‘MDG’s zijn deel van de architectuur, niet het hele gebouw’

01-11-2005
Door: Tekst: Frans Bieckmann


Kevin Watkins is een rustige, vriendelijke en een beetje teruggetrokken man. Mager, met vorsende ogen. Zo was hij toen hij nog bij Oxfam in Groot-Brittannië werkte, waar hij onder meer verantwoordelijk was voor het rapport 'Rigged Rules and Double Standards' van Oxfam International uit 2002, waarin de internationale handelsverhoudingen kritisch onder het licht werden gehouden. En zo is hij nu, inmiddels een jaar coördinator van het Human Development Report van de UNDP, nog steeds. Het enige verschil is dat hij nu strak in het pak zit. Hij woont nog steeds in Oxford, hoofdkwartier van het Britse Oxfam. Vandaar uit reist hij regelmatig naar New York en andere plekken in de wereld. Deze morgen heeft hij het vliegtuig naar Amsterdam gemist, en komt daarom halverwege de persconferentie van het SNV-congres [ETCETERA] binnen. Misschien is zijn late komst de reden dat hij zich op de vlakte houdt en zijn tafelgenoten van de Wereldbank (vice-president Jean-Louis Sarbib), het VN Millennium Project (directeur John McArthur), en SNV (directeur Dirk Elsen) niet openlijk afvalt. Het lijkt allemaal onderdeel van een gezamenlijke operatie van het ontwikkelingsestablishment om het veelbesproken 'momentum' van 2005, waarin de Millennium Doelstellingen door tal van initiatieven een enorme politieke duw kregen, niet verloren te laten gaan. Daarom ook de opmerkingen als 'een heel positieve uitkomst van de top' (Elsen), 'het gevoel van urgentie en de kennis hoe we het moeten doen vallen nu samen' (Sarbib) en 'op het terrein van ontwikkeling is een grote stap voorwaarts gezet' (McArthur).
Later wil Watkins zijn collega's nog steeds niet expliciet afvallen, maar uit zijn analyse blijkt dat hij een andere mening is toegedaan.

Hoe verhouden de Millennium Doelstellingen zich tot het concept van menselijke ontwikkeling waarop het Human Development Report gebaseerd is?

'Je kunt de Millennium Doelstellingen op allerlei manieren invullen. Bijvoorbeeld in de vorm van "capabilities", de mogelijkheden van mensen om zich op allerlei manieren te ontwikkelen. Dat concept, uitgedacht door Amartya Sen, ligt ten grondslag aan het Human Development Report. Het gaat erom de MDG's te interpreteren binnen het paradigma van Human Development.'

Maar dat is vooral een theoretische exercitie. In de praktijk worden voor de MDG's armoededefinities als een dollar per dag gehanteerd. Zoals ook het aan Human Development gerelateerde concept Human Security veel terrein verliest. Dat interpreteert veiligheid als bescherming tegen de aantasting van al die elementen die in het HDR worden aangekaart. In de praktijk wint het harde veiligheidsparadigma, dat zich vooral op militaire veiligheid en terrorismebestrijding richt.

'Ja, dat lijkt wel te gebeuren. Al probeert VN-secretaris-generaal Kofi Annan het steeds terug te brengen in de discussie. Zoals ook wij, opstellers van het HDR, een signaal geven aan de beleidsmakers dat de Millennium Doelstellingen slechts deel zijn van de architectuur, en niet het hele gebouw.

Overigens zijn dergelijke concepten wel degelijk van belang. Wij proberen als UNDP met het Human Development Report intellectueel leiderschap te bereiken en een bepaalde denkwijze te verbreiden onder beleidsmakers.'

In concurrentie met bijvoorbeeld de Wereldbank, die met zijn jaarlijkse World Development Report (WDR) en andere onderzoekspublicaties vergelijkbare exercities onderneemt?

'Die strijd zouden wij nooit echt aan kunnen, omdat zij veel meer geld hebben. Ons onderzoeksteam is maar klein, relatief gezien. Overigens zie ik een zekere overlap tussen onze rapporten en de World Development Reports van de Wereldbank. Het WDR is niet meer een typisch neoliberaal document. Er is ook geen sprake meer van het neoliberalisme en Human Development als twee tegengestelde paradigma's. Dat was vijftien jaar geleden wel zo, toen het HDR begon. Maar de wereld is veranderd. De doelen van Wereldbank en UNDP - armoedebestrijding en human development - wijzen in essentie dezelfde kant op, zeker als je de armoededefinities bekijkt die de Wereldbank in het World Development Report van 2000 gebruikt.'

Hoe staat het volgens het rapport met de MDG's?

'De meeste landen zijn "off track" wat betreft de meeste MDG's. Wij hebben gekwantificeerd wat dat betekent in "menselijke kosten", om het wat tastbaarder te maken. Helaas zijn dat vrij spectaculaire getallen: het doel op het terrein van kindersterfte zal gemist worden met 4,4 miljoen! Dat betekent dus 4,4 miljoen vermijdbaar dode kinderen. Ook het gat tussen de geplande halvering van de armoede in 2015 en de realiteit - als we zo doorgaan - is enorm: het gaat om 380 miljoen mensen die van minder dan een dollar per dag moeten rondkomen.'

Kevin Watkins

Kevin Watkins werd in augustus 2004 benoemd tot directeur van het Human Development Research Office van de UNDP. Daarvoor werkte hij dertien jaar bij Oxfam Great Britain, de Britse tak (en grondlegger) van Oxfam International, het internationale netwerk van particuliere ontwikkelingsorganisaties waarbij ook Novib is aangesloten. Lees verder...

Hoe erg ook: hierin verschilt het HDR niet van andere voorspellers.

'Misschien niet, maar onze analyse verschilt wel. Wij gaan in tegen het heersende verhaal dat de MDG's niet gehaald worden omdat alleen Afrika achterblijft. Dat is niet zo. Kijk naar de kindersterfte in India en ook China. En wij blijven benadrukken dat het niet alleen om de MDG's gaat, die zich vooral op ontwikkelingshulp richten. Vandaar ook de ondertitel van het HDR 2005: "Aid, trade and security in an unequal world". De MDG's zorgen voor eenheid, een gezamenlijk doel, dat is er positief aan. Maar Human Development gaat over meer dan alleen de MDG's. Als je "humanitair" gaat meten, zoals het HDR doet, dan blijken veel mondiale succesverhalen helemaal niet zo'n succes te zijn. Neem Latijns-Amerika, dat in MDG-termen behoorlijk op weg is, maar volgens onze normen helemaal niet zo succesvol. De bevolkingen van bijvoorbeeld Brazilië, of ook Vietnam, zijn helemaal niet op de goede weg als je gelijkheid en sociale rechtvaardigheid in het verhaal betrekt. Wij willen het beeld wijder maken. Het is een politieke fout om alleen op Afrika te focussen. Je moet veel meer aandacht geven aan de ongelijkheid in de wereld, en in landen als India. Een van problemen met de MDG's is dat regeringen worden aangemoedigd om te rapporteren over gemiddelden, en niet over hoe het onderste deel van de maatschappij in hun land het doet. Dan krijg je een heel ander beeld.'

Wat moet er gebeuren?

'Er is geen blauwdruk. Je moet per land kijken. India moet zich bijvoorbeeld richten op de gezondheid van moeders en op de kloof tussen mannen en vrouwen. Er zijn veel concrete maatregelen te bedenken. In Brazilië zou een fiscale overdracht van rijk naar arm goed zijn. Dat gebeurt wel een beetje, maar te weinig, uit angst voor een financiële crisis.

Er is de laatste tijd veel gehamerd over de hoogte van de ontwikkelingshulp. Er was een enorm gat, maar daar begint nu verbetering in te komen. Daardoor ontstaat een nieuw probleem: je kunt niet twee keer zo veel ontwikkelingshulp leveren via de huidige hulpstructuren. Met al die donoren, soms dertig of veertig per ontwikkelingsland. Dus moet je harmoniseren en coördineren. Daarin wordt wel een beetje vooruitgang, bijvoorbeeld via afspraken die in het voorjaar binnen het Ontwikkelingscomité (DAC) van de OESO in Parijs zijn gemaakt, maar de praktijk loopt daar ver achteraan.

Bovendien is dat niet genoeg. Je moet ook de nationale capaciteit opbouwen om al die hulp goed in te zetten. Goede planningsmechanismen invoeren. Begrotingssteun geven. Want een groot probleem van donorfinanciering is dat het zo vluchtig is, zo onvoorspelbaar. Een land kan geen onderwijsplan maken als zij niet het geld daarvoor controleert en er voor meerdere jaren op kan rekenen. Slechts enkele landen geven zulke begrotingssteun, waaronder Nederland en Groot-Brittannië. Maar de VS en Japan doen alleen maar projecthulp, wat een grote chaos creëert. De rest van de landen zit tussen deze uitersten in.

Als die toename in hulpgeld echt realiteit wordt, belanden we in een kritieke fase. En als we het niet fundamenteel anders gaan organiseren, kan het zijn dat alle cynici gelijk krijgen.'

Het rapport geeft aan dat naast hulp vooral ook de ongelijke handelsverhoudingen het probleem zijn. Wat moet er op dat vlak gebeuren?

'Wij richten ons vooral op de laatste WTO-onderhandelingen: de Doha-ronde. Doha zal niet alles oplossen, maar het helpt wel om bepaalde praktijken als oneerlijk en fout te bestempelen. Ten eerste gaat het natuurlijk om de landbouwpolitiek. In de vorige onderhandelingsronde hebben de VS en de EU beloofd te korten op de subsidies, maar die zijn nu nog hoger dan toen! Eén miljard euro per dag gaat op aan dumping van landbouwproducten in ontwikkelingslanden en aan andere landbouwsubsidies, versus een miljard euro per jaar naar stimulering van de landbouw in ontwikkelingslanden. En dat terwijl de meeste armen in de wereld in landbouwgebieden leven. De Europese belastingbetalers financieren de creatie van armoede!

De laatste vier jaar is er in deze onderhandelingsronde helemaal niets gebeurd. Nu, vlak voor de belangrijke WTO-bijeenkomst in Hongkong in december, is er wat beweging achter de schermen. De EU en de VS zitten op dezelfde lijn, en daaruit is de G8-verklaring over exportsubsidies voortgekomen. Maar je moet goed op de taal letten die daarin gebruikt wordt. Niemand geeft namelijk meer exportsubsidies! De VS zijn daar een paar jaar geleden al mee gestopt, de EU doet dat alleen nog met suiker en dat wordt ook afgebouwd. De G8 spreekt daarnaast over "cutting trade distorting subsidies", het verminderen van handelsverstorende subsidies. Maar ook daar zit een adder onder het gras. Neem de katoensector. In de VS draagt katoen 4,5 miljard dollar bij aan het bruto nationaal product. En de subsidies aan de Amerikaanse katoenboeren bedragen vier miljard dollar! Daarmee exporteren ze voor de halve prijs van de productiekosten. Dat is voor de Afrikaanse boeren een onoverkoombaar probleem. Maar in die katoensubsidies zitten - formeel - helemaal geen exportsubsidies en ze bestaan slechts voor twintig procent uit "trade distorting subsidies". Dus de G8-verklaring lost daar nauwelijks iets aan op. De EU hanteert precies dezelfde methodiek als het gaat om graansubsidies. Het is een advocatenspel met formuleringen. Maar voor de Afrikaanse boeren gaat het helemaal niet om zulke termen, maar om hun overleven.'

Hoe moet het dan verder? Sommige groepen andersglobalisten pleiten voor het doen ontsporen van de volgende onderhandelingen in Hongkong, juist vanwege dit soort praktijken.

'De mensen die dat willen hebben een "reality gap", zij leven ver van de realiteit. Wie zou van het mislukken van Hongkong profiteren? Als de WTO instort is er niet plotseling een harmonieus wereldwijd handelssysteem. Integendeel, dan krijg je een agressief regionalisme waarin de grote blokken in hun eentje vrijhandelsverdragen gaan afsluiten. Zoals de EU nu al aan het doen is met de zogenaamde Economic Partnership Agreements (EPA's) en de VS met hun bilaterale handelsverdragen. Je zou het idee van een op regels gebaseerd handelssysteem juist moeten omarmen. Maar er zijn genoeg machtige groepen die daar helemaal zo blij niet mee zijn. De grote investeerders in de VS, coalities voor bescherming van het intellectueel eigendom, de grote Europese banken en verzekeringsmaatschappijen zijn alleen maar blij met de ondermijning van het multilateralisme. "They don't give damn on the WTO!" Dus in plaats van die linkse romantiek, probeer dat proces in een positieve richting te duwen. "It's about politics." Dat gezegd hebbende ter verdediging van de WTO: het is niet acceptabel wat er nu gebeurt. Het is een perversie. In plaats van de zwakken te beschermen, worden de rijken versterkt door de huidige tendensen. Kijk naar de onderhandelingen over de diensten: die gaan het over vrij verkeer van "high tech"-diensten, niet over de arbeid van de armen.'

Je bent een jaar geleden overgestapt van Oxfam naar UNDP. Als Oxfam ben je meer luis in de pels, lijkt me, dan bij een multilaterale instelling als UNDP.

Het Human Development Report

Het Human Development Report wordt sinds 1990 uitgegeven door het VN Ontwikkelingsprogramma (UNDP). Het wordt in twaalf talen verspreid in ruim honderd landen. Het rapport inventariseert hoe alle landen (dus niet alleen de ontwikkelingslanden) presteren op het gebied van 'menselijke ontwikkeling'. Lees verder...

'Eigenlijk zit er veel continuïteit in. Bij Oxfam deden we vooral lobbywerk en "evidence based campaigning". Met als belangrijkste doel een eerlijker multilateraal handelssysteem, en daarnaast ook hogere uitgaven voor ontwikkelingshulp. Net als nu, al is er niet zo'n duidelijke lijn tussen het onderzoek en de beleidsbeïnvloeding. Het is geen waardevrije onderzoeksexercitie. Bij Oxfam baseren ook veel mensen zich op het principe van Human Development en op het HDR. Zowel de VN en de UNDP als Oxfam zijn organisaties met veel stakeholders, wat een vergelijkbare complexiteit met zich meebrengt.

Daar komt bij dat wij ook nu kritisch zijn. Het HDR is onafhankelijk en ook de nieuwe directeur, Kemal Dervis, beschermt ons daarin. Wij bekritiseren regeringen. Of het nu gaat om de slechte staat van de gezondheidszorg in de VS, de kinderen in Groot-Brittannië, India of China, of het handelsbeleid van de EU en de VS, "we are pretty hard hitting". Dat zeggen regeringen ook tegen ons. Waarop wij antwoorden: zeg het ons als de feiten niet kloppen.'



Reacties