Journalist in Gaza: ‘Palestijnse vrouwen lijden onder de bezetting én het patriarchaat’

Op 5 november werd ik bij het aanbreken van de ochtend wakker van de trillende stem van mijn moeder. “Nee, dat is onmogelijk. Misschien hoort ze je gewoon niet”, zei ze tegen mijn oom. Toen barstte ze in tranen uit. Op dat moment wist ik dat mijn grootmoeder was overleden. Haar naam was Widad, wat in het Arabisch ‘de diepste vorm van liefde’ betekent. Ze werd geliefd door bijna iedereen die haar kende, al hield het leven zelf niet van haar.

Widad werd geboren in Deir al-Balah in Gaza in februari 1949, de plek waar haar ouders naartoe waren verdreven in november 1948. Vanaf het begin erfde ze verlies. Haar familie verbleef zeven jaar in een huis dat een vriendelijke vreemdeling uit medeleven had aangeboden. Een maand voordat ze stierf, vertelde ze me dat ze zich vooral herinnerde hoe de oorspronkelijke bewoners van Deir al-Balah veel rijker waren dan haar eigen familie. Ze zei dat ze een vreemd soort blijdschap voelde toen haar familie uiteindelijk naar het Jabalia-kamp verhuisde, omringd door mensen zoals zij, mensen die niets bezaten.

Later, in 1967, kreeg Widad een beurs om psychologie te studeren in Egypte. Dat was zeldzaam voor een vrouw uit Gaza. Maar de Israëlische bezetting van Gaza in 1967, gecombineerd met een diep patriarchale samenleving, ontnam haar die vrijheid. Talloze keren vertelde ze me het verhaal van de dag dat ze besloot weg te lopen van haar ouderlijk huis. Ze stopte haar kleren in een tas en werd daarbij betrapt. Haar vader gooide haar op de grond en zette zijn voet tegen haar nek. Ze kreeg van hem een verbod om te reizen.

Ze mocht wel een plaatselijke, tweejarig UNRWA-opleiding volgen, maar dat weigerde ze, omdat ze een bachelor wilde. Haar arme familie kon zich geen volledige universitaire opleiding binnen Palestina veroorloven. Uiteindelijk werd ze gedwongen te trouwen met mijn grootvader. Maar zelfs vrouwen die erin slaagden om naar het buitenland te reizen, hadden het zwaar. Door de oorlog van 1967 strandden sommigen voorgoed buiten Gaza en keerden anderen gedwongen terug. Een hele generatie moest toezien hoe hun scholing werd bepaald door oorlog en controle.

Extra zware last

Nu is alles totaal anders. Onderwijs en werk zijn veel toegankelijker voor vrouwen, in Palestina is bijna 62 procent van de universiteitsstudenten vrouw. Toen ik vier jaar geleden naar Qatar reisde voor mijn masteropleiding dacht ik vaak aan mijn grootmoeder, aan de vrouwen van haar generatie, zij die het glazen plafond hoger hebben gelegd. Ik kon mijn opleiding, mijn reis en mijn toekomst kiezen zonder tot een huwelijk te worden gedwongen.

Haar verhaal is niet uniek. De vrijheid die ik geniet staat naast het gewicht dat zij droegen, en dat sommigen nog steeds dragen. Ook nu nog leven vrouwen in Palestina onder twee zware lasten: de bezetting en het patriarchaat. Beide hebben controle over ons lichaam, onze bewegingsvrijheid en onze keuzes. Israëlische maatregelen die de aanvoer van water, elektriciteit, voedsel en zelfs babyvoeding belemmeren, zijn innig verstrengeld met sociale verwachtingen. Dat maakt het leven bijzonder zwaar voor vrouwen die zorgdragen voor anderen.

Dagelijkse daden van overleving zijn bijvoorbeeld koken op vuur wanneer de stroom uitvalt, schaarse basisbehoeften zoeken onder gevaarlijke omstandigheden, en zorgen voor kinderen en ouderen tijdens bombardementen. Ook mannen moeten ontheemding, schaarste en bombardementen doorstaan, maar vrouwen lijden daarnaast onder de verschillende lagen van verplichtingen en verwachtingen. Elke daad van overleving is zwaarder, en elk verlies treft hen het eerst. Ook UN Women bevestigt dat vrouwen in Gaza met grotere uitdagingen worden geconfronteerd.

Ik ben niet getrouwd, dus mijn eigen worstelingen zijn minder zwaar, maar in deze samenleving wordt het leven van een vrouw vaak pas als ‘compleet’ beschouwd wanneer ze getrouwd is. Het leven van talloze vrouwen wordt bepaald door de twee systemen die in elkaar grijpen, niet alleen mijn grootmoeder leed daaronder, ook nu nog dragen vrouwen een extra zware last.

Apotheken zonder voorraad

Tijdens de genocide toonde het systeem zich in een nog wredere vorm. De wereld heeft het zelden over ouderen, wier lichamen al fragiel waren voordat de belegering hen de noodzakelijke medicijnen, voedsel en basiszorg ontzegde. Veel mensen die ik ken verloren grootouders aan hongersnood, uitdroging, onbehandelde ziekten of simpelweg aan immobiliteit. Elke keer dat ik mijn medeleven betuigde, groeide de angst dat mijn grootmoeder de volgende zou zijn.

Al enkele jaren kon mijn grootmoeder niet meer lopen. Ze gebruikte een rolstoel en had ’s nachts luiers nodig. Tijdens de belegering raakten de apotheken door hun voorraden heen, waardoor ze geen toegang meer had tot de medicijnen die ze dringend nodig had, zoals hart- en bloeddrukmedicatie. Haar kinderen trokken onder gevaarlijke bombardementen van plaats naar plaats om een paar pillen te kunnen bemachtigen. Volgens een Europese mensenrechtenorganisatie sterven veel oudere Palestijnen stilletjes aan aandoeningen die elders gemakkelijk behandelbaar zouden zijn.

Maar het ergste trauma was het daadwerkelijke vluchten. Mijn grootmoeder stond doodsangsten uit elke kleer dat we gedwongen werden te evacueren tijdens de bombardementen, ze kon immers niet lopen. Mijn neven droegen haar dan van de bovenste verdieping van het appartementsgebouw naar beneden, zetten haar in naar rolstoel en duwden haar door levensgevaarlijke straten. Soms was ze bang dat ze zouden vluchten en haar zouden achterlaten.

Toch wil ik me haar zo niet herinneren. Ik wil dat Widad me bijblijft als de vrouw die geobsedeerd was door het verzamelen van bij elkaar passende borden en mokken, als de moeder die haar kostbaarste sieraden verkocht om haar kinderen te laten studeren, de mentor die me aanspoorde om in het buitenland te studeren. Ik herinner me haar vrijgevigheid en warmte. Tijdens de Israëlische aanval in 2014 renden mijn broers, zussen en ik huilend naar haar huis. Ze verwelkomde ons en stond erop dat we bleven tot de oorlog voorbij was.

Ik herinner me haar eten – gerechten die zij in haar laatste jaren nooit meer kon maken – en haar humor. Elke dag vertelde ik haar het nieuws: “Er is vandaag een kabinetsvergadering in Israël.” Zij vroeg dan: “Waar zijn ze vandaag in de ‘bathroom cabinet’ op uitgekomen?” en dan moesten we allemaal lachen. Ze noemde Netanyahu gewoon ‘Neten’, wat ‘walgelijk’ betekent in het Arabisch.

Even oud als Netanyahu

Benjamin Netanyahu werd in hetzelfde jaar geboren als Widad, maar dan in Tel Aviv. Terwijl de toekomst van mijn grootmoeder werd geblokkeerd door de bezetting en het patriarchaat, trad hij toe tot het Israëlische leger en diende hij in de commando-eenheid Sayeret Matkal. Twee mensen geboren in hetzelfde jaar: de een werden haar dromen ontzegd, de ander werd onderdeel van het controleapparaat. En nu is een van hen er niet meer.

Ik wil het lot van mijn grootmoeder niet erven.  Ik weiger een vrouw te zijn wier lichaam, opleiding en dromen door deze machten worden gecontroleerd. Ik zal waarmaken wat Widad nooit kon.