Tin delven in de modelmijn

01-11-2013

Volgende maand is de Fairphone er, de eerste smarttelefoon met grondstoffen waar geen bloed aan kleeft. OneWorld bezocht de Kalimbi-mijn in Oost-Congo, waar de tin voor deze telefoon vandaan komt. Zonder tussenkomst van leger of rebellen. “We hopen dat Kalimbi een voorbeeld wordt voor veel andere mijnen.”

Zweetdruppels biggelen over de met modder besmeurde gezichten van Safari Mutoo (34) en zijn collegamijnwerkers. Ze werken in de Kalimbimijn in Zuid-Kivu, Oost-Congo. Gehurkt in een krappe, nog geen meter hoge tunnel slaan ze met een hamer en een pin stukken gelige rots los. Hoewel een dreunende compressor een beetje zuurstof in de honderd meter lange tunnel blaast, is het er stikbenauwd. “Kon ik ergens anders geld mee verdienen, dan zou ik direct stoppen”, zegt de lange en smalle Mutoo, nadat hij met een zak tin-erts op zijn schouder vijftien minuten gebukt door de half onder water staande tunnel heeft moeten lopen om buiten te komen. “Maar dit is het enige werk dat hier is.” 

De groene heuvels van Oost-Congo vormen een van de rijkste gebieden ter wereld aan mineralen en delfstoffen als tin, coltan en goud. Maar de bevolking is er straatarm. Van de natuurlijke hulpbronnen profiteren vooral rebellengroepen en het Congolese leger, die er hun conflicten mee financieren. 

Met de aanschaf van laptops en smarttelefoons, die tin en coltan uit Congo bevatten, financierde het Westen indirect deze strijd. Maar in 2010 namen de VS de Dodd-Frank Act aan. Deze wet verplicht bedrijven die ‘conflictmineralen’ uit Congo en aangrenzende landen in hun producten verwerken, dat te melden. De Europese Commissie werkt aan vergelijkbare wetgeving. Omdat in Congo geen mineralen te koop waren waarvan de afkomst kon worden achterhaald, vreesden internationale bedrijven rechtszaken en imagoschade, en verlieten het land massaal. De gevolgen waren desastreus. Mijnen sloten, mijnwerkers raakten hun baan kwijt. Het gros van de mijnen verkoopt nu aan de Chinezen, die soms minder betalen en meestal niet op milieu of mensenrechten letten. 

 

Gezonde mijnbouw
Een initiatief onder leiding van prins Jaime de Bourbon de Parme, speciaal gezant voor grondstoffen en jongste zoon van prinses Irene, probeert nieuw leven te blazen in de export van Congolese tin. Dit Conflict-Free-Tin Initiative (CFTI), waar Nederland de eerste drie jaar 1,3 miljoen dollar (960.000 euro) aan mee betaalt, geeft bedrijven de mogelijkheid gecertificeerde, ‘conflictvrije’ tin uit Oost-Congo te kopen. “We stimuleren een gezonde mijnbouw waarvan de opbrengsten niet naar gewapende groepen gaan, maar naar de bevolking zodat de economie van Oost-Congo kan worden opgebouwd”, vertelt De Bourbon de Parme. 

In de Kalimbi-mijn, de eerste mijn in Oost-Congo die op deze manier conflictvrije tin produceert, zijn de mijnwerkers vooral blij dat hun mijn weer open is, en dat ze minder worden lastiggevallen dan toen de mijn nog onder controle stond van een in het leger geïntegreerde rebellenleider. “Toen moest ik aan allerlei mensen, voornamelijk militairen, vage belastingen betalen”, vertelt mijnwerker Ajeje Munguiko (27), terwijl hij zijn net gedolven tin-erts afspoelt. 

Nadat hij de zak weer op zijn schouder heeft geworpen, loopt hij over een smal paadje naar een golfplaten hut. Daar weegt een ambtenaar van het ministerie van Mijnen de tin, noteert de gegevens in een logboek en verzegelt de zak met een wit label, een soort tiewrap, met een unieke code. “Zo voorkomen we dat conflictvrije tin verdwijnt of dat conflicttin wordt toegevoegd”, legt ambtenaar Steven Kasagwe uit. De zakken gaan via tussenhandelaren naar de exporteur in Bukavu en vervolgens in verzegelde olievaten naar de Tanzaniaanse havenstad Dar es Salaam, waar het erts wordt verscheept naar de smelter in Maleisië. Uiteindelijk verwerkt Tata Steel het rekbare metaal in staalplaten en conservenblikken, gebruikt Philips het in zijn lampfittingenfabriek in Mexico en stopt Fairphone het in de verantwoorde smartphone. Ook Motorola steunt het CFTI-project. 

 

Arsenicum
De mijnwerkers klagen wel over de veel lagere prijs die ze nu voor tin-erts krijgen. “Jaren terug was dit rond de zes dollar per kilo, nu nog maar drie of vier dollar”, vertelt mijnwerker Ajeje Munguiko. Hij denkt dat dit komt doordat er op dit moment maar één exporteur is. Maar de daling wordt ook veroorzaakt door een lagere prijs op de wereldmarkt en door arsenicum dat in het recent gedolven tin zat, waardoor de kwaliteit vermindert. De mijntunnel waarin veel van deze giftige stof zat is inmiddels gesloten. 

Ook de arbeidsomstandigheden zijn nog verre van ideaal in de Kalimbi-mijn. Geen van de mijnwerkers draagt een helm, niet iedereen heeft laarzen en van velen zijn die gescheurd. De mijngangen zijn slechts gedeeltelijk met houten balken gestut, half in het water hangende elektriciteitskabels van de generatoren zorgen voor een gevaarlijke situatie en er gelden werktijden van twaalf uur onder de grond. “Er is nog een lange weg te gaan”, zegt Bibi Bleekemolen, onderzoekster bij Fairphone, per telefoon vanuit Nederland. “Mijnen conflictvrij maken is een eerste stap. En doordat CFTI de mijnen conflictvrij maakt en houdt, geloven wij dat mijnwerkers en coöperaties daarna zelf genoeg weten te investeren in pompen of hout om de mijnschachten te stutten, of om laarzen en helmen te kunnen kopen.” 

Bleekemolen zegt dat Fairphone er bewust voor kiest tin uit Oost-Congo te halen omdat juist hier veel kan worden bereikt. “Met conflictvrije mijnen zorg je voor werkgelegenheid en ontwikkeling die in dit gebied zo nodig is.” 

 

De goede telefoon Mobiele telefoons bevatten tin, coltan en kobalt. Met de winning van deze grondstoffen financieren krijgsheren in Oost-Congo hun strijd. Fairphone probeert daar verandering in te brengen. In december komt het Nederlandse bedrijf met de eerste verantwoorde smartphone. De tin voor deze telefoon komt uit de Kalimbi-mijn en de coltan komt uit een conflictvrije mijn in de Zuid-Congolese provincie Katanga. Het toestel wordt in elkaar gezet in een Chinese fabriek, waar een fonds is opgericht om de arbeidsomstandigheden, waaronder de lonen, te verbeteren. De Fairphone kost 325 euro en is te bestellen via de website. Een deel van de winst is bestemd voor om de productieketen te verbeteren. fairphone.com

 

Omkooppraktijken
Een klokkenluidersteam houdt in de gaten of de Kalimbi-mijn conflictvrij blijft. Het werk van deze dertig burgers in dienst van CSAC (Comité de Surveillance des Abuses des droits de l’Homme et Acte de Corruption) blijkt niet overbodig. Zo kwam het team erachter dat het Congolese leger ’s nachts ongelabelde tin-erts uit de Kalimbi-mijn smokkelde. Maar de lokale autoriteiten durfden niet op te treden tegen de gewapende militairen. Pas toen de Britse organisatie Global Witness deze gang van zaken aankaartte op internationaal niveau, schorste de Congolese regering de betrokken militairen. Een paar maanden later hoorden de klokkenluiders dat mijnambtenaren vier labels hadden verkocht voor 20 dollar per stuk. Vermoedelijk wilde de koper met de labels zakken conflicttin verzegelen en die verkopen als conflictvrije tin. “Doordat de mijnambtenaren maar 60 dollar per maand verdienen, zijn ze eenvoudig om te kopen”, stelt Eric Kajemba van Observatoire Gouvernance et Paix (OGP), de Congolese burgerrechtenorganisatie die de klokkenluiders traint. Twee van de ambtenaren zijn ontslagen. De derde werkt nog altijd in de mijn, omdat een familielid bij het ministerie van Mijnen hem ‘beschermt’, vertelt klokkenluider Daniel Mushonga in een van hout en UNHCR-tentdoek gefabriceerd kantoortje. 

“Zulke incidenten zijn helaas te verwachten in een land als Congo”, reageert De Bourbon de Parme, die eraan toevoegt dat het initiatief er tot nu toe in slaagt herhaling te voorkomen. “Philips, Motorola Solutions en onze Nederlandse ambassade wijzen er regelmatig bij de Congolese overheid op dat als dit blijft gebeuren, bedrijven zich zullen terugtrekken en Congo als grondstoffen exporterend land zijn kansen verspeelt om aan de internationale markt deel te nemen.” 

Vanuit het project moet ook geld naar de gemeenschap vloeien. De exporteur stort 75 dollar per duizend kilo uitgevoerde tin in een fonds. “Van het geld moeten klinieken en scholen worden gebouwd”, vertelt Kajemba van Observatoire Gouvernance et Paix. Maar hij weet nu al dat 15 procent van het geld naar provinciale ambtenaren zal gaan om ze tevreden te houden. “Anders blokkeren zij de projecten.” 

 

Voorbeeldfunctie
Onlangs is het CFTI ook in twee andere tinmijnen in Zuid- Kivu begonnen met labelen. Maar met drie conflictvrije mijnen is het project nog altijd een druppel op de gloeiende plaat in een gebied met duizenden mijnen voor koper, tin, coltan, kobalt, wolfraam, goud en diamanten, waar gewapende groepen en het Congolese leger blijven meeprofiteren van de opbrengsten. 

“We hopen dat Kalimbi een voorbeeld wordt voor veel andere mijnen”, zegt Fidel Bafilemba van de Amerikaanse organisatie Enough Project. Maar volgens de Congolese onderzoeker remt de opkomst van rebellenbeweging M23 in de provincie Noord-Kivu het project flink af. 

“In 2011 wilden veel westerse bedrijven in het project investeren. Maar voor het recente geweld deinzen ze terug.” Dit terwijl het project nog veel crucialer voor de ontwikkeling van Noord-Kivu zou zijn dan voor de provincie Zuid-Kivu, omdat in het noorden de grootste tin- en coltanmijnen zijn. Fidel Bafilemba zucht: “Belangrijk is de wil van internationale bedrijven om deel te nemen. Maar dit project valt of staat met de bereidheid van de Congolese regering om Oost-Congo eindelijk veiliger te maken.” 

Voor de ingang van de Kalimbi-mijn zitten intussen tientallen nieuwe mijnwerkers in hun gelige, modderige, kleding te wachten. Ze bijten op dikke suikerrietstengels. De energie daaruit zullen ze hard nodig hebben in de krappe gangen waar ze straks weer twaalf uur lang zullen hakken voor de tin in onze lampen, blikjes en elektronische apparatuur. De tijd zal leren of ze met hun zware werk uiteindelijk ook hun eigen economie zullen kunnen opbouwen.  

Meer facts&figures over de grondstoffen in je mobiel? Check de OneWorld Data Atlas!

 

 

Andrea Dijkstra

Andrea Dijkstra werkt vanuit Afrika als freelance journalist. Voor ze naar...

Lees meer van deze auteur >

Reacties