Update 16 oktober 2020

Er worden geen agenten vervolgd voor de dood van Tomy Holten, de 40-jarige man die in maart na zijn arrestatie overleed in een cellencomplex in Zwolle. Dat besloot het Openbaar Ministerie na onderzoek; daaruit kwam niet politiegeweld, maar een overdosis drugs als doodsoorzaak.

Op beelden was te zien hoe agenten Holten met geweld naar de grond brachten en een schoen tegen zijn hoofd plaatsten; volgens het OM was dit geen disproportioneel geweld, omdat Holten een gevaar voor zichzelf en anderen vormde. Ook werd er een dodelijke concentratie amfetamine gevonden in zijn bloed. Volgens het OM vertoonde het gedrag van Holten kenmerken van wat een ‘geëxciteerd delier’ wordt genoemd: ‘een hevige, regelmatig fataal verlopende reactie op drugs’.

Controle Alt Delete, dat politiegeweld in Nederland monitort, zet vraagtekens bij deze conclusie. De actiegroep wijst onder andere op onderzoek van Reuters, waaruit blijkt dat ‘geëxciteerd delier’ door lang niet alle specialisten en gezondheidsorganisaties wordt erkend als medische toestand. Toch wordt het opvallend vaak aangehaald als doodsoorzaak in incidenten van politiegeweld.

Onderzoeksinstituut voor mentale gezondheid Trimbos erkent de diagnose wel, maar geeft de aanbeveling om als een geëxciteerd delier wordt vermoed, medische hulp in te schakelen en geen geweld te gebruiken, omdat dat de kans op overlijden vergroot. In het persbericht van het OM wordt niet ingegaan op de vraag in hoeverre het geweld van de agenten hebben bijgedragen aan Holtens overlijden. Controle Alt Delete is van mening dat alle zaken waarbij iemand komt te overlijden onder verantwoordelijkheid van de politie, voor de rechter moeten verschijnen.

Dit artikel verscheen oorspronkelijk op 5 juni 2020 op OneWorld.

Tomy Holten
Tomy Holten Beeld door: Mondy Holten

‘Onze George Floyd’: zo werd Tomy Holten begin juni genoemd door activisten en verschillende media. Tijdens het hoogtepunt van de wereldwijde protesten tegen racisme en politiegeweld, kwam ook de dood van Holten opnieuw onder de aandacht. Op videobeelden (let op: schokkende beelden) van zijn arrestatie afgelopen maart is te zien hoe hij door twee agenten en drie burgers tegen de grond wordt geduwd. Eén agent zet zijn schoen op het hoofd van Holten, een ander heeft een knie op zijn rug en drie anderen drukken hem tegen de grond. Holten werd aangehouden bij een Jumbo in Zwolle omdat hij mensen lastigviel; hij was ongewapend. Hij overleed later in het cellencomplex. De precieze oorzaak was toen onduidelijk; Holtens broer zei direct al weinig vertrouwen te hebben in het interne onderzoek van de Rijksrecherche.

Mitch henriquez
Mitch Henriquez Beeld door: Facebook

Bij politiegeweld denken we al snel aan de VS, maar hoe zit het eigenlijk hier in Nederland? Hier worden geen duizend mensen per jaar door agenten doodgeschoten zoals gemiddeld in de VS, maar niemand is de Arubaanse Mitch Henriquez vergeten. Toen hij vijf jaar geleden overleed na een gewelddadige arrestatie in Den Haag, stond Nederland op zijn kop. Een agent kreeg een voorwaardelijke straf, de ander werd vrijgesproken.

Sinds 2016 overleden 41 mensen tijdens of kort na een aanhouding

En Henriquez is niet de enige. Sinds zijn overlijden monitort Controle Alt Delete, een organisatie die zich inzet tegen etnisch profileren, jaarlijks het aantal dodelijke slachtoffers na een aanvaring met de politie. Want waar de dodelijke slachtoffers van politiekogels worden bijgehouden, is er nauwelijks aandacht voor slachtoffers die op een andere wijze overlijden onder verantwoordelijkheid van de politie. Volgens cijfers van Controle Alt Delete, die binnenkort gepubliceerd worden, overleden er sinds 2016 47 mensen tijdens of kort na een aanhouding – bij ruim de helft werd géén vuurwapen gebruikt. Tussen 2016 en 2019 had 18 procent van de overledenen een ‘wit uiterlijk’; 43 procent was ‘van kleur’ en bij 39 procent was dat onbekend.

Hoe verzamelt Controle Alt Delete deze cijfers?

Als er iemand overlijdt tijdens of kort na een aanhouding, publiceert de politie daar vaak, maar niet altijd over op de website. Wel doet de Rijksrecherche, onderdeel van het Openbaar Ministerie (OM), altijd onderzoek naar het handelen van de politie. Op basis van de resultaten bepaalt het OM of de politie rechtmatig heeft gehandeld, en wat de vervolgstappen zijn – zoals de zaak aan de rechter voorleggen, of niemand vervolgen.

Sinds 2016 verzamelt Controle Alt Delete de gegevens van overlijdensgevallen onder verantwoordelijkheid van de politie, door de website van de politie en de Rijksrecherche en lokale media goed in de gaten te houden. Ook proberen ze altijd in contact te komen met nabestaanden.

Op basis van de publiek toegankelijke informatie maakt Controle Alt Delete een overzicht van de achtergrond van de slachtoffers (wit, niet-wit). Daarnaast houden ze bij hoe vaak slachtoffers volgens de politie ‘verward gedrag’ vertoonden, omdat dit vaak het geval blijkt; tussen 2016 en 2019 was dat zeker bij 55 procent het geval.

In alle gevallen sinds 2016 kwam het Openbaar Ministerie tot de conclusie dat er geen reden was om de zaak voor te leggen aan de rechter; de politie zou geen buitenproportioneel geweld hebben gebruikt. Er verscheen in al die jaren dus geen enkele agent voor de rechter. Dionne Abdoelhafiezkhan, medeoprichter van Controle Alt Delete: “Wij zeggen niet dat de politie schuldig was aan de dood van al deze mensen. Wij monitoren hoeveel mensen tijdens of vlak na een arrestatie zijn overleden, en op het punt van overlijden dus onder de verantwoordelijkheid van de politie vielen. Naar onze inschatting was er in sommige zaken sprake van buitenproportioneel geweld.” Ook als er geen buitenproportioneel geweld is gebruikt, kan iemand natuurlijk wel door politiegeweld zijn overleden.

De Rijksrecherche zegt in een reactie dat zij in haar jaarbericht een overzicht geeft van alle onderzoeken die zij uitvoert: naar schietincidenten of ander politiegeweld, al dan niet met een dodelijke afloop. Daarnaast is er dus het overzicht met alle dodelijke schietincidenten, omdat hier veel vraag naar is vanuit de media. Waar het Controle Alt Delete om gaat: óók in Nederland komen regelmatig mensen te overlijden na een aanhouding. We kennen ze alleen niet.

Doodsoorzaak onbekend

Eind mei werd de 39-jarige Abid Mahyouti in Hilversum doodgeschoten. Hij was volgens zijn nabestaanden al weken psychotisch, maar de politie en crisisdienst besloten na een huisbezoek dat Mahyouti geen gevaar vormde; ze konden niets voor hem betekenen. De familie werd geadviseerd om de politie op de hoogte te stellen als de situatie uit de hand liep; die zou dan het crisisteam kunnen inschakelen. Op 27 mei richtte Mahyouti vernielingen aan op een begraafplaats, en toen de agenten ter plaatse kwamen voelden ze zich genoodzaakt te schieten – wat daar precies aan voorafging, is onduidelijk. Hij overleed ter plekke, een onderzoek volgt nog.

In veel gevallen vertrouwen nabestaanden, net als de broer van Tomy Holten, het onderzoek van de Rijksrecherche niet. Zo overleed op 20 december 2016 de 35-jarige Bekim Hasani tijdens een arrestatie in Maastricht. Hij toonde verward en agressief gedrag en werd in bedwang gehouden door twee agenten, een marechaussee en een omstander. Die laatste hield hem in een nekklem. Tijdens de arrestatie werd hij onwel en bij aankomst in het ziekenhuis was hij overleden. Het OM kon geen doodsoorzaak vaststellen, maar zegt wel dat de agenten juist hebben gehandeld en geen buitenproportioneel geweld gebruikten, en dat het niet de nekklem was die Hasani fataal werd. Niemand wordt vervolgd.

Op foto’s uit het ziekenhuis is een gezwollen oog, een bloeduitstorting en een grote blauwe plek op zijn buik te zien

De advocaat van Hasani’s weduwe, Hakan Külcü, diende een klacht in bij de politie en bracht de zaak naar het gerechtshof van Den Bosch – dat in december zei dat er niemand strafrechtelijk iets te verwijten valt. Advocaat Külcü stelt dat, zelfs als de agenten niet schuldig zijn aan Hasani’s dood, er fouten zijn gemaakt waarvan geleerd kan worden. Zo werd de crisisdienst – tegen advies in – niet ingeschakeld terwijl Hasani steeds onrustiger werd. Dat had een GGD-arts de dag ervoor nog geadviseerd, toen Hasani uit een politiecel werd vrijgelaten.

Salim Hadj Ali
Salim Hadj Ali Beeld door: Twitter

Ook van de 22-jarige Salim Hadj Ali, die vorig jaar in Leidschendam overleed, heeft het OM geen doodsoorzaak vastgesteld, maar wél geconcludeerd dat hij niet door uitwendig letsel overleed – zijn nabestaanden zetten daar vraagtekens bij. Hij werd aangehouden omdat hij verward gedrag vertoonde in het huis van zijn ouders. Volgens de politie verzette hij zich, raakte hij gewond tijdens de arrestatie en werd na aankomst op het politiebureau een ambulance gebeld.

Op foto’s uit het ziekenhuis, waar hij even later overleed, is een gezwollen oog, een bloeduitstorting en een grote blauwe plek op zijn buik te zien. Volgens de familie heeft hij zich nooit verzet, en had hij nog geen letsel voorafgaand aan de arrestatie. Zij vermoeden dat er op het politiebureau of in de cel iets is gebeurd, maar de politie spreekt dat tegen.

Een paar maanden eerder kwam de 38-jarige Raymon Gokoel om het leven in Emmeloord, en ook zijn familie vertrouwt het onderzoek niet. Er is veel onduidelijkheid: de politie kwam mee nadat een buurtbewoner voor Gokoel een ambulance had gebeld, maar het is niet bekend waaróm, en ook niet waarom de politie geweld moest gebruiken. Volgens de politie werd alleen geweld rond zijn romp gebruikt, maar de familie houdt vol dat ook zijn hoofd, benen en armen zijn toegetakeld. Hij overleed later in het ziekenhuis. Het OM concludeerde in het onderzoek naar zijn dood dat de politie geen strafbare handelingen heeft verricht; over de doodsoorzaak is geen uitspraak gedaan.

De lijst gaat door. En dit zijn slechts de verhalen waarin de nabestaanden enige media-aandacht hebben opgezocht, al kwam dat vaak niet verder dan lokale media. De Rijksrecherche legt uit dat er meestal wel een persbericht wordt gepubliceerd, omdat er belangstelling is vanuit de journalistiek; in de ervaring van Controle Alt Delete moest zij de informatie vaak expliciet opvragen. Dan nog lukte het niet altijd om persoonsgegevens, zoals een naam, te achterhalen – vanwege privacyoverwegingen is het OM terughoudend met het verstrekken daarvan, volgens de Rijksrecherche. In enkele gevallen gaat het om ongedocumenteerde mensen, zegt Abdoelhafiezkhan.

Niet één vervolging

Abdoelhafiezkhan maakt zich er niet alleen zorgen over dat in die jaren niet een keer een agent voor de rechter is verschenen; het verleden toont aan dat zelfs als een agent wél aantoonbaar schuldig is aan disproportioneel geweld, dat niet per se leidt tot een ontslag of erger. Ze wijst op het inmiddels beruchte incident op de Hoefkade in Den Haag in oktober 2018, waarbij een 18-jarige Marokkaans-Nederlandse man werd aangehouden. Eén agent gebruikte buitenproportioneel geweld, bevestigt de politie; drie agenten hadden het onjuist of onvolledig gemeld en een vierde agent filmde de jongen toen hij kreupel door een cellengang liep en deelde de beelden in een appgroep met collega’s.

In eerste instantie zouden de agenten flink gestraft worden – één zelfs met strafontslag – maar afgelopen mei bleken die straffen behoorlijk verlaagd. Eén agent kreeg een voorwaardelijke straf, de ander werd in schaal en rang teruggezet. Een van de klokkenluiders, teamchef Fatima Aboulouafa, die het incident (en het feit dat de agenten zichzelf ‘Marokkanenverdelgers’ noemden) naar buiten had gebracht, besloot wel te vertrekken. Hoofdcommissaris Paul van Musscher legde aan het NRC Handelsblad uit dat alles was voorgelegd aan het OM, en zij zeiden dat disciplinaire maatregelen voldoende waren.

De Tweede Kamer keurde in oktober een wet goed, waarin staat dat politiegeweld in Nederland tot lagere straffen leidt

En terwijl politici in de rij staan om Amerikaans politiegeweld te veroordelen, werd een jaar geleden een wet goedgekeurd door de Tweede Kamer, waarin staat dat politiegeweld in Nederland juist tot lagere straffen leidt. Nu kan een agent nog worden vervolgd voor doodslag, waar maximaal vijftien jaar gevangenisstraf op staat. Volgens deze nieuwe wet – die nu bij de Eerste Kamer ligt – wordt de maximale straf ‘het schenden van de ambtsinstructie’, waar maximaal drie jaar cel op zal staan. Ook moet daar een aparte ‘blauwe’ rechtbank voor zijn. Richard Korver, de advocaat van onder anderen de nabestaanden van Mitch Henriquez, uit tegen de NOS zijn zorgen dat lagere straffen tot meer geweld kunnen leiden.

Abdoelhafiezkhan: “Juist in een tijd dat er zoveel discussie is over politiegeweld, vind ik deze ontwikkelingen heel zorgelijk. En tegelijkertijd: wanneer we aan de politie zelf voorleggen dat het totale aantal doden rondom een aanhouding véél hoger ligt als je niet alleen schietincidenten telt, reageren zij vaak ook geschokt. De politie heeft zelf ook niet goed op het netvlies hoe vaak er doden vallen onder hun verantwoordelijkheid. Er is veel onduidelijkheid rond het onderwerp, en dat willen wij aankaarten. Laten we in elk geval open communiceren over deze gevallen, dan kunnen we lessen trekken uit de verhalen van deze mensen.”

Collage

De ‘onzichtbare’ slachtoffers van politiegeweld

Dit zijn de verhalen van zwarte vrouwen die de media niet haalden.

tim-mossholder-bo3SHP58C3g-unsplash

Hoe word ik een goede bondgenoot?

De belangrijkste les: het draait niet om jou.

Bewuster geworden door dit artikel?

Onze journalistiek is toegankelijk voor iedereen en dat willen we zo houden. Met een kleine bijdrage help jij ons anderen ook bewust te maken. Alvast bedankt!

Ja, ik doe graag een eenmalige donatie!
Hoeveel wil je doneren?
OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Over de auteur

Redacteur

Roxane Soudagar studeerde Politicologie (Internationale betrekkingen) en volgde een master in Conflict Studies & Human Rights.
Bezoek auteurspagina

Ik wil dat OneWorld blijft bestaan

AbonneerDoneer

Lees je bewust via onze wekelijkse nieuwsbrief