Tussen girlboss en thuisblijfmoeder: wil de echte feminist opstaan?

Een Amerikaanse vrouw van halverwege de twintig die zich op TikTok @authorhenleycarr noemt, kijkt in de camera: “We moeten het hebben over hoe het moderne feminisme vrouwen in een wurggreep houdt. Ik heb het gevoel dat het zoveel van ons vraagt: we moeten een goede carrière hebben, een fantastische moeder en vrouw zijn, en ook nog iets betekenen voor de gemeenschap. Eerlijk gezegd weet ik niet meer hoe ik dat moet doen. Ik ben zo moe. Vergis je niet, ik kom uit een matriarchale familie met krachtige vrouwen. Feminisme is voor mij belangrijk, maar de moderne interpretatie klopt wat mij betreft niet.”

Het is niet de eerste vrouw die ik haar beklag hoor doen over de valkuilen van het moderne feminisme. Een groeiende groep vrouwen in de politiek en de media propageert een nieuw, conservatief feminisme. De nieuwe feminist komt vooral uit de middenklasse en pleit voor autonomie en gelijkwaardigheid, zij het binnen een traditioneel kader. In tegenstelling tot de tradwife, die vrouwen uitsluitend ziet als echtgenote en moeder, erkent zij de keuzevrijheid, maar hecht ze veel waarde aan traditionele rollen binnen dat keuzespectrum.

Als linkse, moderne feminist dook ik – wantrouwend, maar geïntrigeerd – in deze beweging. Conservatief en feminist, gaat die combinatie samen? Voor mij is het feminisme altijd een inherent progressieve beweging geweest, aangezien conservatief ‘gehecht aan de status quo’ betekent en de status quo patriarchaal is. Terwijl ik me in het rechtse feminisme verdiepte, werd ik geconfronteerd met een besef dat al langer sluimerde: het moderne feminisme zit vol vooroordelen en denkfouten. Kan de moderne feminist dan toch iets van haar conservatieve zusters leren?

Ik groeide op in de jaren 90, met een jonge moeder die volwassen werd tussen de tweede en derde feministische golf. Mijn grootouders stuurden haar naar de huishoudschool, maar ze besloot door te leren en verpleegkundige te worden. In onze woonkamer lag het feministische maandblad Opzij en schalden vrouwen als Sinéad O’Connor en Tracy Chapman uit de speakers. De huishoudelijke en zorgtaken waren eerlijk verdeeld: mijn moeder en stiefvader werkten allebei vier dagen per week, stonden even vaak op het schoolplein en zorgden beiden dat er een warme maaltijd op tafel stond.

Mijn moeders feminisme was van een nuchter, vanzelfsprekend soort. Een waarbij er logischerwijs plek was voor vrouwenstemmen uit lagere klassen en vrouwen van kleur – als verpleegkundige werkte ze met vrouwen van allerlei afkomsten en bovendien had ze mij, een dochter van een Sierra Leoonse man. Dat was mijn voorbeeld: een vrouw die zich weinig van haar traditionele, patriarchale familie aantrok, maar onverschrokken haar eigen pad bewandelde. Tegelijkertijd luisterde zij enthousiast mee naar mijn Spice Girls-albums: voor haar was de stoere, vrolijke girlpower-boodschap óók verfrissend.

Intersectioneel feminisme

Toen ik in 2016 bij het online feministische magazine Vileine als redactielid begon, was de vierde golf nog maar net in opkomst. Die kenmerkte zich door sociale media en intersectioneel denken: de notie dat mensen op meerdere assen kunnen afwijken van ‘de norm’, dat die assen elkaar beïnvloeden en dat die kruising iemands positie in de maatschappij bepaalt.

In de jaren die volgden keek ik enthousiast toe hoe sociale media de vierde golf vleugels gaven: grensoverschrijdend gedrag werd bespreekbaar via #MeToo en mijn Instagram stond vol met posts waarin queer mensen, mensen van kleur, mensen met een fysieke beperking of psychische kwetsbaarheid, dikke mensen en sekspositieve mensen zichzelf konden uiten. Het patriarchale systeem werd uitgedaagd en hokjes werden meer fluïde. Het gaf me als biculturele vrouw het gevoel dat ik er mocht zijn. Eindelijk vond ik mijn tribe; mensen die de witte, westerse man niet meer centraal stelden.

Toch voelde ik me, met een achtergrond in het wat meer down to earth-feminisme van mijn moeder, vaak niet op mijn gemak in het moderne feminisme. Ook al was ik thuis in de academische wereld: het moderne feminisme voelde ontoegankelijk; te theoretisch, soms pretentieus. Ik probeerde me voor mij nieuw jargon als ‘intersectioneel’ en ‘cisgender’ snel eigen te maken, zodat ik op redactievergaderingen mee kon praten. Dat lukte niet altijd: toen ik een van mijn mannelijke familieleden noemde als voorbeeld van iemand die baat zou hebben bij uitleg over wat non-binariteit betekende, werd mijn familie de rest van de vergadering als ‘rechts’ bestempeld. Ik voelde een weerstand, die schrijfster en progressief feminist Becca Rothfeld ‘modern feminist in-this-house cringe’ noemt, ‘in dit huis zullen wij allemaal hetzelfde denken’. Ik vroeg me af: hoe fijn en vrij voel ik me binnen een emancipatoire beweging die zo dogmatisch is?

Daarnaast werd het feminisme gekaapt door het kapitalisme. Tijdens haar optreden in 2014 bij de  MTV Music Video Awards was het silhouet van Beyoncé in een powerstance te zien, met op de achtergrond de felverlichte letters FEMINIST. Modemerk Dior bracht prompt een We should all be feminists-T-shirt à 700 dollar op de markt. Mannelijke acteurs Benedict Cumberbatch en Eddie Redmayne droegen ‘This is what a feminist looks like’ op hun kleding, en hashtags als #girlboss en uiteraard #MeToo werden populair. Bedrijven als Nike en Dove adverteerden voor vrouwen met verschillende lichaamstypes met boodschappen als #empowerwomen. Het feminisme werd een merk dat veel vrouwen wilden uitdragen.

Progressieve feminist Alice Cappelle schrijft in Collapse Feminism – over de conservatieve backlash op progressieve bewegingen als het moderne feminisme – hoe de vierde feministische golf werd meegetrokken in het neoliberalisme. Dit capitalist-friendly feminisme haalt de urgentie uit het activisme, en maakt de beweging hyperindividualistisch, stelt ze. Inmiddels is bekend dat de neoliberale versie van het feminisme bij vrouwen voor veel burn-outs zorgt: terwijl de prestatiemaatschappij van alles van ons verwacht, hebben vrouwen nog steeds vaker dan mannen ook nog huishoudelijke en zorgtaken.

Ook ik had het gevoel dat ik in de girlboss-val was getrapt. Na jaren van ploeteren (twee studies, een bestuursjaar, een prestigieuze stage in het buitenland en veeleisende, commerciële banen) kreeg ik een aantal jaar geleden een burn-out. Ik merkte dat ik niet meekwam in de combinatie van feministische én kapitalistische idealen. Ik voelde me op mijn werk langzaam ziek worden – op mijn door (witte) mannen gedomineerde afdeling bleef ik tegen een glazen plafond aan werken. ‘Gelukkig’ was er nog selfcare – in de vorm van pastelkleurige scheermesjes. Terwijl mijn energie opbrandde, vroeg ik me af: is dit wat het betekent om een moderne, sterke vrouw te zijn?

Conservatief verzet

De nieuwe, conservatieve feministen denken van niet. Als reactie op het moderne feminisme ontstond de tegenbeweging die Cappelle het conservative online ecosystem noemt: plekken op het internet waar conservatief verzet tegen het moderne feminisme ontstaat. Het beslaat een breed spectrum: van de extreemrechtse flank – zoals alt-right-influencer Andrew Tate en tradwives – die mannelijke dominantie propageren, tot het rechtse midden, zoals het nieuwe conservatieve feminisme, dat de rechten van de vrouw vooropstelt.

Die laatste stroming ontwikkelt zich vooral in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk, waar bekende conservatieve feministen in de politiek de populariteit aanzwengelen. Amerikaanse, Republikeinse vrouwen als Kellyanne Conway, voormalig adviseur van Donald Trump, stelt dat het conservatieve feminisme haar in staat stelt zichzelf te zien als ‘een product van mijn keuzes, in plaats van een slachtoffer van ongelijkheid’. En dan zijn er Britse conservatieve feministen in het publieke debat, zoals Kemi Badenoch, de leider van de Britse Conservatieve Partij, en Louise Perry, een Britse journalist, schrijver en oprichter van feministische denktank The Other Half. Zij presenteren zichzelf als ‘nuchter’. Dit feminisme richt zich op twee vragen: in welke rol komt de vrouw in de maatschappij écht tot haar recht? En: wat maakt een vrouw tot vrouw?

Beiden krijgen met hun ‘common sense’-feminisme veel bijval op het Britse Mumsnet, een forum vergelijkbaar met het Nederlandse Vivaforum, maar dan voor moeders. Op de pagina ‘feminism’ staan duizenden topics als ‘Ik ben klaar met films die geen sterke vrouwenrollen hebben’, maar ook: ‘Ik vind dat trans vrouwen uitgesloten moeten worden van vrouwensporten’. Conservatieve feministen zijn namelijk wat ze zelf ‘genderkritisch’ noemen, wat gewoon betekent dat ze trans vrouwen niet tot de categorie ‘vrouw’ rekenen.

Ook via podcasts en journalistieke platforms als het Amerikaanse Fairer Disputations proberen conservatieve feministen een breder publiek te trekken. Ze vinden dat het moderne feminisme te individualistisch is, en pleiten voor een zorgeconomie waarbij mensen elkaar meer steunen. Ook al vinden veel conservatieve feministen dat het moederschap de ultieme vrouwelijke taak is, toch lijkt de stroming progressief als het gaat om de rol van mannen binnen het huishouden. De redactie van Fairer Disputations schrijft dat mannen moeten beseffen dat het vaderschap geen parttime baan is. Bovendien: ze zijn hard nodig in de gezondheidszorg, het onderwijs en administratieve banen; werk dat nu voor een groot deel door vrouwen gedaan wordt.

Dat is een onderwerp waar moderne en conservatieve feministen elkaar kunnen vinden. In een maatschappij waarin de zorglast nog steeds meer op vrouwen terecht komt, lijkt het me redelijker dat mannen naar vrouwen toe bewegen, dan andersom. Het zou de onevenredige zorglast van vrouwen verlichten, én mannen kunnen zich losmaken van voor hen beperkende genderrollen. Het nieuwe, conservatieve feminisme kan zo voor een deel de gaten vullen die het kapitalisme in het moderne feminisme heeft geslagen.

Toch heeft deze feministische stroming problematische kanten. De pro-familie-agenda klinkt bijvoorbeeld beperkend en heteronormatief: het gezin is in conservatieve ogen vaak een kerngezin met een vader en moeder. Nergens wordt met een woord gerept over andere gezinsvormen en queer ouders. En hoewel ik het ondersteunen van moeders essentieel vind, lijkt het idee dat de moederrol de waarde van een vrouw bepaalt me kwalijk en gebrekkig.

TERFs

Nog alarmerender vind ik dat het centraal stellen van moederschap en de vraag ‘wat maakt een vrouw, een vrouw’ actief trans vrouwen uitsluit. De door Perry en Badenoch gebruikte term sex-realistic feminists is een hondenfluitje van TERFs: trans exclusionary radical feminists, waar Harry Potter-schrijfster J.K. Rowling een van de bekendste voorbeelden van is. Volgens TERFs weten alleen vrouwen die op basis van hun lichamelijke kenmerken bij hun geboorte als vrouw werden aangeduid, wat het betekent om een vrouw te zijn. Dat ontkennen zou volgens hen de geleefde realiteit (en onderdrukking) van vrouwen wereldwijd ondermijnen. Daarom botst het conservatieve feminisme toch fundamenteel met mijn waarden als mens, vrouw en feminist. Voor mij is zowel het moderne feminisme als het conservatieve feminisme te westers en exclusief, maar dan elk richting andere groepen vrouwen.

Ik wil daarom pleiten voor een brede definitie van vrouwenemancipatie. Een ‘derde weg’, die zich focust op vrouwen tussen de binaire opties van girlboss en moeder. Ik verlang naar het nuchtere, eigengereide feminisme van mijn moeder. Het leek vanzelfsprekend dat ze zich als vrouw en mens ontwikkelde, terwijl ze voor mij zorgde én er was voor haar gemeenschap. Daar kwam geen post op sociale media, opzichtige feministische leus of queerexclusie bij kijken.

Als ik naar mijn eigen vriendinnen kijk, zie ik vrouwen die zich steeds meer hebben losgeweekt van ieder kader waarin ze zich volgens traditionele vrouwen of girl boss-vrouwen moeten bewegen. Hun prioriteit is voor zichzelf zorgen en voor de ander. Wat vrouw-zijn inhoudt is geen vaststaand gegeven, en wat iemands rol in de maatschappij is mag diegene zelf bepalen. Het feminisme gaat voor mij over gemeenschap, en het doorbreken van hokjes, én dat alle wegen tussen girlboss en thuisblijfmoeder bewandeld en geaccepteerd worden. Dat is pas ‘common sense’.

Dit artikel verscheen eerder in OneWorld Magazine in maart 2025.