Hebberig op bestelling: ‘Koopverslaving leunt op kwetsbare mensen’

Tijdens een verblijf in het buitenland had ik door een verkeerde inschatting aan het eind van mijn boek nog een stuk vakantie te gaan. In de plattelandsregio waar we verbleven waren talloze winkels vol goedkope prullaria, maar een boekhandel was nergens te bekennen. Er zat niets anders op dan online een (tweedehands) boek te bestellen. Voor minder dan de prijs van een biertje werd dat twee dagen later bezorgd. Het voelde zowel huiselijk als kosmopolitisch om een pakketje met mijn naam erop te vinden in de brievenbus van het vakantiehuis.

Zo soepel gaat het niet altijd, merkte ik terug in Nederland. Op zoek naar een DHL-pakketpunt om een boek te versturen naar een Marktplaatskoper (één erin, één eruit, gebiedt mijn boekenkast) belandde ik in een donkere hoek van een verlaten parkeergarage, worstelend met een QR-code en een scherm dat me na ettelijke pogingen meedeelde dat ik mijn reeds betaalde pakket weer mee naar huis kon nemen. Diezelfde week zou PostNL twee bestellingen bij mij bezorgen. Het bedrijf raakte het ene pakketje ‘kwijt’ en liet het andere achter bij een pakketpunt in een andere gemeente.

Als het systeem vastloopt, merk je pas hoe onthand je bent. Het postkantoor is verdwenen, robots bestieren de klantenservices van webwinkels, een alternatief is er vaak niet. Als het wél werkt, is het gemak bijna vanzelfsprekend. Maar zelfs dan is de vraag: tegen welke prijs? Willen we wel leven in een on-demandmaatschappij?

Winner takes all

Door technologische vooruitgang, de komst van de smartphone voorop, kunnen we waar en wanneer we maar willen toegang krijgen tot wat we maar willen. Je kunt het zo gek niet bedenken of je hebt het met een paar kliks opgevraagd of aangeschaft. Van taxi’s, boodschappen en maaltijden tot films, muziek, gezondheidsadvies en zelfs dates.

De gemene deler: het aanbod is overweldigend en de kosten zijn laag (je betaalt grotendeels met je persoonlijke data). Persoonlijk contact met een producent of dienstverlener is niet meer nodig. Een fysiek bezoek aan een winkel, bioscoop, dokter of café ook niet. De tech-optimist noemt dit tijdwinst en efficiëntie, de katerige bankhanger of agorafoob zal zeggen: een verademing. Maar al dat gemak leunt op talloze kwetsbare, onbeschermde en onderbetaalde arbeidskrachten: van flitskoeriers en Uberchauffeurs tot orderpickers en callcentermedewerkers.

De on-demandmarkt wordt gedomineerd door grote techbedrijven die werken volgens het winner takes all-model: met ‘disruptief’ gedrag (bijvoorbeeld door véél goedkoper of sneller te zijn dan de concurrentie) drukken ze andere bedrijven uit de markt. Bol en Zalando kwamen als een van de eersten met gratis bezorging en retournering, en bepaalden daarmee de standaard. Marktverstoorders in de taxiwereld, zoals Uber en Bolt, haalden klanten binnen met zeer lage prijzen, een groot aanbod en eindeloze kortingsacties – allemaal om marktaandeel te veroveren.

Het is die disruptors niet te doen om een leefbare stad, eerlijke lonen of tevreden chauffeurs. Zodra de klanten zijn binnengehaald met een ruim en goedkoop aanbod, moet er winst gemaakt worden. Oók als dat ten koste gaat van de publieke ruimte, de arbeidskrachten, de klant, of van de dienst of het product zelf. Dus wordt de dienst of het product uitgekleed (denk aan Netflix, dat nu toch reclames introduceert, of Spotify, dat muzikanten ondanks eerdere beloften nauwelijks betaalt) of verschuift de focus naar andere zaken (zo kwam Uber met maaltijden en deelscooters).

Om de kosten te drukken, zetten bedrijven flexibel en goedkoop personeel in, vaak door middel van uitzendwerk of schijnzelfstandigheid. Elke online bestelling zet een hele keten in gang: magazijnmedewerkers verpakken, transporteurs rijden tussen distributiecentra, koeriers bezorgen het pakket. De arbeidskrachten werken onder hoge druk, tegen lage vergoedingen en met weinig bescherming – zowel juridisch als fysiek (bezorgers gaan soms onverzekerd de weg op of worden bij ziekte of na een ongeval niet doorbetaald).

Onderónderaannemer

In de pakketbezorging, een branche gekenmerkt door hevige concurrentie en winstmaximalisatie, worden routes veelal uitbesteed aan onderaannemers (of zelfs onderónderaannemers). Die betalen, zo blijkt uit jaarcijfers van het meldpunt Financial Intelligence Unit, hun medewerkers vaak cash uit, geregeld met crimineel geld. De factuur aan hun opdrachtgevers wordt wel wit betaald. Zo wordt dus zelfs geld witgewassen in de sector.

Dat gebeurt niet alleen bij internationale reuzen als DHL, DPD en UPS, maar óók bij voormalig staatsbedrijf PostNL, sinds het zich op de snelgroeiende pakkettenmarkt stortte omdat gewone post niet meer genoeg opleverde. De kwaliteit van de reguliere postbezorging is intussen flink verslechterd. De Nationale Ombudsman waarschuwde in maart van dit jaar voor grote problemen doordat post van overheidsinstanties kwijtraakt of te laat wordt bezorgd. Mensen krijgen dwangbevelen zonder ooit een aanmaning te hebben ontvangen, of een gerechtelijke uitspraak pas nadat de beroepstermijn is verstreken. In 2023 kwamen zelfs duizenden stempassen te laat.

Een tech-optimistisch idee is dat ‘on demand’ leven zorgt voor minder bezit. Een eigen auto is niet meer nodig met een betaalbare taxi op afroep, met streamingsdiensten hoef je geen kasten vol cd’s of dvd’s meer te hebben. Maar in de praktijk daalt het autobezit niet; het stijgt juist. In minder dan tien jaar kwamen er in Nederland ruim een miljoen auto’s bij. Cd’s en dvd’s zijn misschien uit onze huizen verdwenen, maar de spullen- en kledingberg is groter dan ooit. Volgens recente cijfers van webwinkel-brancheorganisatie Thuiswinkel.org bestelden Nederlanders in 2024 11,5 miljoen keer bij webshops als Temu en Shein. Wie deze Chinese platforms wil vermijden, moet nog goed opletten: zogenoemde ‘dropshippers’ lokken je met Googleadvertenties en misleidende namen naar hun website, waar ze AliExpress-spul verkopen voor tig keer de originele prijs.

De milieu-impact van al die hebberigheid is enorm. Spullen kopen is het vervuilendste wat de gemiddelde Nederlander doet, meer nog dan vliegen en vlees eten. Dat blijkt uit onderzoek van onder meer het CBS. Boosdoeners zijn onder andere de benodigde grondstoffen, de productie, het transport, het gigantische waterverbruik en de vele retourzendingen (die vaak worden vernietigd). Online winkelen is niet per definitie extra belastend, maar de inrichting van webshops en winkelapps werkt impulsaankopen wel in de hand. Is het niet door (valse) aanbiedingen en een gecreëerd gevoel van schaarste (nog maar één artikel beschikbaar tegen deze prijs!), dan is het wel door de groeiende mogelijkheden om op de pof te kopen.

Jezelf hiertegen wapenen is moeilijk. Een fysieke winkel bezoeken werpt tenminste nog een minimale drempel op om tot kopen over te gaan. Je moet je pyjama uit, ergens naartoe, het sociale verkeer betreden. Dan moet de winkel nog open zijn en moet je je aankopen kunnen vervoeren. Allemaal zaken die kunnen voorkomen dat je met nog een vogelhuis, opblaasbad, familieverpakking visolie of yogabal thuis komt te zitten.

Preloved Primark

Ook het duurzamere alternatief, tweedehands, koop je inmiddels on demand. Niet meer grasduinen in de kringloop, maar alleen nog een trefwoord in de Vinted-app invullen en poef, daar verschijnen eindeloze opties in alle kleuren en modellen. Binnen twee klikken heb je een broek aangeschaft voor een bedrag waar je krap twee havercappuccino’s voor koopt. Opvallend is dat Vinted ondanks de talloze zoekmogelijkheden één cruciale optie mist: filteren op afstand. Als je niet oplet komt jouw ‘preloved’ Primark dus helemaal uit Spanje.

Het is makkelijk wennen aan al die direct beschikbare keuzes. Toch zijn er alternatieven, ook voor on demand. Denk aan Marktplaats-aankopen op fietsafstand van je huis, kledingbibliotheken, autodeelwebsites zonder winstoogmerk, en ruilplatforms als Peerby en Nextdoor. Maar wat we vooral nodig hebben is systeemverandering, zoals transparantie over de milieu-impact van bedrijven en een (gedeeltelijk) verbod op reclames, als buffer tegen onze collectieve koopverslaving. We zijn geen willoze slachtoffers: we zijn gemakzuchtig, hebberig, veeleisend en ongeduldig. Maar dat worden we ook gemaakt. En door meer te weten te komen over hoe de techreuzen dat doen, lukt het misschien je daar iets vaker tegen te verzetten.

Dit artikel verscheen in juni 2025 in OneWorld Magazine.