Het Europees Parlement doet onderzoek naar mensenrechtenschendingen door zijn eigen grens- en kustagentschap Frontex. Ook het Europees Hof van Justitie houdt het agentschap in de gaten: het Hof behandelt een rechtszaak die mensenrechtenadvocaten namens twee asielzoekers aanspanden. Een vrouw uit Burundi en een minderjarige jongen uit Congo zouden vorig jaar mei met geweld zijn tegengehouden op de Middellandse Zee. Zij zouden samen met hun medereizigers op gammele bootjes buiten Europese wateren zijn achtergelaten, zonder voedsel, water of navigatiemiddelen.

Frontex (kort voor het Franse Frontières extérieures, ‘buitengrenzen’) kan al jaren op kritiek rekenen vanwege zijn optreden tegen irreguliere migranten, oftewel migranten die zonder geldige documenten Europa willen bereiken. Al in 2011 noemde mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch Frontex medeplichtig aan het schenden van mensenrechten. Frontex droeg migranten aan de Grieks-Turkse grens over aan Griekse autoriteiten, die hen in overvolle detentiecentra onderbracht.

Sinds het begin van de coronacrisis heeft het met geweld tegenhouden van migranten, die Europa willen bereiken, al zeker 2000 mensen het leven gekost. Dat blijkt uit onderzoek door The Guardian. In totaal werden zeker 40.000 migranten van de Europese grens teruggedrongen, vaak met geweld. Frontex assisteert lidstaten bij zulke ‘pushbacks’.

Duizenden gewelddadige pushbacks per jaar

Er is geen kant-en-klare definitie van een illegale pushback. Breed gezegd gaat het om maatregelen die landen nemen om migranten, onder wie asielzoekers, die de grens over zijn gestoken (direct) terug te dwingen, zonder hun de kans te geven om asiel aan te vragen (waar zij wel recht op hebben). Volgens de Europese Conventie voor de Rechten van de Mens overtreden pushbacks onder meer het verbod op collectieve uitzettingen.

We kennen pushbacks voornamelijk van beelden van boten langs de Griekse of Italiaanse kust, die teruggesleept worden naar open zee. Op land vinden pushbacks veelal plaats op de ‘Balkanroute’. Uit rapporten van de Danish Refugee Council blijkt dat er in 2020 ongeveer 16.000 illegale pushbacks plaatsvonden van Kroatië (terug) naar Bosnië. In 60 procent van de gevallen kwam daar geweld bij kijken.

Afschrikbeleid

Frontex werd in 2004 opgericht door de Europese Commissie en is het grootste van de meer dan veertig officiële Europese agentschappen. Het wordt bekostigd door de EU, waar het van alle agentschappen de grootste bijdrage van ontvangt. Aanvankelijk moest Frontex slechts ‘het evenwicht tussen vrijheid [van verkeer] en veiligheid bewaren’ in het Schengenbied1. Al snel nam het agentschap naast coördinerende taken ook uitvoerende taken op zich. Zo kon het vanaf 2007 ‘snelle-grensinterventieteams’ samenstellen als een lidstaat daarom vroeg – bijvoorbeeld als veel migranten de grens over willen. Zo’n team ondersteunt ambtenaren en ordehandhavers ter plaatse. Frontex treedt dus weliswaar autonoom op, maar heeft tegelijkertijd een dienende taak.

Die taak is sinds 2004 flink uitgebreid. Sinds het in 2016 officieel werd omgedoopt tot het ‘Europese Grens- en kustwachtagentschap’, is Frontex betrokken bij deportaties en biedt het ondersteuning bij opsporings- en reddingsoperaties voor personen in nood op zee. Op dat laatste valt wel wat af te dingen, zeggen critici: volgens ngo’s die in de Middellandse Zee actief zijn, zoals Sea Watch, informeert Frontex doorgaans enkel de Libische autoriteiten over migranten in nood om hen op te halen. Mensenrechtenorganisaties waarschuwen dat migranten in Libië worden opgesloten in detentiecentra, gefolterd of verhandeld.

Moria hoofdbeeld

‘Als ik wist dat Moria zo was, was ik hier nooit heen gekomen’

Drie dagboekfragmenten uit het vluchtelingenkamp.

De Griekse socioloog Nikolaos Xypolytas, die onderzoek doet naar de marginalisering van vluchtelingen, benadrukt dat de werkwijze van Frontex in lijn is met het inhumane asielbeleid van de Europese Unie. “Politici willen migranten afschrikken”, zegt hij via Skype. “Eerst nog op een indirecte manier: door het creëren van kampen waarin de omstandigheden zo erg zijn dat je er gewoon niet wil belanden. Daarna zijn er pushbacks gekomen: asielzoekers en migranten worden met geweld teruggestuurd. Inmiddels zelfs dagelijks.” De Griekse premier Kyriakos Mitsotakis streeft zo naar ‘het maximale niveau van afschrikking om te voorkomen dat migranten die getroffen zijn door het coronavirus de EU binnenkomen’.

Volgens Xypolytas wordt de Europese aanpak van migranten steeds radicaler. “Zelfs wat we het centrum van het politieke spectrum noemen is extremer geworden in hun opvattingen (over migratie, red.). We zijn onnodig bang van de opkomst van extreemrechts.” Xypolytas ziet liever dat we kritischer zijn op politici die als ‘gematigd’ te boek staan: “Waar we ons zorgen over moeten maken zijn de Europese leiders: Merkel, Macron – die bepalen het inhumane beleid. Dat Frontex uitvoert.”

Miljardenbudget

Het budget van Frontex groeide sinds de oprichting in 2004 fors. Had het agentschap in 2004 nog 70 mensen in dienst en een budget van €6 miljoen, in 2027 moet de ‘troepenmacht’ uit 10.000 personen bestaan. Tot die tijd stelt de Europese Commissie €11 miljard beschikbaar ‘voor het opzetten van het permanente korps, de aanschaf van nieuw materieel en het uitvoeren van aanvullende taken’. Momenteel zijn er 1200 mensen van 29 verschillende landen werkzaam. Vorig jaar had Frontex een budget te besteden van €460 miljoen.

Omdat Frontex een EU-agentschap is, moet het zijn uitgaven verantwoorden aan de Europese Commissie. Het Europees Parlement moet met de begrotingen instemmen. Of het agentschap die werkwijze voldoende naleeft, is de vraag. In een nieuw rapport stelt de Europese Rekenkamer vast dat het grens- en kustwachtagentschap onvoldoende communiceert over de resultaten van zijn acties en het bestede budget. Het Europese Fraudeonderzoeksbureau Olaf gaat momenteel na of EU-geld al dan niet verkeerd wordt besteed.

IMG_6875.prop_x700.68b93299ee
Frontex-officials tijdens een training in Tallinn, 2020. Beeld door: Frontex

Frontex ontwijkt verantwoordelijkheid

Samen met netwerk voor burgerjournalistiek Bellingcat verzamelde de Nederlandse onderzoeksorganisatie Lighthouse Reports vorig jaar bewijzen van illegale pushbacks. In Turkije kreeg Lighthouse contact met jonge mannen die naar eigen zeggen onder dwang uit Griekenland waren gezet. Asielzoekers ‘verdwenen’ zelfs uit kampen op het Griekse vasteland. Frontex-directeur Fabrice Leggeri liet aan het Europees Parlement te weten van zulke ‘deep pushbacks’, maar zei dat zijn agentschap er niet bij betrokken was. Lighthouse ontdekte van wel.

Mede door de complexe mix van autonomie en dienstbaarheid, is het moeilijk om Frontex verantwoordelijk te houden als het betrokken is bij mensenrechtenschendingen. Melanie Fink, postdoctoraal onderzoeker bij het Europa Instituut van de Universiteit Leiden, constateert in een blog dat het takenpakket van Frontex zo verdeeld is (over private partijen en EU-agentschappen) dat het moeilijk vast te stellen is wie precies voor welke misstand verantwoordelijk is. Bovendien zijn de activiteiten van Frontex doorgaans geheim. ‘Informatie over dagelijkse activiteiten is schaars, essentiële documenten zijn niet publiekelijk beschikbaar en materiaal dat wordt gedeeld, wordt eerst ‘bewerkt’’, aldus Fink.

Wat bedoeld was als coördinerend veiligheidsagentschap, lijkt steeds meer op een huurlingenleger

Ook Frontex-medewerkers zelf lijken gefrustreerd door deze werkwijze. Een vrijwilliger van een ngo (die anoniem wenst te blijven*) hoorde van een Frontex-medewerker dat de Griekse kustwacht zijn collega’s en hem bijvoorbeeld instrueerde om links van hun boot te wachten (die ze assisteerden) ‘terwijl er ‘iets’ aan de rechter kant gebeurt’. “Ze (individuele Frontex-medewerkers, red.) kunnen niets rapporteren want ze hebben niets gezien”, aldus de ngo-vrijwilliger.

Sinds 2019 mag Frontex van de EU zijn eigen materiaal aankopen, zoals schepen, voertuigen, vliegtuigen, drones en radars. Voorheen gebruikten grenswachten de uitrusting (helikopters, vliegtuigen, patrouillewagens, hartslagdetectoren) van de lidstaten. Wat bedoeld was als coördinerend veiligheidsagentschap, groeit dus gaandeweg uit tot een dienst die meer wegheeft van een klein huurlingenleger dan een ordedienst.

* De naam van de vrijwilliger is bij de redactie bekend.

Camp Lipa 122020-10

Payman (19) slaapt in de Bosnische vrieskou: ‘Het kamp deugt niet’

Waarom doet de EU niets voor het 'Moria van de Balkan'?

The Sea-Watch 3 patrolling the Central Mediterranean Search and Rescue Zone; International Waters off Libya; 19/12/2018

Vluchtelingen helpen is niet crimineel, het is verplicht

Landen hebben naast een morele ook een juridische plicht om mensen in nood te helpen.

  1. De (momenteel) 27 Europese landen in de Schengenzone bieden elkaar onderling vrij verkeer van personen en goederen. Het is in feite een gebied zonder onderlinge grenzen. ↩︎