Kawemhakan, Zuid-Suriname. Met uitgelaten kreten en goedkeurende blikken inspecteren enkele dorpelingen de huluwi. De vis is meer dan een meter lang en weegt bijna tien kilo. Deze ochtend visten ze hem uit de rivier de Lawa en dat is meteen de reden voor alle opwinding. Door de aanwezigheid van goudzoekers, legaal en illegaal, wordt het steeds moeilijker om vissen te vangen. Zeker de huluwi is zeldzaam geworden. Maar door hun geïsoleerde ligging zijn de ruim driehonderd inwoners van het dorp Kawemhakan wel afhankelijk van lokale visvangst, want dat is hun enige bron van eiwitten.

Elke ochtend verzamelt een handjevol patiënten zich voor de polikliniek van Kawemhakan. In een straal van honderd kilometer is de kliniek de enige toegang tot de eerstelijnsgezondheidszorg. De klachten van de dorpelingen lopen uiteen van aanhoudende spierpijnen en nierproblemen tot hoge bloeddruk, huiduitslag en slecht zicht.

We weten allemaal dat onze vis kwik bevat en wat dat kan doen met ons lichaam. Maar we hebben geen alternatief

‘Het is moeilijk om vast te stellen of iemand ziek is door kwik’, zegt Ipomadi Pelenapin (49), hoofd van de polikliniek. Hij is de enige gezondheidswerker en stamhoofd van het dorp. In beide functies waarschuwt hij de gemeenschap al jaren voor de gevaren van kwik. ‘Maar er bestaat geen test om na te gaan of een klacht wordt veroorzaakt door kwikvergiftiging. Als patiënten de oorzaak niet kennen, zeggen ze algauw dat het komt door kwik.’

Die middag staat de gevangen huluwi op het menu, verwerkt in een waterige soep en geserveerd met cassavebrood. Achter de eettafel hangt een poster met daarop een lijst van ‘verboden vissen’. De huluwi prijkt bovenaan: van alle vissen in de rivier is hij de giftigste. Maar hoewel de posters overal in het dorp hangen, worden ze noodgedwongen genegeerd. ‘We weten allemaal dat onze vis kwik bevat en wat dat kan doen met ons lichaam. Maar we hebben geen alternatief. Het is dat, of hongerlijden’, zegt Pelenapin. Dat het dorp nog altijd niet is aangesloten op de waterleiding, helpt ook niet. De bewoners drinken water uit de vervuilde kreek achter het dorp en wassen zich in de rivier die troebel ziet door het kwik.

66966_136570_Y51vMQ
Door de vervuiling wordt het steeds moeilijker om vissen zoals de huluwi te vangen. Beeld door: Zoë Deceuninck

Ver boven de veiligheidsnorm

Kwik in vis is als nicotine in een sigaret. Wie één sigaret rookt gaat er niet dood aan, maar wie blijft roken ondervindt er de gevolgen van. Op dezelfde manier stapelt kwik zich op in ons lichaam. Het RIVM waarschuwt voor onder andere problemen met concentratie en het kortetermijngeheugen als gevolgen van langdurige blootstelling aan kwik.

Naast verwerking in barometers of bloeddrukmeters wordt kwik ook gebruikt in goudmijnen om goud te scheiden van modder en zand. In Suriname komt er zo elk jaar meer dan 60.000 kilo kwik in het milieu terecht. Bacteriën zetten het metaal in combinatie met water om in de giftige stof methylkwik, dat niet biologisch afbreekbaar is.

Kleine visjes die plantjes eten waar kwik in zit zijn voedsel voor grote vissen, en die belanden op hun beurt bij mensen op het bord

‘Kwik hecht zich aan onderwaterplantjes. Kleine visjes die de plantjes eten zijn voedsel voor grote vissen, en die belanden op hun beurt bij mensen op het bord’, zegt milieudeskundige Gwendolyn Landburg. Ze werkte mee aan een jarenlang onderzoek naar het kwikgehalte in het lichaam van de oorspronkelijke Surinaamse volkeren.

Het resultaat is hetzelfde als dat van tientallen andere studies: de aanwezige kwikconcentratie ligt ver boven de internationale veiligheidsnorm, vastgesteld door het Amerikaanse Bureau voor Milieubescherming (EPA). Vooral ongeboren kinderen zijn bijzonder gevoelig voor de schadelijke effecten van kwik.

Wennen aan de kwekerij

Om toch aan voldoende gezond voedsel te komen, begon Stichting Mulokot eind 2020 met het opzetten van een eigen viskwekerij. Mulokot is een organisatie uit Kawemhakan die zich inzet voor duurzame ontwikkeling van Wayana-gebied. Wayana zijn een bevolkingsgroep waartoe ook de inwoners van Kawemhakan behoren.

Achteraan in het dorp, op zo’n honderd meter van de rivier, liggen inmiddels twee vijvers, gevuld met regenwater en water uit de kreek. In een van de vijvers zwemt al een school pacu’s. Het water is niet helemaal kwikvrij, maar omdat de kleine visjes zijn ingevlogen vanuit de Surinaamse hoofdstad Paramaribo, zijn ze veel minder giftig. Even verderop zwemmen nog eens vijfhonderd babypacu’s in een zwembad, de tweede lichting.

66966_136584_8SckcU
Rocky Itoewaki bij een van de twee kweekvijvers achteraan het dorp. Beeld door: Zoë Deceuninck

De pacu – ‘wataw’ in het Wayana – is een populaire vissoort, maar de dorpelingen vangen hem niet meer zo vaak. ‘Vissen op de rivier is niet meer zoals vroeger’, zegt Rocky Itoewaki (23) coördinator van het viskwekerijproject. ‘Doordat de rivier is vervuild, verdwijnen de vissen of trekken ze stroomopwaarts. We moeten steeds verder weg om te vissen. Bovendien maakt de vis ons ziek. Van kinds af aan weet ik dat de vissen uit de rivier giftig zijn, maar niemand doet er iets aan. Van de overheid mogen we geen vis meer eten, maar wat dan wél?’

Goudzoekersdorpen schieten als paddenstoelen uit de grond

De viskwekerij moet een oplossing bieden. Toch is niet iedereen in Kawemhakan even enthousiast. Maar weinig dorpelingen bezoeken de vijvers. ‘Vis komt uit de rivier, zo is het altijd geweest’, klinkt het. Itoewaki lacht om die reactie. Ook hij moest wennen aan de vijvers, maar nu hij de pacu’s ziet groeien, beseft hij dat het project een toekomst heeft. Hij gelooft dat de andere dorpelingen wel zullen bijdraaien. Stamhoofd Pelenapin denkt er ook zo over. ‘Vaak moeten mensen het bewijs hebben dat iets werkt. Dan pas schieten ze in actie.’

Omsingeld door goudzoekers

Kawemhakan ligt midden in een groot goudwinningsgebied. De Wayana vestigden zich er in 1958, lang voordat de concessie voor goudwinning werd verleend. Tegenwoordig trekken er veel Braziliaanse legale en illegale goudzoekers naar het gebied, de garimpeiros. Suriname telt er naar schatting dertigduizend, op een totale bevolking van bijna 600.000 inwoners.

De Wayana-gemeenschap bestaat uit ongeveer 1500 mensen en leeft verspreid over de landsgrenzen van Brazilië, Frans-Guyana en Suriname. Vanuit de lucht, maar ook vanaf het water, is duidelijk te zien hoe de gemeenschap langzaam wordt omsingeld en verdreven door de opkomende goudindustrie. Steeds meer inwoners van Kawemhakan verhuizen naar Frans-Guyana, waar de Franse overheid het leefgebied van oorspronkelijke gemeenschappen tot beschermd natuurgebied verklaarde.

Aan de Surinaamse kant van de Marowijne, de rivier die de grens vormt met Frans-Guyana, schieten goudzoekersdorpen als paddenstoelen uit de grond. Het dorp Jaw Pasie heeft winkels, cafés en een kerk. Achteraan in het dorp leidt een pad rechtstreeks naar de goudvelden. Ruim 300 kilometer verwijderd van de hoofdstad Paramaribo en omringd door ondoordringbare jungle leiden Brazilianen er een geïsoleerd leven.

De Surinaamse vicepresident is berucht om zijn belangen in de goudsector en de drugshandel

Met de Brazilianen bouwden de Wayana noodgedwongen een zakelijke relatie op. Niet alleen zijn ze met meer, de garimpeiros zijn ook veel beter toegerust. Honderden olievaten, twee tractors, verschillende winkels en een hijskraan maken deel uit van het straatbeeld in Jaw Pasie. Maar ook voor levensmiddelen, diesel of een fris biertje zijn de inwoners van Kawemhakan er regelmatig te vinden.

In 2018 keurde Suriname het Minamata-verdrag goed. Dat ‘internationale kwikverdrag’ van de VN verplicht landen hun bevolking en het milieu te beschermen tegen onder andere kwikvergiftiging. Hoewel er internationaal kritiek is op de beperkingen van het verdrag is het volgens milieudeskundige Landburg een stap in de goede richting. ‘Het is een stok achter de deur. Als de Surinaamse overheid geen gezichtsverlies wil lijden, zal ze haar huiswerk moeten maken’, zegt Landburg. De Surinaamse overheid kreeg ook 30 miljoen Amerikaanse dollar voor trainingen in kwikvrije mijnbouwtechnieken.

66966_136572_Fze4bo
Aan de Surinaamse kant van de Marowijne schieten goudzoekersdorpen als paddenstoelen uit de grond. Beeld door: Zoë Deceuninck

Belangen van machthebbers

Maar nu, drie jaar later, is van regulering in de goudsector amper sprake. Dat komt onder meer doordat heel wat beleidsmakers zelf ook betrokken zijn bij de kleinschalige goudwinning. Zo is Ronnie Brunswijk, de huidige vicepresident van Suriname, berucht om zijn belangen in de goudsector en de drugshandel.

Het is diezelfde Brunswijk die sinds kort aan het roer staat van de Commissie Ordening Goudsector, die onder andere milieuverontreiniging in de goudvelden beheersbaar moet maken. Alternatieven voor kwik bestaan namelijk al jaren, maar ze worden niet gebruikt omdat ze duurder, onbekend of tijdrovend zijn, en daardoor niet winstgevend genoeg. ‘Concessiehouders moeten overtuigd worden van kwikvrije methodes en vervolgens moeten ze hun werknemers voorzien van het juiste materiaal, want de kleine goudzoeker kan dat niet zelf betalen’, zegt Landburg. ‘Maar zolang invloedrijke personen, die niets om milieu en gezondheid geven, de concessiemarkt beheersen, zal er weinig veranderen.’

De Surinaamse staat is al drie keer veroordeeld door het Inter-Amerikaans Hof voor de Mensenrechten, dat er telkens op hamert de rechten van de oorspronkelijke bewoners in Suriname te waarborgen. Maar in de praktijk verandert er niets: de vonnissen verdwijnen jaar na jaar ergens onder in een la, waardoor de gemeenschappen op zichzelf zijn aangewezen.

Over drie maanden zijn de pacu’s in de visvijver volwassen en dan zullen de inwoners van Kawemhakan voor het eerst in tientallen jaren vis eten die niet giftig is. Naast de eigen visvoorziening gaat een deel van de vis naar Frans-Guyana. Daar levert een kilo al snel 10 euro op, en een volwassen pacu weegt gemiddeld vijf tot zes kilo.

Met de toekomstige inkomsten wordt de kwekerij uitgebreid. Want ondanks de afwachtende houding van de dorpsgenoten in Kawemhakan trekt het initiatief de aandacht van de andere Wayana-dorpen in de omgeving. Een paar jongeren uit het meer zuidelijk gelegen Apetina toonden al interesse. Ze willen in de toekomst een eigen visvijver. Op die manier heeft de Wayana-gemeenschap niet alleen gezonde vis en meer werkgelegenheid, maar zorgt de kwekerij ook voor iets meer financiële onafhankelijkheid. Van de overheid, maar ook – en misschien vooral – van het groeiend aantal garimpeiros om de hoek.

Dit artikel verscheen eerder op MO.be.

DSC07613

Hoe goudzoekers in Suriname een volk vergiftigen

De Wayana eten dagelijks vis met kwik, gebruikt bij het delven van goud.

12221017074_0a5305589f_o

Hoe verantwoord is uraniumwinning eigenlijk?

Uranium is nodig voor het maken van kernenergie. De winning ervan is omstreden.