‘De Klimaatzaak over Bonaire bewijst: activisme heeft zin’

De rechter heeft gesproken: Nederland moet Bonaire beter beschermen tegen klimaatverandering. Binnen anderhalf jaar moeten er concrete doelen worden opgesteld. Met deze uitspraak in de zaak die Greenpeace samen met Bonairianen aanspande, is de klimaatcrisis uiteraard nog verre van opgelost. Zelfs in de meest milde toekomstscenario’s komt een deel van het eiland onder water te staan. Maar er is alle reden om te juichen en om hoopvol te zijn. Want opnieuw hebben burgers en maatschappelijke organisaties de staat ter verantwoording geroepen – en gewonnen. Het komende kabinet moet er de tanden in en de schouders onder zetten.

 

Net als in de invloedrijke zaak van Urgenda tegen de staat, is dit een overwinning van volharding, van collectieve actie, van mensen die zich weigeren neer te leggen bij de status quo. Greenpeace en de Bonairiaanse eisers hielden vol toen het politiek ongemakkelijk werd. Ze worstelden zich onvermoeibaar door tegenstand van klimaatontkenners. Niet alleen voor zichzelf of Bonaire, niet eens alleen voor de Caribische eilanden. Dit deden ze voor ons allemaal. We mogen dankbaar zijn.

 

Hun succesvolle procedure toont aan dat woorden als ‘zorgplicht’, ‘bescherming’ en ‘verantwoordelijkheid’ niet vrijblijvend zijn. Dat het zin heeft als burgers de overheid aanspreken wanneer die structureel tekortschiet. Dat klimaatrechtvaardigheid geen abstract ideaal is, maar een recht. Een recht dat nu is opgeëist door onder andere storyteller Jackie Bernabela, een van de Bonairiaanse eisers.

 

In een reactie na de uitspraak zei ze blij te zijn met de gelijkheid die is afgedwongen. ‘We zijn geen tweederangsburgers meer.’ Zij hield eerder, tijdens de hoorzitting in oktober een vurig betoog namens iedereen die door de klimaatcrisis wordt geraakt. In het Engels, passend bij het internationale belang van de zaak. ‘Bonaire does not ask for pity. We ask for partnership. We ask for policy – rooted not just in the language of equality, but in the practice of it.’

 

Voor de wereldbevolking

Tot zover de woorden, nu de daden. Voor Jackie begint het met communicatie, respect en vertrouwen. Desgevraagd legt ze het uit: ‘Om goed in actie te komen, moeten we goed gaan communiceren. Om goed te kunnen communiceren, moeten we elkaar respecteren. Om elkaar te respecteren, moeten we vertrouwen hebben in de ander.’

Eigenlijk was ze, na een leven lang geven, toe aan rust. Altijd zette ze zich maar in voor anderen, dacht te weinig aan wat ze voor zichzelf nodig had. Toch besloot ze in 2022 mede-eiser te worden toen Greenpeace de Nederlandse staat wilde gaan aanklagen. Ik vraag haar waarom. ‘Dit is groter dan ik of mijn belangen,’ zei ze. ‘Dit doe ik voor ons eiland, onze aarde en de hele wereldbevolking.’ Ze zegt het zonder pathos of drama. Gewoon, zoals het voor haar is. En zo is het ook.

 

De gevolgen strekken zich namelijk uit over het hele Koninkrijk. Wat hier is beslist, resoneert straks ook op Sint-Eustatius, Saba, Aruba en Curaçao. Klimaatrechtvaardigheid hoort overal even zwaar te gelden en niet alleen binnen de grenzen van Europees Nederland, zoals het nu is.

 

De schrijnende verschillen in hoe klimaatbeleid wordt vormgegeven en uitgevoerd zijn talrijk. In Nederland hebben we de Deltawerken, op Bonaire is geen vergelijkbare veiligheidsmaatregel te bekennen. Hitte, droogte en energiearmoede zijn er de dagelijkse realiteit. Natuurlijke buffers als het koraal en de mangroves sterven af, waardoor de golfslag vrij spel heeft en de kustlijn kapot beukt. Structurele investeringen in duurzame en betaalbare energie en in adaptatie aan een stijgende zeespiegel verlopen traag – als ze al bestaan. Afvoer van regenwater wordt belemmerd door de bouw van nog meer villa’s, nog meer hotels, nog meer appartementencomplexen. Overstromingen na niet eens zo hevige buien zijn het resultaat.

 

Deze contrasten maken zichtbaar hoe ongelijk de overheid haar zorgplicht toepast. Waar Europees Nederland fungeert als norm, worden Caribische eilanden te vaak behandeld als uitzondering, als appendix, als aanhangsel. Juist daarom is deze uitspraak ook van belang voor Sint-Eustatius, Saba, Aruba en Curaçao. Als klimaatrechtvaardigheid ergens begint, dan is het bij gelijke bescherming binnen hetzelfde Koninkrijk.

 

De eisers in deze meest recente zaak hebben iets fundamenteels blootgelegd: klimaatbeleid staat niet los van koloniale geschiedenis, economische ongelijkheid en machtsverhoudingen. Het gaat niet alleen om hoeveel CO2 wordt gereduceerd, maar om wie beschermd wordt tegen de gevolgen van klimaatverandering en wie niet.

 

Er zit hoop in deze uitspraak omdat die laat zien wat collectieve druk kan doen. Dat volhouden vruchtbaar kan zijn. Dat mensen die weigeren te zwijgen en samen opstaan tegen ongelijkheid, uiteindelijk kunnen zegevieren. Precies waar activisten al jaren voor strijden. Structurele gelijkheid zou een vanzelfsprekendheid moeten zijn maar blijkt helaas te moeten worden bevochten, soms tot in de rechtszaal aan toe.

 

Actief bijdragen

De opdracht die hieruit volgt, is helder. Niet afwachten, niet achteroverleunen, maar doorgaan. Blijven eisen dat zorgplicht ondeelbaar is. Blijven benadrukken dat klimaatrechtvaardigheid pas bestaat wanneer zij geldt voor iedereen, ongeacht postcode of omvang van het grondgebied.

 

Dit is een collectieve oproep voor ieder kind dat zich door de hitte in de klas niet kan concentreren. Voor elk erfgoed dat onder water kan verdwijnen. Voor alle gemeenschappen die leven met de dreiging van klimaatverandering: laten we niet alleen getuigen zijn in zaken zoals die van Greenpeace, maar actief bijdragen aan een toekomst waarin rechtvaardigheid, bescherming en waardigheid geen privileges zijn, maar gegarandeerde rechten voor iedereen in het Koninkrijk.

 

Wat let ons? Jackie Bernabela en de andere eisers schijnen licht op het pad dat voor ons ligt. Activisme en gemeenschapszin leggen gewicht in de schaal van Vrouwe Justitia.

De rechter heeft gesproken. Laat dan nu het recht ook in de praktijk zegevieren. Hier, daar, overal ter wereld.