Belooft Arbeidsinspectie niet uit te leveren aan Vreemdelingen­politie? ‘Nee’

Met bonzend hart zit Arif* in de verhoorkamer van het politiebureau. Van de maaltijd die hem wordt aangeboden, krijgt hij geen hap door zijn keel. Een paar uur eerder stond hij nog in de spoelkeuken van het Indonesische restaurant in Den Haag waar hij werkt met zijn collega en vriend Hasan*. Beide mannen komen uit Indonesië. Ze zijn ongedocumenteerd, dus officieel mogen ze niet werken. Toch volgen ze al jaren dezelfde routine: Hasan kookt in de ochtend en ‘s middags doet Arif de afwas.

 

Maar deze ochtend in 2022 gaat het mis. Als Hasan na zijn shift de straat uitloopt, ziet hij een groep mensen in uniform voor de ingang van het restaurant staan. Zijn hart slaat over. Snel grist hij zijn telefoon uit zijn broekzak en toetst gehaast het telefoonnummer van afwasser Arif in: ‘Je moet nú weg daar!’

 

De waarschuwing komt te laat. Op dat moment staat er al een tiental ambtenaren – politie, Belastingdienst, Arbeidsinspectie – in het restaurant. De agenten lopen direct op Arif af; met elke stap voelt hij zich kleiner worden. “Ik was bang dat ze me zouden slaan als ze zouden ontdekken dat ik aan het werk was zonder de juiste documenten”, vertelt hij.

 

Arif moet mee naar het politiebureau. Direct na zijn verhoor krijgt hij van de Vreemdelingenpolitie een terugkeerbesluit: binnen 28 dagen moet hij het land verlaten. De politie neemt zijn paspoort in en vertelt hem dat hij het pas terugkrijgt als hij een enkele reis naar Indonesië boekt. Met de Arbeidsinspectie heeft Arif in het restaurant nauwelijks een woord gewisseld; de inspecteurs richten zich direct tot zijn baas. Daardoor ontdekken ze niet dat Arif van zijn werkgever nog ruim 1.000 euro achterstallig loon moet krijgen.

 

Ook de 42-jarige Widya*, die ongedocumenteerd is en ook uit Indonesië komt, krijgt geen hulp van de Arbeidsinspectie. Zij besluit na onderbetaling en mishandeling door haar werkgever zélf naar de inspectie te stappen. In 2024 werkt ze in de keuken van een Indonesisch restaurant en woont bij haar werkgever in. Maar ze krijgt al een aantal weken niet betaald. Als ze voorzichtig bij haar werkgever polst wanneer ze haar geld krijgt, slaat hij haar. Ze raapt al haar moed bij elkaar om haar situatie te melden bij de Arbeidsinspectie, maar krijgt nul op het rekest: de inspectie ziet geen signalen van arbeidsuitbuiting. Informatie over haar rechten of hoe ze haar salaris toch kan opeisen, krijgt ze niet.

 

‘Collegiale meldingen’

Aankloppen bij de Nederlandse Arbeidsinspectie lijkt een logische stap wanneer je als werknemer voor je rechten wil opkomen. Maar voor mensen zoals Arif en Widya is de aanwezigheid van de inspectie juist bedreigend. Ongedocumenteerde mensen zijn relatief vaak slachtoffer van arbeidsuitbuiting, maar juist zij durven misstanden op de werkvloer niet te melden.

 

Dat komt door de dubbele pet van de Arbeidsinspectie. Enerzijds moet de inspectie arbeidsrechten van werknemers waarborgen, óók als ze ongedocumenteerd zijn – zij hebben onder andere recht op het minimumloon en doorbetaling bij ziekte. Anderzijds is het haar taak om de Wet arbeid vreemdelingen uit te voeren, wat betekent dat ze werkgevers moet beboeten als die mensen zonder werk- of verblijfsvergunning in dienst hebben.

 

Maar de Arbeidsinspectie heeft er op eigen initiatief, zo blijkt uit beleidsstukken, een andere taak aan toegevoegd: intensieve samenwerking met de Afdeling Vreemdelingenpolitie, Identificatie en Mensenhandel – zoals de Vreemdelingenpolitie officieel heet. Niet alleen gaan ze regelmatig samen op controle; als inspecteurs van de Arbeidsinspectie een ongedocumenteerde werknemer tegenkomen, doen ze ook regelmatig zogenoemde ‘collegiale meldingen’ bij de Vreemdelingenpolitie.

 

Gevolg: de Arbeidsinspectie is niet de plek waar ongedocumenteerde mensen hun recht kunnen halen. Door de samenwerking met de Vreemdelingenpolitie belanden zij direct in een proces van uitzetting, terwijl ze vaak nog recht hebben op duizenden euro’s aan loon of bescherming nodig hebben tegen arbeidsuitbuiting. Dat blijkt uit onderzoek van OneWorld en De Groene Amsterdammer. Bovendien is de samenwerking in strijd met internationale regelgeving, waarin staat dat het beschermen van alle werknemers de hoofdtaak is van de Arbeidsinspectie.

 

Deze conclusie is gebaseerd op gesprekken met vijf oud-medewerkers die tussen 2005 en 2025 bij de Arbeidsinspectie werkten, drie ongedocumenteerde werknemers en verschillende hoogleraren en experts. Ook hadden de redacties inzage in jaarverslagen en inspectierapporten van de Arbeidsinspectie en haar fraudeteams, en dossiers van stichting FairWork en het Ondersteuningskomitee Illegale Arbeiders. De inspectie zelf ging niet in op ons herhaaldelijke verzoek om de inhoudelijk verantwoordelijke ambtenaren te spreken en heeft uiteindelijk schriftelijk op het onderzoek gereageerd.

 

De samenwerking tussen de Arbeidsinspectie en de Vreemdelingenpolitie is ontstaan uit dezelfde logica als het toeslagenschandaal: gegevensuitwisseling tussen verschillende instanties om fraude te bestrijden. Als iemand zonder vergunning werkt en de werkgever daardoor goedkoper uit is, leidt dat tot oneerlijke concurrentie, zo luidt de redenering van de Arbeidsinspectie. Dat economisch voordeel bestrijden is prioriteit nummer één van de inspectie, geven zowel een woordvoerder als oud-medewerkers aan. De rechten van ongedocumenteerde werknemers zijn daar ondergeschikt aan.

 

 

Vingers verloren

“Welkom bij de Nederlandse Arbeidsinspectie. Voor Nederlands, kies 1”, klinkt het keuzemenu. “Wilt u een melding doen over onveilig, ongezond of oneerlijk werk? Kies 2.” Om te toetsen hoe de Arbeidsinspectie omgaat met meldingen over ongedocumenteerde werknemers die bescherming nodig hebben, bellen we de meldingslijn met een bestaande casus van een aantal jaar geleden. Het gaat om een man die in het Westland in de tuinbouw werkte en door onveilige werkomstandigheden en hoge werkdruk twee vingers verloor bij het bedienen van een machine. Destijds kon de Arbeidsinspectie niet garanderen dat de man zich kon melden zonder dat de Vreemdelingenpolitie gebeld zou worden. Hoe zit dat nu?

 

Als hij naar de inspectie zou stappen, “dan snijdt hij zichzelf natuurlijk in de vingers”, klinkt het bij de inspectie. “Je kan een arbeidsongeval wel melden, maar als wij merken dat hij illegaal is, gaat er ook een procedure in. Überhaupt zou hij zich moeten afvragen of hij daar wel zou moeten werken.”

 

De vraag is wat de gevolgen van die melding zouden zijn: zou hij ook uitgezet worden? “Kijk”, zegt de vrouw. “Wij kunnen natuurlijk wel een signaal afgeven bij de IND: ‘Hé, deze persoon werkt hier illegaal’. Maar de IND en de Vreemdelingenpolitie regelen echt de uitzetting. Wij geven alleen een signaal door: deze persoon is illegaal en toch werkend aangetroffen. Dat mag niet.”

 

Melden niet verplicht

Toezichthouders die tijdens een werkplekinspectie ongedocumenteerde werknemers tegenkomen, geven dat door aan de Vreemdelingenpolitie. Oud-medewerkers van de Arbeidsinspectie bevestigen deze ‘collegiale meldingen’. Ondanks dat ze niet verplicht zijn om een melding te doen, zijn veel inspecteurs volgens de oud-medewerkers overtuigd van de één-overheidgedachte: als ambtenaren van verschillende overheidsinstanties informatie delen, bevordert dat de efficiëntie. Er zijn geen interne richtlijnen die zorgen dat de meldingen op een zorgvuldige manier gebeuren.

 

Eén van de ex-werknemers geeft aan dat hij niet altijd begreep waarom er meldingen werden gedaan. Het is de taak van de inspectie om arbeidswetten te handhaven, niet om indirect de Vreemdelingenwet uit te voeren. “Als je dat wilt, kun je beter bij de politie gaan werken”, zegt hij. Veel inspecteurs hebben echter een achtergrond bij de politie of in de beveiliging. De stap om een oud-collega van de politie te bellen is daardoor niet groot.

 

Naast ‘collegiale meldingen’ zijn er ook gezamenlijke controles, waarbij de inspectie, de Vreemdelingenpolitie en soms andere overheidsinstanties betrokken zijn. In 2024 deelde de inspectie in totaal 743 boetes uit aan werkgevers vanwege illegale tewerkstelling, laat de Arbeidsinspectie weten in een reactie. Volgens de inspectie was de Vreemdelingenpolitie betrokken bij 123 van die controles.

 

6800 euro achterstand

Om boven tafel te krijgen hoeveel ‘collegiale meldingen’ de Arbeidsinspectie jaarlijks doet, hebben De Groene Amsterdammer en OneWorld in juli een informatieverzoek ingediend bij de inspectie via de Wet open overheid (Woo). De inspectie heeft de wettelijke termijn van zes weken om die informatie te verstrekken ruimschoots overschreden. Hoe vaak de politie en inspectie samen optrekken, is dus vooralsnog niet bekend.

 

In 2014 was er een completer beeld. Hoogleraar migratierecht aan de Radboud Universiteit, Tesseltje de Lange, onderzocht de boeterapporten van de Arbeidsinspectie uit dat jaar. De politie was destijds bij 71 procent van de dossiers betrokken bij of na afloop van een werkplekinspectie.

 

Een paar jaar voordat Arif door de politie wordt meegenomen, werkt Hasan al in het restaurant. Hij is de enige kok voor één restaurant en twee toko’s, dus aan pauze komt hij niet toe. Het eten niet afkrijgen is geen optie; dan krijgt hij niet betaald. Zelfs toen hij een keer geopereerd moest worden, stond hij de volgende ochtend weer in de keuken. De baas van het restaurant betaalt Hasan structureel minder dan afgesproken: elke keer belooft hij dat het geld later komt, maar door de jaren heen loopt het bedrag steeds verder op. “Ik moet nog 6.800 euro krijgen”, verzucht Hasan. Hij wil het bedrag naar zijn studerende kinderen in Indonesië sturen.

 

Ook Hasan werd ooit tijdens een controle van de Arbeidsinspectie meegenomen door de Vreemdelingenpolitie. De inspecteurs informeerden niet naar zijn werkomstandigheden of achterstallig loon. Wat hij wel te horen kreeg: ‘Je moet terug naar Indonesië.’

 

Zorgelijk, zegt de Nationaal Rapporteur Mensenhandel Conny Rijken in een reactie op dit onderzoek. Ongedocumenteerde mensen zijn voor hulp afhankelijk van instanties die hen als slachtoffer aanmerken, en dat gebeurt nu onvoldoende. “De nadruk die wordt gelegd op het bestrijden van illegale tewerkstelling gaat ten koste van de bescherming van ongedocumenteerde werknemers, waardoor belangrijke signalen van uitbuiting onopgemerkt blijven.”

 

Alleen als de signalen van uitbuiting bijzonder ernstig zijn – bijvoorbeeld als iemands paspoort is afgepakt of de werknemer met geweld werd gedwongen om te werken – doen Arbeidsinspectie-rechercheurs van de opsporingsafdeling onderzoek. In die situatie krijgen ongedocumenteerde werknemers bescherming: zolang het onderzoek loopt, kunnen ze niet worden uitgezet.

 

Saints & Stars

Misstanden kunnen echter onder de radar blijven doordat inspecteurs onvoldoende doorvragen naar de woon- en werksituatie van medewerkers. De Arbeidsinspectie zegt in een schriftelijke reactie dat daar bij elke werkplekcontrole naar wordt gevraagd. Maar oud-medewerkers, ongedocumenteerde mensen en belangenorganisatie Fairwork geven aan dat dit in de praktijk lang niet altijd gebeurt.

 

Voor de Arbeidsinspectie is de werknemer bijzaak, constateert hoogleraar De Lange. In haar onderzoek naar de bescherming van ongedocumenteerde werknemers analyseerde ze dossiers van de Arbeidsinspectie over illegale tewerkstelling. Ze zag nauwelijks gegevens van werknemers voorbijkomen: geen nationaliteit en zelfs geen leeftijd. “De bescherming van werknemers valt ook onder de taak van de Arbeidsinspectie en in ons onderzoek zagen wij die rol van beschermer niet”, zegt De Lange. Bovendien zijn ongedocumenteerde werknemers huiverig voor het delen van informatie over hun werksituatie, omdat ze bang zijn dat de inspectie hun namen doorgeeft aan de Vreemdelingenpolitie.

 

Bij de Amsterdamse sportschool Saints & Stars meldden ongedocumenteerde werknemers zich in de zomer van 2025 wel zelf bij de Arbeidsinspectie – een uitzondering. De schoonmakers maakten te lange dagen, kregen te weinig betaald en moesten hun paspoorten inleveren. Inmiddels is duidelijk dat er volgens het OM geen sprake was van arbeidsuitbuiting. Die conclusie trekt het OM vaker, want arbeidsuitbuiting is moeilijk te bewijzen. Slechts 1 procent van de signalen van arbeidsuitbuiting die binnenkomen bij de Arbeidsinspectie leidt tot strafrechtelijke vervolging, bleek eerder dit jaar uit een steekproef van de Nationaal Rapporteur Mensenhandel. De schoonmakers van Saints & Stars zullen waarschijnlijk worden uitgezet.

 

‘Te politionele taak’

In de geschiedenis van de Arbeidsinspectie zijn er twee kantelpunten aan te wijzen die leidden tot haar huidige dubbele pet. Eén ervan is de fusie met de Dienst Inspectie Arbeidsverhoudingen (DIA) halverwege de jaren negentig. Dat is een ministeriële organisatie die illegale tewerkstelling bestrijdt en in die tijd regelmatig Turkse naaiateliers en tuinbouwbedrijven binnenvalt. Door de fusie moet de Arbeidsinspectie ineens controleren of er mensen illegaal in dienst zijn. Zo’n twintig jaar eerder weigert de Arbeidsinspectie nog om die controles uit te voeren. Dat is een ‘te politionele taak’, vindt ze. De inspectie is er voor álle werknemers. Dat schrijft historicus Timon de Groot in zijn boek Een mens is geen machine, over de geschiedenis van de Arbeidsinspectie.

 

Het tweede kantelpunt is de periode van 2000 tot 2005, als de aanpak van arbeidsmarktfraude verschuift van het strafrecht naar het bestuursrecht. Daardoor houdt het OM zich niet langer bezig met illegale tewerkstelling, en moet de Arbeidsinspectie daarvoor boetes op gaan leggen. In die periode delen onder andere de Arbeidsinspectie, de Belastingdienst en de Vreemdelingenpolitie zo veel mogelijk gegevens met elkaar in het kader van fraudebestrijding. Ook gaan ze vaker samen op controle. Dit gebeurt onder het kabinet Balkenende II, met Mark Rutte als staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. De huidige benadering van arbeidsuitbuiting is een echo uit die tijd.

 

Europese lidstaten moeten ongedocumenteerde werknemers helpen om het loon te krijgen waar zij recht op hebben, zelfs nadat ze het land uitgezet zijn. Dat staat in de Europese richtlijn over werkgeverssancties. In de arbeidsinspectie-conventie van de Internationale Arbeidsorganisatie (ILO), die Nederland ondertekend heeft, staat bovendien dat het de hoofdtaak is van de Arbeidsinspectie om de rechten van alle werknemers te beschermen.

 

De Arbeidsinspectie stelt, onder andere in beleidsstukken, dat zij ongedocumenteerde werknemers beschermt door werkgevers te bestraffen met boetes. Maar het is al jaren bekend dat die boetes niet in verhouding staan met de winst die werkgevers kunnen behalen door hun ongedocumenteerde werknemers te weinig te betalen. Ter illustratie: de Arbeidsinspectie trof de baas van een Aziatisch restaurant die een ongedocumenteerde werknemer in dienst nam voor 1.000 euro per maand. Dat bedrag is lager dan het minimumloon en de werkgever betaalde er geen belasting over. In totaal leverde hem dat een financieel voordeel op van ruim 38.000 euro per jaar. Een boete is de eerste keer maximaal 11.250 euro.

 

Volgens hoogleraar migratierecht De Lange kan de Arbeidsinspectie in actie komen door namens de werknemer een loonvordering in te dienen bij de werkgever. Toch gebeurt dat zelden. De Arbeidsinspectie laat in een reactie weten alleen zo’n vordering te kunnen doen als de werkgever de loonadministratie kan laten zien. En precies dat ontbreekt bij ongedocumenteerde werknemers, omdat hun werk illegaal is en over het algemeen niet wordt vastgelegd. Maar De Lange wijst erop dat een loonvordering ook mogelijk is als die administratie ontbreekt. Volgens de Wet arbeid vreemdelingen mag je er in dat geval van uitgaan dat een werknemer minstens zes maanden in dienst was, tenzij de werkgever kan bewijzen dat dat niet zo is.

 

In plaats van loonvorderingen in te dienen, verwijst de inspectie ongedocumenteerde werknemers door naar FairWork. Volgens projectleider Anna Ensing is dat de omgekeerde wereld. “Wij vullen als maatschappelijke organisatie nu een gat op dat de overheid laat vallen. Terwijl het aan de overheid is om te zorgen dat ze ongedocumenteerde mensen beschermen.”

 

Boete én loonvordering

In België doet de Arbeidsinspectie wel regelmatig een loonvordering voor ongedocumenteerde mensen, vertelt Jan Knockaert van FairWork Belgium, een stichting die opkomt voor de rechten van werknemers zonder verblijfsvergunning. “Als je boetes uitdeelt én loonvorderingen op hen verhaalt, gaan ze dat voelen. Dat gaat om een substantieel bedrag. Dat is de enige manier om malafide werkgevers te sanctioneren.” Alleen een boete opleggen kan de uitbuiting soms juist verergeren, legt Knockaert uit. “Wij zien heel vaak dat een ongedocumenteerde werknemer bij ons aanklopt na zo’n boete met de boodschap dat ze nóg minder loon krijgen, of helemaal geen loon, omdat de werkgever die boetesom moet betalen.”

 

Niet alleen de bescherming van lonen is vastgelegd in Europese richtlijnen. Volgens de Internationale Arbeidsorganisatie moeten lidstaten ook een ‘firewall’ hebben: een scheiding tussen de handhaving van arbeidswetten en het vreemdelingenrecht. Werknemers moeten hun recht kunnen halen zonder risico op problemen met de politie. Eerder werd Nederland er door de expertcommissie van de Internationale Arbeidsorganisatie al op gewezen dat de samenwerking tussen de Vreemdelingenpolitie en de inspectie niet in de weg mag staan van het beschermen van werknemers.

 

Een firewall is er in Nederland niet, zegt De Lange. De internationale regelgeving is wel vertaald naar Nederlandse wetten, maar daarin worden de firewall en de beschermende taak van de Arbeidsinspectie niet expliciet benoemd. Dat heeft directe gevolgen, ziet Ensing. Jaarlijks spreekt ze tientallen ongedocumenteerde werknemers. Ze begeleidt hen bij het opeisen van hun rechten en belt regelmatig met de Arbeidsinspectie over ongedocumenteerde medewerkers die melding willen doen van problemen op de werkvloer. “We vragen steeds of ze ons kunnen garanderen dat deze mensen niet meteen aan de Vreemdelingenpolitie worden overgedragen. Het antwoord is nee.”

 

Op zijn hoede

In maanden na de controle van de Arbeidsinspectie komt Arif zo min mogelijk buiten. Hij is als de dood om de politie tegen het lijf te lopen. Op de spaarzame momenten dat hij zijn huis verlaat, is hij alert. Zodra hij iemand in een uniform ziet, duikt hij weg. “Telkens dacht ik dat het de politie was, maar soms was het gewoon een schoonmaker”, vertelt hij. “Ik was altijd bang. Iedere keer als ik blauwe zwaailichten zag, ging er een schok door mijn lijf.” Nu, een paar jaar na de controles, is hij nog zichtbaar aangedaan als hij erover vertelt.

 

Ook Hasan is op zijn hoede. Als hij aan het werk is houdt hij de camera die op de ingang gericht staat, strak in de gaten. Zodra hij een agent of inspecteur in beeld ziet verschijnen, maakt hij zich via de achterdeur uit de voeten. Eén keer verstopt hij zich zelfs tussen de vuilniszakken in de container van het restaurant. Zou hij ooit bij de Arbeidsinspectie om hulp vragen? “Nee”, zegt hij beslist. “Want dan moet ik terug naar Indonesië.” Zelfs met ondersteuning van FairWork wil hij niet bij de Arbeidsinspectie melden dat hij nog bijna 7.000 euro van zijn werkgever krijgt. “Ik moet het gewoon laten gaan.”

 

Arif probeert alsnog om via de rechter zijn achterstallige loon te krijgen. Hij heeft via de Indonesische ambassade een nieuw paspoort gekregen en wil graag in Nederland blijven, maar leeft nog altijd in onzekerheid. “Ik zou gewoon willen dat ik hier veilig en legaal kon werken. Nu moet ik altijd over mijn schouder kijken.”

 

*De namen van Arif en Hasan zijn op verzoek van de geïnterviewden gefingeerd. Hun echte namen zijn bekend bij de redactie. Het verhaal van Widya is een geanonimiseerde casus van stichting FairWork.