‘Monikondee’ toont gevolgen van kapitalisme voor Marron-gemeenschappen

Er gaat een beladen geschiedenis schuil achter de Surinaamse binnenlanden, waar rivieren als de Marowijne en de Lawa fungeren als de belangrijkste verkeersaders. Dit is het land van de Marrons. Hun voorouders waren tot slaaf gemaakte Afrikanen die door Nederlandse slavenhouders vanaf de zeventiende tot de negentiende eeuw werden onderworpen aan dwangarbeid. Degenen die wisten te ontsnappen stichtten diep in het regenwoud dorpjes, naast de gemeenschappen van de oorspronkelijke bewoners van het gebied. Ze overleefden door visserij, jacht en groentetuintjes te onderhouden. Maar ook leidden ze vanuit het oerwoud opstanden tegen de plantagehouders, en hielpen andere tot slaaf gemaakten om te vluchten. Tot op de dag van vandaag wonen nog zo’n zes verschillende Marrongemeenschappen in het gebied. 

Bootsman Boogie, die zijn brood verdient met het transport van spullen naar afgelegen gebieden, gidst de kijker in het scherpzinnige Monikondee langs de waterwegen. Deze Marron – zijn moeder is afkomstig uit de Ndyuka-gemeenschap; zijn vader uit die van de Panaka  – vertelt in de eerste akte dat de Marrons ook in het recentere verleden niet met rust werden gelaten. Van 1986 tot 1992 woedde de Binnenlandse Oorlog, en kwamen Marrons onder leiding van Ronnie Brunswijk in conflict met het nationale leger. President Desi Bouterse, die in 1980 een dictatuur vestigde in Suriname, wilde een steviger grip op Oost-Suriname, waar de Marrons wonen. Onder meer om in het grensgebied met Frans-Guyana de wijdverbreide drugshandel door Colombiaanse drugskartels, waarbij de Marrons vaak hielpen, te kunnen controleren.  

En ook de toekomst is ongewis. De goudkoorts trekt Braziliaanse opportunisten aan, die met hun boten, groot materiaal en destillatieprocessen het rivierwater vervuilen met lood, plastic en diesel. Door mijnbouw vindt ook grootschalige houtkap plaats, die weer direct zijn weerslag heeft op het klimaat: er is de laatste decennia een toename van neerslag met soms desastreuze overstromingen, zoals in 2006 en 2022. En bij de kust, waar de Kalina leven, vissen industriële trawlers de zee leeg. “Zelfs zeeschildpadden hebben landrechten”, zegt een Kalina-vrouw, terwijll een grote zeeschildpad door het beeld beweegt om op een strand eieren te leggen.

Aanstekelijke interactie 

Filmmakers Tolin Erwin Alexander, Lonnie van Brummelen en Siebren de Haan doen in Monikondee een knappe poging om de Marrongemeenschap in kaart te brengen. De film is antropologisch van aard, en toont het dagelijks leven aldaar zonder exotistisch te worden: het doel van deze film is overduidelijk om de verhalen te vertellen vanuit het perspectief van diegenen die in beeld komen. Er komt dus niet ergens halverwege een witte man voorbij die pedant de gemeenschappen komt duiden. Het filmtrio wijkt bijna nooit van Boogie’s perspectief. Ze filmen hem veelal op zijn 18 meter lange korjaal, een grote boomstamkano, waarop hij olie, groente en zelfs regentonnen vervoert. De film begint in de drukke haven van Paramaribo, waarna de reis naar het dunner bevolkte zuiden aanvangt. 

De focus ligt telkens – naast Boogie’s bespiegelingen in de voice-over – op de aanstekelijke interactie tussen de bootsman en de mensen met wie hij zakendoet. Dat levert geestige ontmoetingen op. Zo wil Boogie van een paar jongens die açaisap verkopen graag twee zakjes gratis, zodat hij de volgende keer weer bij ze koopt. Een andere vrouw probeert een deel van haar voorraad kwaka – een soort meel gemaakt van cassave, dat ook wel ‘goud’ wordt genoemd – met een handelaar te ruilen voor etenswaren. Met humor en uitdagende grimassen probeert ze hem over te halen. Een vrouw die groente bij Boogie heeft besteld, wil ze niet meer hebben omdat alles al verlept is. 

Hoewel dat soort scènes onmiskenbaar iets kluchtigs hebben, zeggen ze ook iets wezenlijks over de levenswijze van de Marrons. Zij doen al eeuwenlang verwoede pogingen om autonoom te leven. Of zoals een vrouw op een gegeven moment zegt: ‘de groentetuinen ontstonden omdat onze voorouders de westerse manier van leven afwezen.’ Maar Monikondee betekent ‘geldland’ in het Ndyuká, en de zucht naar geld is ook aan het rivierengebied niet voorbijgegaan. Zo vervoert Boogie vaten met olie, bedoeld om een goudmijn draaiende te houden. Hij draagt in zekere zin zelf bij aan de verwoesting van het land. 

Kapitalisme komt overal 

Alexander, Van Brummelen en De Haan laten in de film zien dat het kapitalisme als een grote rivier vol aftakkingen is: uiteindelijk komt het overal terecht – of men wil of niet. In talloze scènes, gefilmd in kleine winkeltjes, gerund door Chinese families, blijkt hoe duur het levensonderhoud is. Een Pamaka-vrouw zingt tegen het einde van de film over ‘de elektriciteit’ en de ‘verharde weg’ die werden beloofd maar er nooit kwamen. De Marrons worden ook vandaag de dag genegeerd door de politici in Paramaribo. 

Dat is misschien ook wel een van de kerndoelen van de makers: de documentaire als instrument gebruiken om een specifieke plek en zijn bewoners voor het voetlicht te brengen. Met Monikondee wordt een gemeenschap visueel behouden. Het trio, dat in 2019 ook al een documentaire maakte over de Marrons (Stones Have Laws), illustreert de spirituele band tussen de Marrons en hun omgeving door close-ups te vermijden. Boogie en de andere personages vormen een twee-eenheid met het rivierengebied. De onderliggende boodschap van deze indrukwekkende film is echter pijnlijk: hoe lang kan het leven zoals de Marrons het al eeuwen kennen hier nog voortduren? Of zoals Boogie op poëtische wijze stelt: “We breken met de wetten van de goden door naar goud te mijnen in een heilige beek.”