‘Suriname heeft de onafhankelijkheid te weinig gekoesterd’

Na eeuwenlange koloniale bezetting door Engeland en Nederland werd Suriname op 25 november 1975 een onafhankelijke republiek. Een deel van de inwoners koos ervoor om naar Nederland te vertrekken, een ander deel bleef. Maar voor allemaal had deze historische gebeurtenis grote invloed op hun familiegeschiedenis, zo blijkt uit de verhalen in Bigi Yari. Schrijvers Bodil de la Parra en Jeffrey Spalburg vroegen tien Surinaamse en Surinaams-Nederlandse auteurs om de onafhankelijkheid te beschouwen en te vieren.

Het verhaal ‘Maak het kind volop gewenst’ van Iwan Brave begint na het kader.

Maak het kind volop gewenst

‘25 Nofember! Sranan kisi wan manpikin. Fa a nen, fa a nen? Srefidensi now! 25 Nofember! Sranan kisi wan umapikin. Fa a nen, fa a nen? Srefidensi now!’ Zo bezong Lieve Hugo – ‘The King of Kaseko’ – destijds de aanstaande onafhankelijkheid van Suriname. Vertaald komen zijn woorden erop neer: 25 november! Suriname kreeg een zoon – hoe heet hij? Onafhankelijkheid nu! 25 november! Suriname kreeg een dochter – hoe heet zij? Onafhankelijkheid nu!

Ik spreek van ‘aanstaande’, omdat Lieve Hugo zelf het uitroepen van de onafhankelijkheid niet heeft meegemaakt. Tien dagen ervoor overleed hij, nadat hij eerder onwel was geworden tijdens een optreden in Amsterdam. Hij zou ook optreden tijdens de onafhankelijkheidsceremonie, want als geen ander bezong Lieve Hugo de Surinaamse onafhankelijkheid en de (gewenste) eenheid. Uit welk district je ook kwam, ‘wij zijn familie’, aldus Lieve Hugo. Geboren in 1963 was ik zelf te jong om hem bewust te kennen, maar zijn naam en de vrolijke klank van zijn muziek staan me zeker bij. Het was het geluid van toen, onder Surinaamse kringen in Nederland, zeker op bigiyari-feestjes.

Hoe toepasselijk dat Lieve Hugo ten aanzien van het verkrijgen van de onafhankelijkheid spreekt over het krijgen van een kind – zoon of dochter. Zijn beeldspraak heeft, achteraf gezien, iets visionairs. Een kind moet eerst kruipen voor het kan lopen. Alleen al om die reden waren de verwachtingen rond de onafhankelijkheid veel te hoog. Zie maar hoe weinig er terecht is gekomen van de ‘big push’-gedachte van ontwikkelingsdenker Frank Essed. Nog altijd wordt gesproken van een ‘kapotte plantage’.

Essed was ervan overtuigd dat Suriname bij het verkrijgen van de onafhankelijkheid een krachtige economische impuls – een big push – nodig had om duurzame ontwikkeling op gang te brengen. Het idee was dat grootschalige investeringen in infrastructuur, onderwijs, industrie en landbouw de motor konden vormen voor zelfredzaamheid en groei – dus geen kleinschalige microprojecten, naar draagvermogen van het kind. Het bauxietwinningsplan ‘West-Suriname’ – met Apoera als nieuwe havenstad – was mogelijk de grootste miskleun van de big push-projecten. Van de bauxietwinning kwam niets terecht. Wel werd er een loze spoorlijn van bijna tachtig kilometer aangelegd, van ‘ergens naar nergens’, die nooit in gebruik werd genomen. Apoera bleef achter als onafgebouwde spookstad. Niet verwonderlijk: het kind werd al vóór de geboorte massaal verlaten.

Nog geen door de wol geverfde volwassene

Zoals een ‘hondenjaar’ gelijkstaat aan het meervoud van een mensenjaar, zo kun je stellen dat een natiejaar het mindervoud is van een mensenjaar. Het kind Srefidensi is dit jaar vijftig geworden. Mijn inschatting – totaal niet wetenschappelijk, maar puur gevoelsmatig – is dat je dat kunt omzetten naar zo’n eenentwintig mensenjaren. Dus wél meerderjarig en jongvolwassen, maar nog altijd niet behept met de wijze inzichten en geroutineerde vaardigheden van een door de wol geverfde volwassene. Het leven van kind tot jongvolwassene is er een van vallen en opstaan, van wijzer worden door schade en schande.

Suriname is wat dat betreft zeker geen kind meer. Je kunt stellen dat het met het bloedige militaire regime van Desi Bouterse – met als absolute dieptepunten de Decembermoorden van 1982 en de Moiwana-slachting van 1986 – zijn onschuld verloor. Als zelfstandige natie, welteverstaan. Want als kolonie werd de inheemse bevolking verdrukt en bijna uitgeroeid, werden ontvoerde Afrikanen tot slaaf gemaakt, en Aziatische contractarbeiders onderdrukt en uitgebuit. Laat dat gezegd zijn.

In 1996 remigreerde ik, na van mijn zesde tot mijn drieëndertigste in Nederland te hebben gewoond, als ‘gefrustreerde allochtoon’ naar Suriname. In mijn geboorteland hervond ik mezelf en mijn identiteit. Niet dat ik nu een uitgesproken nationalist ben, want na zesentwintig jaar in Nederland te zijn ‘misvormd’ is mijn DNA danig gemuteerd. Maar laat ik het zo zeggen: het voelt prettiger om een eersterangsburger in mijn krakkemikkige geboorteland te zijn dan maatschappelijk een tweederangsburger in een westerse, geoliede maatschappij. Ik voel me als journalist zeer gewaardeerd in mijn geboorteland. Het is weliswaar geen miljoenenmaatschappij, maar het Surinaamse applaus is er beslist niet minder om.

Maar om terug te komen op de visionaire beeldspraak van Lieve Hugo. Wat mij vooral opvalt in Suriname is het onophoudelijke gejeremieer van velen over de vraag of Suriname wel onafhankelijk had moeten worden. Dat is vooral ingegeven door het vele vallen en opstaan en het voortsukkelen van het land als natie. Menigeen is ook heel boos en vindt dat Nederland zich – met de ‘bruidsschat’ van 3,5 miljard Nederlandse gulden aan verdragsmiddelen voor economische ontwikkeling – veel te goedkoop van Suriname heeft afgemaakt. Een gangbare opvatting is zelfs dat de onafhankelijkheid ons ‘opgedrongen’ werd. Het was of is dus een ‘ongewenst’ kind. Dat is de beeldspraak die het bij mij oproept. Lieve Hugo zou zich in zijn graf omdraaien als hij zou horen dat dit (nog steeds) bij velen tussen de oren zit. Dan hebben we zijn bejubelende beeldspraak niet goed begrepen.

Tienerzwangerschap

Bij ons thuis heeft een van onze dochters op zestienjarige leeftijd een bloem van een kindje gekregen. Dus is ons gezin verrijkt met een kleinkind. Dorien(tje) heet zij. Ze is het gevolg van een ongewenste tienerzwangerschap. We hebben onze dochters nog zo gewaarschuwd voor de ‘gevaren’ van Surinaamse jongemannen. En ook onze woorden ‘als je eenmaal zwanger bent, kijken die jongens niet meer naar je om’ werden bewaarheid. Natuurlijk waren wij als ouders heel boos op onze dochter en de verwekker van het kind. Er kwam abrupt een einde aan de schoolloopbaan van onze dochter. Een gevolg dat we haar meermaals inwreven als consequentie van haar onverantwoorde gedrag.

En toen was Dorientje – de onschuld zelve – ineens in ons midden; een zonnetje, zoals elk kindje betaamt. En natuurlijk vallen soms nog weleens verwijtende woorden, als onze dochter vanwege haar tienermoederschap bepaalde dingen niet meer kan doen. Maar op een gegeven moment houdt dat verwijt gewoon op. Dorientje ís er – als kind, als mens. Blijven klagen en mopperen op onze dochter zou van Dorientje een ‘ongewenst’ kindje maken. Dat kan spiritueel nooit goed zijn voor een kind, om als ‘ongewenst’ te worden gelabeld. Haar ongeplande aanwezigheid heeft impact op het hele gezin. Haar moeder gaat inmiddels weer naar school, wat betekent dat veel op oma’s bord terechtkomt. En een slaapkamer die gedeeld werd door twee dochters werd ineens ook babykamer. Dat gaat regelmatig ten koste van de nachtrust van onze andere dochter.

Ikzelf had als zestiger geen kinderen meer gepland, en keek uit naar de vrijheid die weer lonkte zodra onze jongste dochter van twaalf steeds meer haar eigen boontjes zou doppen. Straks begint weer een cyclus, van de crèche via de kleuterschool tot aan de lagere school. En het brengen en halen met de auto komt voor mijn rekening. Onze dochter met kleinkind de deur uitzetten is natuurlijk geen optie. En zo dragen ook wij als ouders de consequenties van het onverantwoorde gedrag van onze dochter. Maar moeten wij haar die ‘ongewenste’ situatie eeuwig blijven inwrijven? Dat gebeurt ongetwijfeld bij veel gezinnen die dit meemaken, waardoor het kleinkind – hoe je het ook wendt of keert – als ‘ongewenst’ blijft gelden. Dat lijkt me geen gezonde basis voor de emotionele en geestelijke ontwikkeling van een kind. Afwijzing is de basis voor menige gestoorde persoonsontwikkeling.

Minderwaardigheidsgevoel

Zo is het ook met het kind Srefidensi van Suriname; zijn of haar ongewenstheid wordt nog steeds door velen benadrukt. Nog steeds willen velen het verlaten, nu het een jongvolwassene is. Iemand die zijn leven lang moet aanhoren dat hij ongewenst is, kan maar moeilijk tot geestelijke wasdom komen. Ook zal die persoon ongetwijfeld een laag zelfbeeld en minderwaardigheidsgevoel ontwikkelen.

Suriname heeft als natie zijn kind Srefidensi te weinig omarmd en gekoesterd. Dat er nog altijd wordt gejeremieerd over die ‘ongewenste’ verwekking, werkt verlammend voor de sociaal-maatschappelijke en economische ontwikkeling van het land. Suriname is als maatschappij relatief nauwelijks vooruitgekomen. Ik zal niet spreken van een ‘kapotte plantage’, maar de infrastructuur die er nu ligt, wijkt nog nauwelijks af van de koloniale blauwdruk. Het land oogt grotendeels als een slecht onderhouden koloniaal museum. Politiek en macht bleken vooral middelen voor een kleine elite om zichzelf te verrijken – niet om de big push van Frank Essed te verwezenlijken. Na vijf jaar zelfstandigheid, nog wankel en pril, pleegden de militairen een coup. Die bracht een nieuwe leegloop op gang, vooral richting Nederland. Nog steeds vertrekken Surinamers zelden uit positieve motivatie – bijvoorbeeld om hun horizon te verbreden – maar uit negatieve: ze vluchten. Wat moet er van een jongvolwassene terechtkomen als zovelen hun handen er het liefst van afhouden?

Thuis omarmen wij Dorientje liefdevol en we geven haar alle liefde en genegenheid die een mens nodig heeft om tot gezonde persoonlijke wasdom te komen, en daarin is geen plaats voor afwijzing. Ook wrijven wij onze dochter niet meer haar onverantwoordelijke gedrag voortdurend in. Natuurlijk wijzen we haar op gezette momenten op haar verantwoordelijkheden, en dat sommige lastige situaties het gevolg zijn van haar eigen handelen. Maar dat doen we enkel opdat ze ervan leert en in de toekomst verstandigere keuzes maakt. Alles heeft immers consequenties. Maar Dorientje is er nu eenmaal. Ze maakt deel uit van ons leven, ze vrolijkt het op. We koesteren haar, ze is ons geliefde middelpunt en we zullen ervoor zorgen dat ze tot volle wasdom komt, met alle kansen om haar potentieel te benutten.

Nu is het tijd dat alle Surinamers hun jongvolwassen natie onvoorwaardelijk omarmen en koesteren. Alleen zo kan de ontwikkeling op gang komen, en de big push die ooit werd voorgesteld alsnog werkelijkheid worden. De discussie over of Srefidensi een ongewenst of opgedrongen kind zou zijn, moet maar eens stoppen. Omkijken heeft geen zin; het leidt nergens toe. Het houdt op en houdt achter.

Er was veel schade en er was veel schande, laten we er vooral wijzer van worden. Dat vraagt om echte dekolonisatie van de geest. In 1975 werden we weliswaar zelfstandig, maar we namen de koloniale blauwdruk vrijwel ongewijzigd over en legden die onszelf opnieuw op. Een van de gevolgen is dat we elkaar voortdurend de persoonlijke Surinaamse identiteit betwisten. Terwijl juist de onafhankelijkheid en eenheid – ‘waar we ook zijn’ – de rode draad vormden van Wan Pipel (Eén Volk), het tweede album van Lieve Hugo. Twee dagen vóór het uitroepen van de republiek werd hij begraven in Paramaribo. Laten we nu, vijftig jaar later, het kind dat hij bezong eindelijk stevig omarmen als de jongvolwassene die het is geworden. Maak Srefidensi volledig gewenst. Alleen dan kan Suriname zich ten volle ontwikkelen en worden zoals het bedoeld is als onafhankelijke natie.

‘Heb je nog hoop voor Suriname?’ Die vraag krijg ik vaak, meestal retorisch of sceptisch bedoeld. Een absurde, als je het mij vraagt, voor zo’n ruim, dunbevolkt land vol mogelijkheden – ‘potenties’ op zijn Surinaams gezegd – en natuurlijke rijkdommen. Mijn antwoord is steevast: ‘Waar er mensen zijn, is er altijd hoop.’ Maar ook als ik kijk naar onze kinderen, die zo voluit van het leven genieten, zie ik hoop. Hoe zou ik ze anders kunnen voorbereiden op en toerusten voor wat ooit komen zal? Hun toekomst is mijn drijfveer om passievol door te werken. ‘Hoe kan ik géén hoop voor mijn kinderen hebben,’ gooi ik er dan meestal achteraan, zonder verdere uitleg. Mijn levensinstelling is er sowieso een van: ‘Het komt niet goed, maar het ís goed.’ Problemen zijn er om opgelost te worden. Toegegeven: Suriname zit boordevol potentie, maar klaarkomen: ho maar.

Bestuurlijke omwenteling

Als ik denk aan de toekomst van Suriname, zie ik een land dat volop in ontwikkeling is. Misschien maak ik het zelf niet meer mee, maar ik zie Dorientje en onze kinderen opgroeien in een Suriname waar het verleden niet langer zwaar op de schouders drukt, maar juist inspireert. Een land waarin jonge mensen niet langer willen vluchten, maar blijven om samen te bouwen aan een rechtvaardige samenleving van verbondenheid. Of waarin ze terugkeren, nadat ze hun kennis hebben verdiept en hun horizon verbreed – precies waarvoor ze ooit vertrokken.

Ik zie een land waarin elk kind verzekerd is van een stevige basis. Waar goed onderwijs vanzelfsprekend is, en ruimte is voor creativiteit, kunstzinnige groei en mondigheid. Met die bagage kunnen onze kinderen zich ook elders in de wereld ontplooien, om uiteindelijk weer terug te keren – zoals veel westerse jongeren dat doen. Ik zie ook een Suriname waarin volwassenen na een glansrijke carrière terugkomen om hun kennis over te dragen, en in de herfst van hun leven te genieten van een ‘Zwitsers bestaan’, met ongerept natuurschoon binnen handbereik.

Ik geloof dat dat mogelijk is. Omdat het móét. Voor Dorientje en alle kinderen die hier geboren worden. Voor het land dat zij ‘thuis’ noemen. De jongvolwassene Srefidensi verdient een toekomst van hoop en moed – een toekomst die zich niet laat tegenhouden door twijfel of oude pijn en cynisme. Srefidensi verdient het om gewild te zijn. Het is niet het kind dat faalt, maar de gemeenschap – met al haar verschillen en ‘eenheid in verscheidenheid’ – moet het voeden met vertrouwen, betrokkenheid, saamhorigheid en verantwoordelijkheid. Daarvoor is ook een bestuurlijke omwenteling nodig: politiek moet eindelijk worden ingezet, niet voor zelfverrijking of het gewin van een kleine groep maar om kansen en welvaart te creëren voor iederéén – of in elk geval voor zo veel mogelijk mensen. Met iets meer dan een half miljoen zielen kan dat toch geen onmogelijke opgave zijn?