‘Als het hele systeem heeft gefaald, dan kan alleen gezamenlijk verantwoordelijkheid worden gedragen.’ Aldus demissionair premier Rutte, die vrijdag bekendmaakte dat zijn gehele kabinet aftreedt. Aanleiding was het rapport van de commissie-van Dam over de toeslagenaffaire. Die concludeerde dat duizenden ouders ‘ongekend onrecht’ is aangedaan door een ‘massaproces’ zonder menselijke maat, in stand gehouden door het kabinet, ministeries van Financiën en Sociale Zaken en de Raad van State.

Juridisch gezien gaat er vooralsnog niemand boeten voor de toeslagenaffaire

En toch maakte het OM een week eerder bekend dat de Belastingdienst niet strafrechtelijk wordt vervolgd. Onder andere omdat de Staat (waar de dienst onder valt) immuun is voor strafrechtelijke vervolging, en omdat het OM zegt dat niet kan worden bewezen dat ambtenaren zich schuldig maakten aan discriminatie. Zij zouden simpelweg het beleid hebben uitgevoerd. Juridisch gezien gaat er vooralsnog dus niemand boeten voor de toeslagenaffaire.

De toeslagenaffaire in het kort

Tussen 2013 en 2019 bestempelde de Belastingdienst tienduizenden ouders die kinderopvangtoeslag ontvingen onterecht als fraudeur. Vooral mensen met een dubbele nationaliteit werden de dupe. De toeslagen werden stopgezet en ouders moesten de ontvangen toeslagen terugbetalen. In 2019 concludeerde de Autoriteit Persoonsgegevens dat de werkwijze discriminerend was. Hetzelfde jaar trad toenmalig staatssecretaris van Financiën Menno Snel al af vanwege het schandaal; vorige week viel het gehele kabinet-Rutte III.

Strafrechtadvocaat Vasco Groeneveld was er al bang voor. “Het gevaar in een dossier als dit is: omdat iedereen schuldig is, is eigenlijk niemand schuldig. Maar als strafrechtjurist zoek ik naar persoonlijke aansprakelijkheid: iedere instantie heeft zijn eigen macht en verantwoordelijkheid.”

©FiekevanBerkom-Oneworld-Eva González Pérez-toeslagenaffaire-2020DSC_9933.JPG

Zonder deze advocaat was de toeslagenaffaire nooit onthuld

Al zes jaar gaat advocaat Eva González Pérez de strijd aan met de Belastingdienst.

Ook Orlando Kadir, massaschadejurist én zelf gedupeerde, keek niet op van het OM-besluit. Sinds 2014 staat hij honderden ouders bij via zijn letselschadebureau en eind 2019 was hij de eerste die aangifte deed. Daarna volgden nog zes gedupeerden en in mei 2020 deden zelfs staatssecretaris Van Huffelen (D66) en minister Hoekstra (CDA) van Financiën aangifte tegen de Belastingdienst. Kadir: “Ik moest wel aangifte doen, hier zijn grondbeginselen van de rechtsstaat geschonden. Maar ik had nooit een vervolging verwacht.”

Hebben de gedupeerden nu nog andere mogelijkheden om gerechtigheid te krijgen?

Aangifte doen tegen de Staat

Wie in Nederland een rechtszaak wil aanspannen tegen de Staat, moet weten dat overheidsinstanties immuun zijn voor strafrechtelijke vervolging. De ouders en hun advocaten hadden hun hoop dan ook gevestigd op een vervolging van individuele ambtenaren. De aangiftes tegen de Belastingdienst beschuldigen de ambtenaren van ‘knevelarij’ en beroepsmatige discriminatie. Van knevelarij is sprake als een ambtenaar tegen de regels in geld vordert, ontvangt of niet uitbetaalt omdat dat verschuldigd zou zijn aan ‘enige openbare kas’. Volgens het OM was er juridisch gezien echter geen sprake van knevelarij, omdat de ambtenaren ervan uit mochten gaan dat de terugvorderingen binnen de regels pasten. De hoogste bestuursrechter heeft de beslissingen van de Belastingdienst hierover jarenlang in stand gelaten, meldt het OM.

Als onderdeel van de Staat is de Belastingdienst immuun voor vervolging

Ook van beroepsmatige discriminatie is volgens het OM geen sprake: het OM stelt dat bij fraudebestrijding ‘zoekslagen’ zijn gemaakt naar de nationaliteit, maar dat nationaliteit bij de individuele beoordeling van gevallen geen rol speelde. Bovendien is de Belastingdienst als onderdeel van de Staat immuun voor strafrechtelijke vervolging, en zijn er geen aanwijzingen gevonden dat ambtenaren uit eigen gewin of belang hebben gehandeld.

Strafrechtadvocaat Groeneveld is niet overtuigd. Volgens hem is de ‘80-20-benadering’ van de Belastingdienst, waarbij ambtenaren voor lief namen dat bij de fraudejacht twintig procent van de aangepakte mensen onschuldig kon zijn, wel degelijk een strafbaar feit. Kadir noemt de argumenten van het OM ‘leugens’, met name omdat de Autoriteit Persoonsgegevens na uitvoerig onderzoek concludeerde dat er wél discriminatie in het spel was, en omdat er met geen woord wordt gesproken over de jarenlange, opzettelijke geheimhouding van het schandaal.

Klagen over het OM (bij het OM)

Wie het niet eens is met de beslissing om een zaak niet voor de rechter te brengen, kan een artikel-12-procedure beginnen om het OM ervan te overtuigen toch strafrechtelijk onderzoek in te stellen. Zes cliënten van Groeneveld begonnen zo’n procedure, evenals de ouders die door Kadir worden bijgestaan.

Maar Kadir heeft er weinig vertrouwen in; hij was niet eens verrast dat het OM de Belastingdienst niet wil vervolgen. “Ik ga al heel lang mee in massaclaims, en telkens weer zie ik hoe het OM ambtenaren en politici beschermt. Geen enkele strafrechter gaat die ambtenaren veroordelen; ze kunnen altijd claimen dat zij onder politieke druk hun werk deden.”

Politici vervolgen is makkelijker gezegd dan gedaan

Binnen het strafrecht rest de ouders nog een andere optie: aangifte doen tegen politici, zoals Groeneveld vorige week deed namens twintig gedupeerden. Want hoewel ambtenaren kunnen zeggen dat zij simpelweg beleid uitvoeren, gaat dit argument niet op voor politici en staatssecretarissen: het beleid is hun verantwoordelijkheid.

Cliënten van Groeneveld wilden daarom een jaar geleden al aangifte doen tegen bewindslieden, maar hij zag weinig kans van slagen. Tot het rapport van de commissie-Van Dam: daaruit bleek dat zeker vijf ministers en staatssecretarissen genoeg informatie hadden om in te grijpen, maar niets deden. Ze hebben daarmee ‘grof nagelaten’ om de wet uit te voeren, en dat is een ambtsmisdrijf. Het gaat om Van Ark (VVD, Medische Zorg), Hoekstra (CDA, Financiën), Snel (D66, Financiën), Wiebes (VVD, Economische Zaken) en Asscher (PvdA, Sociale Zaken en Werkgelegenheid).

Er zijn nog nooit bewindslieden via de minister van Justitie of de Tweede Kamer vervolgd, maar dit dossier is dan ook ongekend

De immuniteit van de Staat telt in dit geval niet mee. Het wetsartikel rondom ambtsmisdrijven is juist in het leven geroepen zodat ambtenaren of politici die binnen hun publieke rol strafbare feiten begaan, strafrechtelijk vervolgd kunnen worden. Het nadeel aan deze aangifte: anders dan bij ambtenaren, kan het OM eigenlijk geen opdracht geven tot een vervolging van bewindslieden. Dat kan alleen de minister van Justitie of Tweede Kamer doen.

Gebeurt dat, dan heeft Groeneveld een primeur te pakken. “Er zijn nog nooit bewindslieden langs deze weg vervolgd, maar dit dossier is dan ook ongekend.” Als het niet lukt, dan heeft hij alle mogelijke wegen om binnen het strafrecht gerechtigheid te krijgen bewandeld – tenzij er nieuwe informatie naar boven komt, waarmee een geheel nieuwe aangifte kan worden gedaan.

Kadir ziet het niet gebeuren dat de minister van Justitie of Tweede Kamerleden hun eigen (oud-)collega’s aanklagen. Volgens hem is het probleem nou juist dat alle politieke instanties – de trias politica – nauw verweven zijn. “Oud-ombudsman Alex Brenninkmeijer heeft het laatst heel goed uitgelegd. Het OM, de bestuursrechter en kabinet overleggen dagelijks, niet over hoe ze de burger moeten dienen, maar over hoe ze gezichtsverlies beperken. Dat is doorgeschoten naar toedekken, geheimhouden: de Rutte-doctrine van alles informeel houden zodat je het niet hoeft te delen.” Hij denkt dan ook niet dat de aangifte tegen bewindslieden of de artikel-12-procedure iets zullen uithalen.

Immuniteit bracht de waarheid boven tafel

Volgens Groeneveld is het niet ondenkbaar dat de strafrechtelijke immuniteit van de Staat zal worden heroverwogen, misschien juist door deze zaak. In 2015 lag er een wetsvoorstel om die immuniteit aan te pakken; dat sneuvelde in de Eerste Kamer op één stem. Het belangrijkste tegenargument: zolang politici elkaar verantwoordelijk houden, en individuen voor ambtsmisdrijven kunnen worden vervolgd, zou het onnodig zijn om de Staat strafrechtelijk te kunnen vervolgen.

En volgens Kadir is er nog een reden om de immuniteit te behouden. “Er komen nu steeds meer ambtenaren door met hun geheime documenten; als ze niet onschendbaar waren, denk ik niet dat ze dat hadden gedurfd.” Daarom hoopt Kadir vooral op vergaande politieke consequenties. “Uiteindelijk is er maar één eindverantwoordelijke: Rutte en zijn kabinet. Het aftreden van het kabinet is helemaal niet genoeg, wat mij betreft; Rutte en Hoekstra zouden moeten opstappen. Rutte werd al in 2007 door een rechtbank in Haarlem veroordeeld voor aanzet tot rassendiscriminatie, omdat hij inwoners met Somalische afkomst extra wilde controleren op fraude. Het is geen toeval dat zijn kabinet voor deze affaire verantwoordelijk is.”

De civielrechtelijke weg

Kadir steekt zijn energie verder niet in het strafrecht. “De focus ligt voor mij op de slachtoffers. En veel ouders zeggen: ‘Laat maar zitten, zo’n vervolging, ik wil gewoon mijn compensatie’. In december is aan iedereen 30.000 euro beloofd, maar dat komt niet eens in de buurt van waar we recht op hebben.” Tot nu toe heeft niemand het bedrag ontvangen, en vorige week bleek zelfs dat de Belastingdienst het bedrag direct weer opeist.

Iedereen die schade lijdt door toedoen van de overheid, kan naar een civiele rechter stappen om een vergoeding te vragen. Bij de toeslagenaffaire wordt de schade berekend door de Commissie Werkelijke Schade, ingesteld door de staatssecretaris van Financiën. Maar Kadir wil het hele dossier weghalen bij het ministerie, en naar een civiele rechter stappen: “De slager mag niet langer zijn eigen vlees keuren, een onafhankelijke rechter moet de werkelijke schade bepalen.”

De meeste gedupeerden hebben 85 tot 135 duizend euro schade

Hij schat dat de overweldigende meerderheid tussen de 85 en 135 duizend euro schade heeft. Bovendien is het niet genoeg om alleen je eigen geld terug te krijgen: daarbovenop komt de compensatie voor het leed dat je is aangedaan. “Ik wil namens die grootste groep nu echt afdwingen dat in elk geval het eerste voorschot wordt betaald – de 30.000 euro – en daar bovenop de aanvullende bedragen. Desnoods moet dat via civielrechtelijke weg, daarom ben ik al maanden een claim aan het voorbereiden.”

Gelukkig heeft Kadir een lange adem; waar de meeste betrokken advocaten later insprongen, strijdt hij al negen jaar tegen de Belastingdienst. Een civielrechtelijk proces kan nog wel eens jaren duren. Hij verwacht dat de rechtbank er zeker anderhalf jaar over zal doen om tot een eerste uitspraak te komen. Als de staat in hoger beroep gaat, kan het nog wel eens jaren duren, in het ergste geval moet hij doorprocederen tot de Hoge Raad, wat nog wel vijf jaar kan duren. “Maar sinds het aftreden van het kabinet heb ik goede hoop dat het niet zover hoeft te komen. Uiteindelijk krijgen we in elk geval gelijk, daar ben ik 100 procent van overtuigd.”

iStock-1183711240

Hoe de overheid etnisch profileren mogelijk maakt

Het gebeurt bij talloze overheidsinstanties en lijkt van hogerhand aangemoedigd te worden.

Hoe Nederland A.I. inzet voor etnisch profileren

In Roermond slaan camera's alarm bij auto's met een Oost-Europees nummerbord.