Filosoof Achille Mbembe: ‘Westers denken leidt ons richting een catastrofe’

Weinig hedendaagse, nog levende filosofen hebben zo hun stempel gedrukt op het postkoloniale denken als de Kameroense Achille Mbembe (68). De filosoof en historicus verwierf begin deze eeuw bekendheid met zijn theorie van wat hij ‘necropolitiek’ noemt oftewel ‘dodelijke politiek’. Machthebbers, veelal westerse staten, eigenen zich het recht toe om te bepalen wiens leven ertoe doet, en wiens leven mag worden afgenomen om de levens van de eerste groep te verbeteren. De afgelopen jaren was die theorie van toepassing op het Israëlische bloedvergieten in Gaza.

Vorig jaar ontving Mbembe al de prestigieuze Noorse Holbergprijs, die wel eens wordt omschreven als de ‘Nobelprijs voor de Geesteswetenschappen’. Maandagavond ontving hij in Den Haag de Spinozalens voor zijn kritische reflecties op actuele thema’s als klimaatverandering, uitbuiting en digitalisering. Voor Europeanen is de Kameroense filosoof een confronterende spiegel, aldus de jury: Mbembe vindt dat we ons eurocentrisme moeten afwerpen, en moeten leren luisteren naar Afrikaanse filosofieën.

Daags voor de prijsuitreiking, ging Mbembe in zijn hotel in het centrum van Amsterdam in gesprek met OneWorld.

Aan de Spinozalens is steeds een thema verbonden, deze keer is dat ‘future-proof solidarity’ oftewel ‘toekomstbestendige solidariteit’. Wat verstaat u daaronder?

“Oh my goodness, wat staat solidariteit momenteel onder druk, en dan druk ik me nog zacht uit. Als we het hebben over solidariteit, hebben we het over hoe mensen zich tot elkaar verhouden: solidariteit kan niet bestaan zonder relaties. We zijn getuige van het ineenstorten van de solidariteit tussen arme en rijke landen. In Johannesburg (Mbembes woon- en werkplaats, red.) kwamen afgelopen weekend de machtigste mensen samen om de wereld hun wil op te leggen. En bij de klimaattop in Brazilië vingen arme landen bot: hun wordt gevraagd te betalen voor problemen die ze niet hebben veroorzaakt.”

In uw jongste boek, De aarde als gemeenschap (La communauté terrestre), pleit u voor een nieuwe manier van samenleven met elkaar en de planeet, vanuit gemeenschappelijkheid. Hoe kan ik solidair zijn met een wezen dat die solidariteit niet kan teruggeven, en waar ik niet mee kan communiceren, zoals dieren of planten?

“Maar natuurlijk geven ze die wel terug, en natuurlijk communiceren ze. Dieren, planten, microben, water, rotsen, oceanen, bergen… De aarde wordt niet alleen bevolkt door mensen, maar door alle wezens. Ik noem ook alle niet-menselijke wezens ‘wezens’, je kunt ook entiteiten zeggen. Maar ze leven. En je moet solidair met hen zijn door te erkennen dat we van hen afhankelijk zijn. ‘Eco-afhankelijkheid’ noem ik dat. Zij overigens minder van ons: als de mensheid morgenochtend zou verdwijnen, zouden veel andere wezens doorgaan, en misschien zelfs opleven.”

“Je vindt dit terug in Afrikaanse ‘kosmogonieën’. (Theorieën over het heelal en de wereld, red.). Volgens pre-koloniale Afrikaanse kosmogonieën kun je geen enkel wezen vernietigen zonder de rest van het universum te vernietigen. Alles heeft gevolgen voor de rest. Vernietig een plant, en dat heeft gevolgen voor dieren, voor mensen. Soortgelijke ideeën hebben Inheemse gemeenschappen in de Amazone. Die ideeën gaan terug tot de eerste mensen op aarde. Dit is precies wat zij ons leren.”

U pleit voor het serieuzer nemen van Afrikaanse denkwijzen, die u het ‘Afrikaanse archief’ noemt. Westers denken heeft afgedaan. Wat maakt westers denken zo destructief?

“Het dwaze idee dat mensen verheven zijn boven alle andere wezens, dat de mens het begin en eind van alles is, en de maatstaf van alle dingen. Dat idee is gaan overheersen, niet omdat iedereen erin gelooft, maar doordat het zich met militaire overmacht en technologisch overwicht heeft opgedrongen. Het leidt tot catastrofes: klimaatverandering, massa-extinctie, oceaanvervuiling.”

“Sinds de opkomst van het kapitalisme is het proces van uitbuiting in een stroomversnelling geraakt, tot het punt waarop het levensonderhoud van sommigen structureel afhangt van de vernietiging van het leven van anderen. Het is nog eens verder versneld met de huidige technologische escalatie. We stevenen zelfs af op een situatie waarin ons eigen voortbestaan onzeker wordt. Dus je kunt wel stellen dat westerse narratieven uitgeput zijn, omdat ze het ons onmogelijk maken om samen te leven, de aarde met elkaar te delen.”

U bent geboren in Kameroen, maar studeerde in de jaren 80 aan de Sorbonne-universiteit in Parijs, waarna u werkte aan tal van universiteiten in de Verenigde Staten. Heeft u zelf geïnternaliseerd, westers centrisme moeten afwerpen?

“Ik denk niet dat ik het heb geïnternaliseerd. Ik heb me nooit van westers denken afgekeerd, integendeel, maar toen ik naar Frankrijk verhuisde had ik in Kameroen al veel onderwijs genoten van zowel Franse docenten als van Kameroeners die naar Europa waren geweest en waren teruggekeerd om het land op te bouwen. Heel eigenzinnige mensen. Die combinatie van openheid en enracinement, geworteldheid, hielp mij nieuwsgierig te zijn naar westerse ideeën zonder mijn zwaartepunt te verliezen. Mijn zwaartepunt is Afrika.”

Mbembe staat daarmee in de traditie van de Frans-Martinikaanse postkoloniale denker Frantz Fanon (1925-1961), tevens een van zijn grote voorbeelden. Fanon bracht een onderscheid aan tussen noir (‘zwart’) en nègre (‘n*ger’) en gebruikte beide woorden, wat tot controverse leidde bij vertalingen. In het Nederlands zou nègre volgens critici bijvoorbeeld niet klakkeloos als ‘n*ger’ vertaald moeten worden. Uitgeverij Boom, die ter gelegenheid van Mbembes Spinoza-laureaat twee van zijn boeken heruitgeeft en zijn jongste boek liet vertalen, laat weten dat in nieuwe vertalingen nègre is vertaald als Zwart, specifieke uitzonderingen daargelaten.

Net als Fanon schrijft u zowel noir als nègre, bijvoorbeeld in Critique de la raison nègre (2013, naar het Nederlands vertaald als ‘Kritiek van de zwarte rede’). In eerdere vertalingen werd dat met het n-woord vertaald, inmiddels als Zwart. Hoe zou dat vertaald moeten worden?

“Laten we het erop houden dat ik niet verantwoordelijk ben voor wat in een andere taal onder mijn naam verschijnt. Ik zie vertalingen van mijn werk als een geschenk: je geeft me een stem in een taal die ik misschien niet eens kan lezen, laat staan begrijpen. Dat vraagt veel vertrouwen van mij, ik vertrouw je mijn woorden toe en ik vertrouw erop dat de gasttaal mijn stem met zorg en toewijding verwelkomt. Maar ik ben niet verantwoordelijk voor de woorden die vertalers kiezen. Ik ben niet eens verantwoordelijk voor wat ik nu tegen jou zeg, in dit gesprek dat we in het Engels voeren.”

Met wie spreek ik dan nu?

Mbembe lacht. “Ik heb geen idee. Ik ben niet verantwoordelijk voor hem. Maar kijk. Als ik in het Frans schrijf, kies ik mijn woorden zeer zorgvuldig. Ik kan over elke zin verantwoording afleggen. De term nègre, zo leg ik uit in Critique de la raison nègre, heeft een lange, schandalige geschiedenis: het was een symbool van verbanning, van excommunicatie. De nègres zijn zij wier menselijkheid… we weten niet eens zeker of ze wel mens zijn of niet. We vernietigen hun menszijn en maken hen tot werktuig, dat gebruikt kan worden om vermogen te genereren. Dat is het schandaal van de nègre. En door bewust die term te gebruiken, roep ik dat historische schandaal op.”

U stelde in Critique de la raison nègre ook dat de term ‘n*ger’ niet op huidskleur hoeft te slaan, maar dat iedereen op den duur tot nègre kan worden gereduceerd.

“Zo is het. We zien het gebeuren in Gaza, waar mensen niet alleen worden uitgeroeid, maar ook uitgewist, als mens. De ontkenning van menselijkheid is cruciaal in het proces van iemand tot nègre maken. Als ik jou tot nègre maak, geloof ik dat jij en ik niet tot dezelfde soort behoren, dat er niets is wat jou met mij verbindt en dat niets mij verhindert jou te behandelen zoals ik zelf nooit behandeld zou willen worden. Ik heb de volledige vrijheid om met jou te doen wat ik wil, en er is geen autoriteit waaraan ik me zou hoeven verantwoorden.”

Hoe verschilt dit van objectificatie?

“Het gaat verder dan objectificatie. Het is ‘ontologische uitwissing’1: de uitwissing van jouw bestaan, van je geschiedenis, je religie, je naam. Ik kan jou een nieuwe naam geven als ik wil, waarmee ik in zekere zin je schepper ben. Dat is iets anders dan objectificatie.”

De jury van de Spinozalens was lovend over een essay van uw hand over ‘Het recht om te ademen’, dat aan het begin van de coronapandemie in vertaling verscheen. U schreef daarin dat u vreesde dat we ‘na de crisis’ gewoon door zouden gaan met onze verwoestende manier van leven.

“En dat is gebeurd. Ongelijkheden zijn niet afgenomen, maar toegenomen. We zien het in Gaza, in Oekraïne, in Sudan, en dat zijn nog maar de extreme voorbeelden. We zijn teruggegaan naar de cyclus van hyperexploitatie van de natuur, naar het mercantilisme2 en de economische dwang en obsessie met zeldzame grondstoffen van voor de pandemie, alsof er nooit covid was. We hebben er helemaal niets van geleerd.”

De jury prees ook uw kritische, maar hoopvolle toon. Krijgt u vaak de vraag ‘of er hoop is’?

“Ja, maar het is de verkeerde vraag. Men zou niet naar hoop moeten vragen, maar naar de mogelijkheden om kritisch te zijn over de staat van de wereld, zonder onszelf voor de gek te houden. Hoop komt voort uit een eerlijke inschatting van de vraagstukken van de tijd waarin we leven, en de mogelijkheden die er liggen om de wereld beter te maken.”

De uitgever van de Nederlandse vertalingen stelt zelfs dat u ‘de hoop uit Afrika’ vertegenwoordigt. Is dat niet een beetje ironisch: eerst onttrekt het Westen mensen en zeldzame grondstoffen uit Afrika, en daarna…

Mbembe begint hard te lachen.

Is hoop iets wat kan worden geëxploiteerd?

Serieus: “Alles kan worden geëxploiteerd, dat is kenmerkend voor de tijd waarin we leven. De tijd van het algoritme, het computertijdperk, doet ons geloven dat alles kan worden onttrokken en geprivatiseerd. Ook onze gedachten, ambities, emoties. Dus ook hoop.”

Dit artikel is een korte en bewerkte versie van een langer interview met Achille Mbembe dat in maart verschijnt in OneWorld Magazine.