Topdocu Seeds toont de laatste zwarte boeren in het Oude Zuiden van de VS

Zonlicht baant zich een weg door een bewolkte hemel en straalt over oneindige katoenvelden. Krekels zingen alsof hun leven ervan afhangt. Een maaidorser plukt in een handomdraai een vrachtwagenlading katoen. Stukjes van de vezel zweven door de lucht, alsof het sneeuwt. Het is een winters, sprookjesachtig tafereel – al is het weer in de cotton belt het gehele jaar aangenaam tot heet. Hier, in het Oude Zuiden1 van de Verenigde Staten, is de in voortreffelijk zwart-wit gefilmde documentaire Seeds opgenomen. De kleigrond die je hier aantreft is bijzonder vruchtbaar. Naast katoen, worden hier pecannoten, meloenen, tarwe en pinda’s geteeld.

Filmmaker en cameravrouw Brittany Shyne – haar camerawerk was eerder te zien in de documentaire American Factory, over een Amerikaanse fabriek die wordt overgenomen door een Chinees bedrijf – filmde gedurende negen jaar drie generaties van enkele zwarte boerenfamilies in Pavo, in de Amerikaanse staat Georgia. Uit vierhonderd uur aan materiaal smeedde ze een poëtische, aangrijpende film over een manier van leven – dat van de zwarte agrariër – die met uitsterven wordt bedreigd.

Waar zwarte boeren in dit gebied in 1910 nog zo’n 6,5 miljoen hectare bezaten, is dat tegenwoordig nog slechts 0,6 miljoen. Dat heeft alles te maken met discriminatie: witte boeren krijgen leningen voor schaalvergroting van banken en de overheid; zwarte boeren kunnen fluiten naar financiële steun. Verteller in de film, boer Willie Head Jr., gebruikt zijn bijstandsuitkering, waarmee hij rekeningen betaalt en benzine koopt voor zijn landbouwvoertuigen, om zo zijn boerenbedrijf draaiende te houden.

Head Jr. is dan wel de verteller in deze bijna hypnotiserende film, maar eigenlijk wordt er nauwelijks gesproken. Wanneer bijvoorbeeld een man op leeftijd, met een sigaret in zijn mond, zijn auto neerzet aan de rand van een katoenveld, vraagt hij met zijn zware stem aan een leeftijdsgenoot: “Waar zijn ze nu aan het katoenplukken?” Zodra hij zijn antwoord heeft, reageert hij met een vriendelijk ‘allright’.  Hij wrikt zijn autoruit, die vastzit in de deur, weer naar boven en tuurt naar een rekening die hij achter het stuur in zijn handen houdt. Zonder woorden zegt Shyne daarmee: er staat nog een bedrag open.

Geldproblemen vormen een rode draad in Seeds. Zo krijgt de 89-jarige Carlie, een van de oudste boeren uit de omgeving, bij een bezoek aan de optometrist een aanbod voor een betaalplan voor een nieuwe bril. Een deel wordt vergoed uit zijn zorgverzekering; een ander deel zal hij zelf moeten bekostigen. Carlie, die gedecideerd kijkt naar de zorgmedewerker buiten beeld, weet uiteindelijk af te dingen naar 160 dollar. Toch laat dit indrukwekkende speelfilmdebuut van Shyne, dat op het filmfestival Sundance werd bekroond met de Grote Juryprijs, zich geenszins omschrijven als poverty porn.

Spiritueel en mythisch

Seeds is een poëtische film, die zich focust op het buitenleven. Shyne toont de schoonheid van het leven in de natuur, evenals de schoonheid van het dagelijks leven. Pastorale vergezichten van koeien in de wei worden afgewisseld met triviale maar zeer aandoenlijke portretjes van bejaarde vrouwen die tijdens een theekransje in een auto smakelijk kletsen over hun vriendinnen en kleinkinderen. En hoewel Shyne als een fly on the wall het leven om haar heen in beeld brengt, voelt het perspectief nooit voyeuristisch. Waarschijnlijk omdat ze deze mensen allemaal goed heeft leren kennen.

De zwarte gezinnen die (nog) in Pavo wonen zijn trots. Het boerenbedrijf van Head Jr. bestaat al sinds 1883. Ze wisten zich los te vechten van hun witte onderdrukker. Dat deze families waarschijnlijk afstammen van tot slaaf gemaakte West-Afrikanen wordt in de film overigens niet expliciet genoemd. Shyne geeft de voorkeur aan messcherpe visuele metaforen, die worden ondersteund door de mythische muzikale composities van Robert Aiki Aubrey Lowe. Neem bijvoorbeeld een close-up van een bestuurder van een trekker, terwijl onder het geluid van het voertuig onbestemd gezang klinkt. Alsof het spookt in het Oude Zuiden.

In de soundtrack komen sowieso generaties aan muziekgeschiedenis samen. Orgelpartijen en elektronische soundscapes vormen een eigenaardig geheel. De muziek onderstreept het spirituele karakter van de beelden. Je kijkt naar de plek waar de blues ontstond. Waar een belangrijk deel van zwart Amerika bijna letterlijk ontsproot. Waar belangrijke figuren uit de burgerrechtenbeweging vandaan kwamen. En waar slavernij niet lang geleden de normaalste zaak van de wereld was. Vandaar ook telkens die lage camerahoeken, zodat de hemel en de zon in beeld zijn. Want het is de zon die de gewassen laat groeien en die leven brengt. Het is ook die zon die Head Jr. in verbinding brengt met zijn voorouders.

Head Jr. voelt zich verbonden met die gewassen en met zijn land; hij gruwelt van het feit dat zijn zoon in een appartement woont in Atlanta. Dat voelt als een knieval naar de witte man, is de suggestie. Liever had hij al zijn familie op zijn land wonen. Eigenlijk woont de boer al in het verleden. Net als Carlie, die ‘droomt van de mensen, de plekken en de dingen die we deden’. Dat is Seeds misschien ook wel, een weemoedige registratie van een plek die over een generatie verdwenen kan zijn. Vandaar ook Shynes focus op de vorige generaties. Ook in detail: met close-ups van fotolijstjes die bij de familieleden in huis hangen.

Die memorablilia bewijzen: ooit waren de boerenlanden, waar meloenen groeien zo groot als kalveren, nog veel groter en uitgestrekter. En het is vooral die onheilspellende maar betoverende hemel, die uittorent boven elk shot, die je daaraan herinnert. Seeds weet op grandioze wijze het boerenleven in Georgia vast te leggen voor het nageslacht. Dit is een documentaire uit de topcategorie.

Seeds is te zien op het IDFA dat van 13 tot en met 23 november 2025 plaatsvindt in Amsterdam.