Groningse Aisja Hamed (33) begon een Palestijns literair tijdschrift

“We publiceren verhalen die de Palestijnse ervaring laten zien; die is pijnlijk, diffuus, en complex”, zegt de Palestijns-Nederlandse Aisja Hamed (33), oprichter van het Palestijnse literaire magazine Fikra. Het literair tijdschrift door en voor Palestijnen wil een ongecensureerd platform bieden aan Palestijnen. Het tijdschrift verschijnt jaarlijks op papier en is verkrijgbaar in boekhandels wereldwijd; ook online worden verhalen gepubliceerd. “Onze verhalen zijn ongemakkelijk voor de westerling, maar dat is prima, we schrijven voor onszelf.”

In 2023 kwam de eerste editie van Fikra Magazine uit, en in 2024 de tweede – tijdens de genocide in Palestina. Er is volgens Hamed een verschil tussen de twee edities. “Palestijnen in Gaza noemen de verhalen die ze na oktober 2023 schreven zelf ook wel genocideliteratuur”, vertelt ze. “We krijgen bij Fikra tientallen memoires of persoonlijke essays in dagboekvorm toegestuurd, waarin dagelijkse situaties beschreven worden, zoals een evacuatie of een bombardement. Palestijnen in Gaza sturen die teksten op met de gedachte: als ik er niet meer ben, dan is dit nog van me over. De manier waarop de memoires zijn geschreven, die schoonheid in gruwelijkheid, dat is kenmerkend voor Palestijnse kunst.”

Tweetalig

Fikra – Arabisch voor ‘het idee’ of ‘de gedachte’ – is opgericht in 2022 in Ramallah, waar Hamed toen woonde. Sinds oktober 2023 reist Hamed tussen Nederland en Palestina, en werkt ze aan het tijdschrift met schrijvers en redacteuren van over de hele wereld. Het blad met essays, artikelen, visuele kunst en poëzie is tweetalig: deels Arabisch en deels Engels.

De eerste editie met een oplage van 400 werd gedrukt in Bethlehem, de tweede editie met 500 stuks in Nederland. Fikra kiest ervoor niet structureel ondersteund te worden door overheden of fondsen, om zo volledige redactionele vrijheid te behouden. De laatste editie is bijvoorbeeld gefinancierd door de Leonhard-Woltjer Stichting, die projecten steunt die bewustzijn over de bezetting in Palestina bevorderen. Afhankelijk van de financiering, poogt het magazine jaarlijks een editie uit te brengen. De volgende staat op de planning voor 2026.

De gang van zaken bij een literair tijdschrift dat in de schaduw van een genocide wordt gemaakt, kent vele uitdagingen. “Je kunt mensen die leven in honger en onder de dreiging van uitroeiing, niet wijzen op deadlines. Redactionele richtlijnen zijn onmogelijk. We proberen zoveel mogelijk ondersteuning te bieden aan schrijvers die dat nodig hebben, maar momenteel is er überhaupt geen budget om nieuwe inzendingen te vergoeden en medewerkers te betalen.”

Drempels zijn er dus genoeg voor dit literaire tijdschrift. Zo was het in het begin niet eens mogelijk om de schrijvers, vertalers en redacteuren via overschrijvingen uit te betalen – omdat in Nederland geen enkele bank een bankrekening wilde verstrekken aan een literair tijdschrift over de Palestijnse zaak. “We kregen continu afwijsbrieven van banken, omdat er vermoedens waren van zogenaamde ‘terrorismefinanciering’. Als je kijkt naar de financiële banden tussen Nederlandse banken en de Israëlische economie, ligt dit soort uitsluiting in de lijn der verwachting. Wanneer we schrijvers en kunstenaars in bijvoorbeeld Gaza moesten uitbetalen, ging dat cash, van hand tot hand, smokkelend over de bezettingsgrenzen. Het stigmatiseren van Palestijnen, mede door die uitsluiting van betalingsverkeer, is aan de orde van de dag.”

Principes

Geboren in Groningen als dochter van een Palestijnse vader en een Nederlandse moeder, en opgroeiend in het Nederland van na 9/11, leerde en ervaarde Hamed al vroeg dat ze zich vooral ‘beschaafd en westers’ moest gedragen om geaccepteerd te worden. Ze studeerde Midden-Oostenstudies en ging na haar stage bij Buitenlandse Zaken aan de slag als diplomaat. In eerste instantie een droombaan, met veel privileges en aanzien, waar haar familie trots op was. Maar toen in 2021 de Taliban de macht overnam in Afghanistan, en de Nederlandse staat er bewust voor koos het evacuatieproces van Afghaanse tolken en ambassademedewerkers en hun familieleden te vertragen, nam Hamed uit principe ontslag.

Die omslag in haar leven viel samen met de protesten tegen gedwongen huisuitzettingen in de wijk Sheikh Jarrah in het bezette Oost-Jeruzalem – waarna het vuur zich verspreidde naar de Westbank en Gaza. “Ik werd me bewust van ‘het keurslijf’, van hoe ik me moest gedragen als Palestijn, zodat ik niet eng, kritisch of lastig ben. Want ook in Nederland is ‘de Arabier’ gedehumaniseerd. Dus je past je aan zodat je toekomstperspectief hebt en kansen krijgt. Je bent Palestijns in huis, maar niet buitenshuis. Rouwen en verdrietig zijn, maar ook feestdagen vieren, deden we binnenshuis – als een soort bescherming van onze cultuur en naasten. Ik heb me mijn hele leven ‘goed’ gedragen om het maar te redden, maar alle opgebouwde frustratie en woede kwamen eruit sinds het begin van de genocide, en met de start van Fikra.”

Warm bad

In haar jeugd was Palestina voor Hamed een warm bad. Ze woonde daar af en aan, en bracht vele zomers door in Nazareth. “Palestina was voor mij als kind altijd een heel veilige plek, met mensen die het voor kinderen zo warm en liefdevol mogelijk maken. Maar ik had toen niet door dat wij als tweederangs burgers leefden. Dat er andere regels voor ons golden, was de reden dat mijn vader ooit naar Nederland vluchtte. Langzaam merkte Hamed steeds vaker de realiteit van de bezetting, de apartheid en het systematische geweld tegen Palestijnen. Ze zag de betraande ogen van familieleden die naar het nieuws op televisie keken, en ervaarde de mengeling van hoop en angst tijdens het begin van de Tweede Intifada, in 2000. Ook liep Hamed van jongs af aan mee met haar vader, met protesten in Nederland tegen de bezetting in Palestina.

Nu Hamed al even terug is in Nederland, ziet ze alsmaar hoe Palestijnen gedehumaniseerd worden in het publieke debat. “Op de een of andere manier is het hier normaal dat wanneer een Palestijn aanschuift aan een talkshowtafel, er altijd een Israëliër of Zionist tegenover gezet wordt. Of nog vreemder: een willekeurige moslim tegenover een willekeurige jood. We zijn een soort eendimensionaal wezen, dat continu zijn menselijkheid moet bewijzen.”

Dus wil ze met Fikra de realiteit van de Palestijn neerzetten. “Woorden en de manier waarop het publieke debat gevoerd wordt, wegen heel zwaar, en media zijn medeplichtig wanneer ze Palestijnen niet in al hun complexiteit laten zien, spreken of schrijven. Je ziet nu het resultaat: een genocide waarmee Israël straffeloos wegkomt. De wereld heeft ons gereduceerd tot iets wat uitgewist mag worden. Alsof onze levens en verhalen er niet toe doen. Dat accepteer ik niet.”

Fikra Magazine is onderdeel van het culturele ecosysteem van Palestina, dat voortbouwt op het enorme literaire erfgoed van het land. Hamed: “De pen is al generaties een verzetsmiddel; de bezetter reageerde hierop door boeken te verbranden, schrijvers te vermoorden, of zoals onlangs, de eigenaar van de bekendste boekhandel in Jeruzalem te arresteren. Het geschreven woord is onderdeel van onze revolutie en ik zie Fikra als een bescheiden bijdrage daaraan. Zodat we niet worden vergeten, en we de verhalen niet laten verdwijnen, samen met de fysieke plekken waarvan we niet zeker weten of ze blijven bestaan. Maar vooral ook om nieuwe verhalen te blijven maken en documenteren.”

Censuur

Gesprekken over gevaren die de publicatie van stukken met zich meebrengt, hoeft Hamed niet te voeren met de schrijvers. “Iedere Palestijn weet precies wat de grenzen zijn, en wanneer ze daar overheen gaan. Dus daar wordt heel bewust en overwogen mee omgegaan.” Een nalatenschap van generatieslang censuur.

Tijdens het maken van de tweede editie merkte Hamed wel een verlamming bij de schrijvers van Fikra die buiten Gaza wonen. “Vooral Palestijnen in de diaspora geven aan dat het ontzettend zwaar is om te produceren. Terwijl Palestijnen in Gaza nu juist heel actief schrijven. Ze willen dat de verhalen verteld worden, dat de wereld leest wat er gebeurt. Er moet nog jaren verwerking plaatsvinden; deze verhalen zijn nog maar het topje van de ijsberg.”