‘Overleven Verplicht’ trekt tweehonderd bezoekers

21-03-2007
Door: viceversa

Gebrek aan persvrijheid baart aanwezigen zorgen

Een delicate balans tussen ratio en emotie, zo omschreef gespreksleider Frénk van der Linden het symposium 'Overleven verplicht' dat hij zaterdag in De Balie voorzat. Familie, vrienden en journalisten kwamen bijeen ter nagedachtenis aan de vier IKON-journalisten die precies vijfentwintig jaar geleden in El Salvador werden vermoord. Zij bogen zich over de vraag of geëngageerde journalistiek anno 2007 nog wel kan.

Eén woord viel veelvuldig tijdens de debatten: persvrijheid. Volgens Bert Koenders, minister voor Ontwikkelingssamenwerking, is persvrijheid onlosmakelijk verbonden aan ontwikkelingssamenwerking, zo betoogde hij in zijn toespraak. ,,Persvrijheid is niet alleen een mensenrecht, vastgelegd in artikel 19 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, het is ook een doel op zichzelf. Persvrijheid is een effectief middel om sociaal-economische ontwikkeling te bevorderen, omdat het mensen een stem geeft en misdaden aan de kaak stelt." Maar Koenders signaleert een zorgwekkende trend, namelijk de 'wijdverbreide verachting van het vak'.

Ook Hans Brüning, internationaal programmadirecteur ICCO & Kerk in Actie is bezorgd over de indamming van de mondiale persvrijheid. Hij illustreert zijn verhaal met enkele cijfers.,,Elke week sterven twee journalisten tijdens hun werk. Het aantal moorden op journalisten is sinds 2002 meer dan verdrievoudigd. Het aantal steeg van 25 in 2002 naar 82 in 2006. Wereldwijd zitten ruim 140 journalisten gevangen. En waarom? Omdat ze een verhaal vertellen dat verteld moet worden." Hij refereert onder andere aan de precaire situatie in El Salvador waar het militaire conflict begin jaren negentig heeft plaats gemaakt voor 'sociaal geweld' in de vorm van bendes die roven, moorden en verkrachten tegen een achtergrond van schrijnende armoede. Zo'n 43 procent van de Salvadoraanse bevolking leeft onder de armoedegrens en 20 procent zelfs in extreme armoede.

Toch is El Salvador uit de Nederlandse krantenkolommen verdwenen. Frénk van der Linden vraagt Brüning om een verklaring hiervoor. Brüning: ,,Er is gebrek aan interesse en betrokkenheid. De aandacht is onder internationale druk verschoven."

Niet-romantisch

Ze lieten zien wat de machthebbers anoniem aan gruwelen hebben aangericht, zo vat IKON-directeur Martin Fröberg, het werk van zijn vier omgekomen collega's samen. Zelf was hij nog student toen het gebeurde, maar 17 maart 1982 staat in zijn geheugen gegrift. ,,Ik ben nog steeds verbaasd over hoe de wereld overgaat tot de orde van de dag als journalisten vermoord worden tijdens de uitoefening van hun vak."

Een geleerde les uit het El Salvador-drama is volgens Fröberg dat je als journalist soms 'niet-romantische' beslissingen moet nemen. Lejo Schenk, destijds eindredacteur bij Kenmerk, het programma waar de vier voor werkten, gaat zelfs een stapje verder. ,,Ik was degene die toestemming gaf om te blijven. De essentie van de beslissing is door de ploeg zélf genomen. Maar als ik met de kennis van nu terugkijk, hadden we natuurlijk moeten zeggen: 'Genoeg, kom terug'.

Voor de nabestaanden in de personen van Gert Kuiper, broer van wijlen Jan Kuiper, Joos Koster, broer van wijlen Koos Koster en Sonja ter Laag, zus van de omgekomen Hans ter Laag, zijn die woorden een begin van verzoening. Toch blijven veel vragen onbeantwoord. Gert Kuiper vraagt zich bijvoorbeeld af hoe het besluit om door te gaan tot stand is gekomen. ,,Jan had aangegeven nooit meer zo te willen samenwerken. Koos had informatie over de veiligheidssituatie die hij niet deelde."

Sonja ter Laag, werkzaam als cameravrouw voor verschillende actualiteitenrubrieken benadrukt dat haar broer, amper 25 jaar toen hij overleed, zijn leven niet heeft gegeven voor El Salvador. ,,Hij heeft gewoon ongelooflijke pech gehad. Hans had als geluidsman een kwetsbare positie in het team. Door zijn loyaliteit trok hij aan het kortste eind", concludeert ze. Ze benadrukt dat de verantwoordelijkheid voor elkaar binnen een team essentieel is en merkt op dat het tegenwoordig beter gaat dan vroeger.

Propaganda

Was Koos Koster, leider van het IKON-team, inderdaad zo verblind door zijn engagement dat hij zijn ploeg de dood injoeg? Deze vraag blijft als een rode draad door de vele schrijfsels (gepubliceerd voor het symposium) én tijdens de debatten zichtbaar. Over de risico's van het bedrijven van geëngageerde journalistiek hebben de aanwezige journalisten uiteenlopende opvattingen. Jan van der Putten, oud-journalist van onder meer de Volkskrant en NRC Handelsblad (destijds door NRC ontslagen omdat hij teveel 'engagement' vertoonde in zijn berichtgeving) en in de jaren zeventig correspondent in Latijns-Amerika, vindt dat het in die tijd not done was om niet-geëngageerd te zijn. Job de Haan, hoofd IKON-radio, werpt de vraag op: 'engageer je je aan principes als onrecht of aan een partij?' Applaus valt hem ten deel. Uit het publiek komt de constatering: 'Versmelting (ofwel teveel engagement) leidt tot propaganda en niet tot journalistiek'.

De Haan benadrukt dat het de taak van de journalist is om te zoeken naar de waarheid. ,,Je kunt niet één waarheid claimen en dat is vaak het moeilijkst."

Minister Koenders die tot slot uit handen van Peter Schurs, directeur van de VPRO en voorzitter van de Dick Scherpenzeel Stichting, het boekje 'Overleven Verplicht' krijgt, doet de toezegging serieus te zullen onderzoeken of de regering van El Salvador alsnog excuses kan aanbieden aan de nabestaanden van de vermoorde IKON-journalisten.

lokaalmondiaal

Videoverslag

Reacties