeten zeggen: wij gaan niet met jullie samenwerken, net als bij de Taliban in Afghanistan. Maar de nieuwe militaire regering werd volledig genormaliseerd. Al-Buhran werd uitgenodigd bij de Verenigde Naties, de ambassades bleven open en nog altijd kijkt de wereld toe.

Ik denk dat veel mensen niet beseffen dat Europa medeplichtig is. De Verenigde Arabische Emiraten (VAE) zijn een van de belangrijkste Europese bondgenoten. Het land is de nummer twee ter wereld qua goudexport, maar ze hebben geen enkele goudmijn: ze halen goud uit Sudan. Ondertussen verhandelt de EU wapens met de Emiraten. Als jouw bondgenoot mensen uitmoordt en je doet niets, dan ben je medeverantwoordelijk. Een van onze belangrijkste eisen is daarom: stel sancties in tegen de Emiraten en oefen druk uit op alle andere partijen die deze oorlog in stand houden. Het regeringsleger doodt zelf net als de RSF ook onschuldige mensen. Het is niet zomaar een oorlog tussen twee partijen, het zijn twee partijen tegenover de bevolking.

Sudan is een groot, mooi en rijk land. We hebben genoeg land en grondstoffen voor iedereen en ontzettend veel jonge, slimme mensen die het land kunnen leiden. Dit is geen vergeten oorlog, het is een genegeerde oorlog. Als je het niet langer wil negeren, doneer dan aan kleine organisaties en volg bewegingen zoals Yalla4Sudan, daar kun je zien of er een benefiet of protest is, zoals op 6 december op de Dam in Amsterdam. Sudanezen in de diaspora zijn vaak de enige kostwinners in de familie, omdat het daar moeilijk is om te werken. Dus als je Sudanese mensen kent, dan kun je via hen financieel helpen. Blijf daarnaast brieven schrijven aan de Tweede Kamer, roep ze op om onze bondgenoten onder druk te zetten.”

‘Deze oorlog is geen etnisch conflict, maar draait om grondstoffen’

Fatima Zainelabdin (33) was in Sudan activist, apotheker en sociaal ondernemer. Als lid van de Sudanese Professionals Association nam ze deel aan de revolutie van 2019. Ze vluchtte twee jaar geleden uit Sudan en woont in een azc. Ze is uitvoerend directeur van de Sudanese Refugee Organization (SRO) in Nederland.

“Ik stortte bijna in elkaar toen ik foto’s en video’s ontving van de inname van El Fashir. Het waren gruwelijke beelden. Mijn vader zit al jaren gevangen in Sudan, kortgeleden is hij naar Darfur overgeplaatst. Ik heb steeds minder hoop dat hij het overleeft. Omdat alle informatievoorziening is afgesloten krijgen we nu geen beelden meer, maar het moorden gaat door. Dit is een genocide.

Het is géén lokale burgeroorlog of een puur etnisch conflict, zoals veel mensen denken. Het is een regionale oorlog die draait om macht en grondstoffen. De RSF maakt gebruik van die situatie om een etnische zuivering uit te voeren. Het is eigenlijk een herhaling van de genocide in 2003. Toen was de RSF onderdeel van het Sudanese leger en nu concurreren ze om de macht, maar onschuldige mensen zijn opnieuw het slachtoffer. Ook Europa is medeplichtig: de EU heeft de RSF groot helpen maken door migratiedeals te sluiten (zie kader).”

“De wereld moet nú humanitaire hulp sturen, druk uitoefenen op de Emiraten, en de RSF als terroristische organisatie bestempelen zodat ze voor het Internationaal Strafhof kunnen worden gesleept. Verder is onze oproep aan de Nederlandse regering: laat Sudanese vluchtelingen werken, zodat ze hun eigen familie kunnen helpen. Eén persoon met een baan in Europa kan daar een familie van drie à vier mensen ondersteunen. Maar ze zetten ons vast in asielzoekerscentra zonder status. Je kunt niets doen, alleen stilzitten en wachten. De pijn is onbeschrijflijk.

Daarom is de Sudanese Refugee Organisation NL (RSO) opgericht. We hebben zo’n 600 leden, organiseren steungroepen en workshops en voeren actie voor Sudan. We verzamelen ook donaties en spullen om naar de vluchtelingenkampen in Sudan te sturen. Ik ben nu bezig met dignity kits voor vrouwen, met bijvoorbeeld menstruatieproducten en ondergoed. Er zijn ook binnen Sudan veel kleine organisaties die per dag bekijken hoeveel mensen ze nog kunnen helpen. Het aantal vluchtelingen neemt toe, terwijl het steeds moeilijker wordt om spullen en geld bij hen te krijgen. Het beste wat je kunt doen is geld doneren aan kleine betrouwbare organisaties zoals Moves Charity Organization en Sadagaat. Samen met andere actiegroepen organiseren we een groter protest op 6 december. We stoppen niet totdat de wereld ingrijpt.”

‘Sinds ons koloniale verleden heeft Sudan nooit echte vrede gekend’

Abdel Adam (48) komt uit Darfur, waar hij werkte voor internationale hulporganisaties en als journalist. Hij kwam in 2012 naar Nederland als politiek vluchteling en behaalde een master sociologie. Samen met zijn vrouw runt hij het eerste Sudanese restaurant in Nederland: Napata in Utrecht. Ook is hij lid van de belangengroep Darfur Union.

“In Sudan werkte ik voor internationale ngo’s. Van 2004 tot 2008, tijdens de genocide, werkte ik in vluchtelingenkampen in Darfur. Een van die kampen werd aangevallen; er zijn mensen voor mijn ogen vermoord. Daarna besloot ik de journalistiek in te gaan voor Free Press Unlimited. In 2010 werden ik en mijn team gearresteerd. Ik heb een jaar, één maand en vijf dagen gevangen gezeten. Na mijn vrijlating wilde ik in Sudan blijven, maar voor de veiligheid van mijn gezin besloten we te vertrekken.

Het geweld heeft een grote impact op ons. Ons leven is hier, maar ons hart is daar. Veel familie is gevlucht naar andere landen in de regio; anderen zijn nog in Sudan. We hebben in ons restaurant meerdere evenementen, inzamelingen en benefietavonden georganiseerd. Ik sta volledig achter de protestacties van afgelopen weken, die geen steun uitspreken voor een bepaalde kant maar écht oproepen om een einde aan de oorlog te maken.

Het kan frustrerend zijn hoe de media de politiek volgt, in plaats van andersom. Pas nu de Verenigde Staten vredesonderhandelingen zijn gestart, krijgt Sudan wat media-aandacht. Wel wordt er een versimpeld, eenzijdig beeld geschetst. De situatie in Sudan is complex: niet alleen het leger en de RSF spelen een rol, er zijn meer milities die extreem geweld plegen, sommige werken samen met de RSF, anderen met het leger. Het is geen etnisch conflict dat alleen niet-Arabische Sudanezen treft, Arabische Sudanezen worden ook vermoord door de RSF als hun steden worden belegerd, zoals de stad Babanusa. En het gaat constant over de steun van de Emiraten aan de RSF, maar Egypte speelt óók een grote rol door het Sudanese leger te steunen. Niet alleen nu, maar al ten tijde van de staatsgreep in 2021. Het leger weigerde de macht te delen met de burgerregering en draaide alle democratische overwinningen terug; Egypte steunde dat. En ook andere landen in en buiten de regio, zoals Turkije, Algerije en Tsjaad, steunen partijen in het conflict.

Eigenlijk heeft Sudan al sinds zijn onafhankelijkheid één conflict: gemarginaliseerde burgers die hun rechten opeisen, versus een regering die met extreem geweld reageert. Dit conflict is hetzelfde, het enige grote verschil met voorheen is dat de RSF niet meer vóór de regering vecht, maar ertegen. 

Op dit moment heeft Sudan drie dingen nodig: een einde aan de oorlog, humanitaire hulp, en hulp bij het creëren van duurzame vrede. Daarin kunnen Nederlandse en internationale ngo’s een rol spelen. We zijn een rijk land en de huidige generatie is moedig en welwillend, dat bleek wel uit de revolutie van 2019. Maar we hebben sinds ons koloniale verleden nooit echte vrede gekend.”