Na 15 jaar antiracistisch verzet: werd Nederland écht beter?

Curator en beeldend kunstenaar Raul Balai (44) was eind 2010 bij een protest toen hij opeens zwarte pieten zag dansen op een tramhokje. Hij stond op het Amsterdamse Leidseplein, samen met twintigduizend anderen, om te demonstreren tegen aangekondigde cultuurbezuinigingen van het kersverse eerste kabinet-Rutte. “Daar zag ik opeens die zwarte pieten. Zelfs mensen die voor onze sector opkwamen, konden dat blijkbaar niet zonder blackface.”

Balai ging op zoek naar mensen die net als hij klaar waren met zwarte piet. In januari 2011 bracht hij enkele tientallen mensen samen, onder wie Jerry Afriyie (44), toen nog bekend als dichter en rapper Kno’Ledge Cesare. Hij zei in een speech te dromen van een Sinterklaasfeest waarbij ‘pieten alle kleuren van de regenboog’ hebben, zodat hij als kind nooit zou zijn uitgescholden voor zwarte piet. Het was het beginpunt van een van de bekendste antiracistische campagnes in de Nederlandse geschiedenis, die op 5 december van dit jaar ten einde komt. Na vijftien jaar verzet heft stichting Nederland Wordt Beter (NLWB) zichzelf op. Wie dat niets zegt, is waarschijnlijk wél bekend met een van de campagnes van de stichting: Kick Out Zwarte Piet (KOZP), dat sinds 2014 tegen de racistische karikatuur demonstreert.

Loyaal

Ook aan KOZP komt een eind; de laatste acties stonden op de planning voor november. Want, zegt KOZP-voorman en NLWB-voorzitter Afriyie: “Op 5 december 2025 hebben wij onze doelstellingen behaald.” Behalve een ‘inclusief Sinterklaasfeest zonder racistisch stereotype’, voorspelde Nederland Wordt Beter te hebben gezorgd voor ‘structurele educatie over het koloniale en slavernijverleden’ en een Nationale Herdenking Slavernijverleden.

Wat is de nalatenschap van Nederland Wordt Beter? Wat betekent het verdwijnen van de stichting voor de antiracistische strijd in Nederland? En: welke (on)bekende gezichten verzetten de afgelopen jaren het werk?

Wie contact zoekt met de stichting, kan om één persoon niet heen: boegbeeld Jerry Afriyie gaat voorop bij demonstraties, geeft vrijwel alle interviews over de stichting en schuift aan bij bijna alle podiumevenementen waarvoor de stichting wordt uitgenodigd. Vrijwilligers van NLWB omschrijven hem als iemand die het uiterste van zichzelf vraagt en zelf zegt Afriyie bereid te zijn ‘48 uur per dag’ voor de doelstellingen van de stichting te strijden.

“Jerry is iemand aan wie je snel loyaal bent”, zegt Devika Partiman (37), sinds 2017 secretaris van de stichting NLWB en al sinds jaar en dag betrokken bij de strijd tegen zwarte piet en racisme. “In de eerste plaats omdat hij een schat is. Maar ook omdat hij zelf ongelooflijk hard werkt en veel te verduren krijgt.” In de media, in de politiek en door de politie werd Afriyie sinds zijn eerste arrestatie in 2011 – in Dordrecht, samen met kunstenaar Quinsy Gario en twee studenten culturele antropologie en journalistiek – meermaals door de mangel gehaald. Hij verloor zijn baan als beveiliger, werd tijdens demonstraties talloze malen belaagd door vijandig publiek of agenten en werd meermaals door het slijk gehaald in De Telegraaf. Nadat Dick Schoof (toen nog Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding) Afriyie in verband bracht met terrorisme, moest hij naar eigen zeggen beveiligd worden en ook zijn gezin werd bedreigd. Partiman: “Als je dat allemaal optelt, is het makkelijk om te denken: wat het mij ook kost, het is niets vergeleken met wat Jerry meemaakt.”

‘Blokkeerfriezen’

De meeste vrijwilligers blijken vooral geïnspireerd door publieke optredens van Afriyie. Zoals de Leeuwardense Joyce Toscanini (34), die een opleiding tot theaterdocent doet en in 2018 nummers uitwisselde met Afriyie na een speech in Leeuwarden. Het jaar ervoor had ze al met KOZP willen demonstreren in Dokkum, maar toen hielden de zogeheten ‘Blokkeerfriezen’ de bus met activisten uit de Randstad tegen in een levensgevaarlijke actie op de snelweg. Toscanini: “Ik stond uiteindelijk in mijn eentje in dat vak en ben weggestuurd door de politie, omdat het niet veilig was.” In haar woonkamer faciliteerde ze achteraf een gesprek tussen Afriyie en enkele van de blokkeerders, en een paar dagen later organiseerde ze een KOZP-demonstratie in Leeuwarden.

Sommige vrijwilligers springen vooral in tijdens de Sinterklaasperiode, maar een ‘kerngroep’ van een handvol bevlogen mensen staat het hele jaar paraat. Zoals twee vrijwilligers die onder activisten veel bekendheid genieten: Marisella de Cuba (53) en Joanna, die niet met haar achternaam en leeftijd in de media verschijnt. “Mensen denken dat wij gewoon een dartpijltje op een kaart van Nederland gooien en ergens gaan demonstreren”, zegt Joanna, “maar we voeren het hele jaar door gesprekken met gemeentes en intochtcomités.” Als zij van zwarte piet af willen, geven de vrijwilligers advies. “Alleen als comités niet overstag willen en we er écht niet uitkomen, gaan we misschien ergens demonstreren. Maar dat is nooit het doel.”

‘Kan beter’

Historicus en scenarioschrijver Roelof Jan Minneboo (60) werd in 2011 ‘gerekruteerd’ door Raul Balai. Hij deed destijds in zijn eigen tijd onderzoek naar de herkomst van zwarte piet en raakte op Facebook geregeld verzeild in discussies. “Ik postte overal waar ik maar kon artikelen en uitleg over zwarte piet, waar al in 1930 kritiek op was.” Zo kwam Balai hem op het spoor.

Minneboo noemt zichzelf inmiddels ‘een beetje de huishistoricus’ van de stichting. “Mijn activisme heeft altijd bestaan uit informeren en opleiden.” In 2015 stelde hij een reeks lespakketten samen, die vanuit stichting Nederland Wordt Beter aan middelbare scholen werden aangeboden en inmiddels ook gratis te downloaden zijn. “Er staat eigenlijk alles in wat ik voorheen op Facebook deelde: over de ontstaansgeschiedenis en het racisme achter zwarte piet.” Sommige docenten vonden de lessen te sturend. “Maar ze waren wel effectief: op de lerarenopleiding vielen mensen van hun stoel. En één schooldirecteur smeet een week later alle zwarte pieten uit zijn school.”

Toen Nederland Wordt Beter zich eind 2013 omdoopte tot stichting, werd Minneboo penningmeester. Uit zijn koker kwam ook de naam, die een variatie is op een motto uit de ‘Zwarte Piet is Racisme’-campagne: ‘Nederland kan beter’. “Ik zei: nee, Nederland wórdt beter! Dat vonden we stoer klinken. Het was geen vraag of verzoek, maar een voorspelling.”

Het langstlopende project van NLWB is niet Kick Out Zwarte Piet, maar de Dag van Empathie. De eerste editie vond plaats in 2012, een halfjaar na de arrestatie van Afriyie, Gario en de twee studenten in Dordrecht. Afriyie en Gario ‘ontdekten’ in die periode dat Nederland wel wat empathie voor de zwarte gemeenschap kon gebruiken: “Als we met witte mensen in gesprek wilden over het racisme van zwarte piet, zeiden ze: ik ben niet zwart en ik heb geen zwarte kinderen, dus ik zie het probleem niet. Ze konden zich niet in ons verplaatsen.”

Empathie, excuses, educatie

“De formule van de Dag is elk jaar een beetje gegroeid”, zegt jurist Eva Remmelts (34), die sinds 2020 samen met Afriyie verantwoordelijk is voor de organisatie van de Dag van Empathie. Elk jaar wordt de Dag gevierd met een festival met panelgesprekken, interviews en muziekoptredens. “En we bieden scholen een lespakket empathie aan.” In dat lespakket leren scholieren bijvoorbeeld hoe je empathisch kunt handelen als je iemands gedrag of gevoel niet begrijpt. De keuze voor de datum – 3 mei – was een strategische: een dag voor de Nationale Dodenherdenking. Want hoe kun je als land het verleden herdenken zonder empathie in het heden?

Een ander relatief onbekend project waar NLWB bij betrokken is, is het ‘Zwart Manifest’ uit 2020. Na de Black Lives Matter-demonstraties dat jaar wilde de regering in gesprek met sleutelfiguren uit de zwarte gemeenschap. Samen met zeven andere organisaties stelde Nederland Wordt Beter een manifest op met eisen aan de regering om institutioneel racisme tegen te gaan en de emancipatie van zwarte Nederlanders te bevorderen. Zo stelde het ministerie van Binnenlandse Zaken in 2021 een Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme aan en boden premier Mark Rutte en koning Willem-Alexander in 2022 en 2023 namens de regering en het koningshuis excuses aan voor het Nederlandse slavernijverleden.

Een van de organisaties achter het Manifest, innovatiebureau IZI Solutions, werd mede opgericht door Dionne Abdoelhafiezkhan (40). Volgens haar zijn de eerdergenoemde resultaten enkel de opvallendste. “Daarnaast pasten musea hun tentoonstellingen aan en in rechtbanken mag je nu behalve Nederlands of Fries ook Papiaments spreken.” En niet onbelangrijk: ook een van de kerndoelstellingen van Nederland Wordt Beter werd mede dankzij het Zwart Manifest bereikt, vertelt Abdoelhafiezkhan. “In het voortgezet onderwijs is aandacht voor kolonialisme, racisme en het slavernijverleden nu verplicht.”

Lange zit

Tijdens hun eerste vergadering in 2011 hadden Afriyie en Balai niet verwacht dat het vijftien jaar zou duren om hun doelen te behalen. Ze zouden een halfjaar tot drie jaar moeten strijden, schatten de aanwezigen destijds. Dat het wel eens langer kon gaan duren, bleek pas toen Afriyie en kunstenaar Gario later dat jaar hardhandig gearresteerd werden. “Na die arrestatie kregen we veel steun”, zegt Afriyie, “maar in plaats van dat mensen de strijd van ons overnamen, vroegen ze wat onze volgende stap zou zijn. I was like: what? Hoezo moet het van ons komen? Toen begrepen we dat het een lange zit ging worden en hebben we die vijftien jaar vastgelegd en de drie doelstellingen opgesteld.”

Die langdurige strijd eiste van meerdere vrijwilligers zijn tol: De Cuba verloor haar baan en ontdekte dankzij platform voor onderzoeksjournalistiek Investico dat ze na een politieverhoor was aangegeven bij een Veiligheidshuis. “Dat is een plek waar je ‘probleemburgers’ meldt”, legt De Cuba uit, “die bijvoorbeeld van radicalisering of terroristisch gedrag worden verdacht.”

Toscanini ontwikkelde angstklachten. Zij voelde zich in Leeuwarden (‘ver van de Randstad’) eenzaam en onbegrepen. “Bij de fysiotherapeut, bij de kapper, overal kreeg ik te horen waarom zwarte piet helemaal niet racistisch was. Op straat werd ik bespuugd. Daarna heb ik mijn boodschappen een tijd bij de benzinepomp gedaan, als iedereen sliep. Ik durfde uiteindelijk ook niet meer naar school.”

Joanna herkent de verhalen van haar kameraden, maar wil vooral benadrukken dat de gezamenlijke strijd haar veel heeft gebracht: “Met racisme bezig zijn is ontzettend zwaar, zeker als je er al je hele leven mee te maken hebt gehad. Het kost tijd en energie die je bijvoorbeeld niet in je gezin kunt steken. Ook mentaal is het zwaar, het is emotionele arbeid. Maar hoe hecht ons team is geworden en hoe goed we voor elkaar zorgen – dat is heel bijzonder.”

Herdenken

Over één van de doelstellingen van de stichting hebben de vrijwilligers het weinig: de Nationale Herdenking Slavernijverleden. Is dat niet een beetje een flauwe doelstelling, aangezien kenniscentrum NiNsee (voluit het Nationaal Instituut Nederlands Slavernijverleden en Erfenis) al sinds 2002 de herdenking organiseert? Afriyie vindt van niet. “Als je elk jaar subsidie moet aanvragen voor een herdenking, zoals het NiNsee lang moest doen, dan kun je dat geen échte nationale herdenking noemen. Stel je voor dat de organisatie van de Dodenherdenking een maand voor 4 mei pas zou horen of ze subsidie krijgen.”

Dat het NiNsee sinds dit voorjaar samenwerkt met een door het kabinet opgericht, onafhankelijk Herdenkingscomité Slavernijverleden, beschouwt Afriyie dan ook als reden om de doelstelling af te vinken. En ook de belangrijkste doelstelling, het uitbannen van zwarte piet, lijkt met enige ‘coulance’ bereikt: dat sommige mensen zich ook na 2025 nog als zwarte piet zullen uitdossen, weet Afriyie ook wel. Maar ‘normaal’ zal zwarte piet niet meer zijn.

Nederland wordt beter. Is de voorspelling van penningmeester Minneboo uitgekomen? Hij denkt zelf van wel. “We hebben vijf stappen vooruitgezet en vier achteruit – het fascisme duikt weer op –, maar zwarte piet is nu bijvoorbeeld echt wel bijgezet in het museum.” Ook oprichter Balai kijkt met trots terug op de afgelopen vijftien jaar. “We hebben iets voor elkaar gekregen wat onze gemeenschap al meer dan honderd jaar probeert. We hebben een heel zichtbaar stuk racisme, dat ons elk jaar in het gezicht werd geduwd, van het toneel laten verdwijnen. Ik denk dat we daar heel trots op mogen zijn.”

Een langere versie van dit artikel verscheen in september 2025 in OneWorld Magazine.