50 jaar boekhandel Savannah Bay: ‘van schuilplaats tot plek van verzet’

De Utrechtse boekwinkel Savannah Bay – ooit ‘De Heksenkelder’ – bestaat vijftig jaar. Maar het scheelde niet veel of de eerste vrouwenboekhandel van Nederland was er niet meer geweest. In de jaren negentig stond de winkel op de rand van faillissement. Het was de ‘feministische winter’: de hoogtijdagen van de vrouwenbeweging waren voorbij en de verkoop van feministische boeken liep sterk terug.  

Jarenlang runde een collectief van vrouwen uit de Utrechtse feministische beweging Savannah Bay. Veel van hen leefden van een bijstandsuitkering en werkten onbetaald in de boekwinkel. Maar in de jaren negentig kwamen er strenge eisen aan een uitkering en stopten de collectiefleden één voor één. Er moest een nieuwe eigenaar komen of de zaak zou sluiten.  

Zinkend schip 

De toen dertigjarige Marischka Verbeek werkte al een paar jaar in de winkel. De wens om ondernemer te zijn, had ze niet en ook de bank raadde haar af om de winkel over te nemen. “Het was een zinkend schip, maar ik wilde heel graag dat Savannah Bay zou blijven bestaan. En eerlijk gezegd had ik geen flauw idee wat ik anders moest doen.”  

Dus werd Verbeek (nu 59) bijna dertig jaar geleden de eigenaar van Savannah Bay, een boekwinkel die sinds 1975 bestaat. Midden in de tweede feministische golf richtten de geliefden Sylvia Bodnár en Dorelies Kraakman in Utrecht de eerste vrouwenboekhandel van Nederland op – toen onder de naam ‘De Heksenkelder’ met bijbehorend café ‘De Heksenketel’. Feministische boeken waren nauwelijks te koop en daar wilden zij verandering in brengen. In 1984 verhuisde de winkel naar een nieuwe locatie en kreeg ze de naam Savannah Bay, vernoemd naar het gelijknamige toneelstuk van de Franse feminist Marguerite Duras.

Meer dan een vrouwenboekhandel 

In de beginjaren vulden boeken voor en door (lesbische) vrouwen de kasten, maar inmiddels is Savannah Bay geen ‘vrouwenboekhandel’ meer. Naast Nederlandse en Engelse literatuur zijn er nu boekenkasten over postkolonialisme, gender en queer-zijn. Midden in de winkel staat een tafel met boeken over Palestina. “Die hadden we ook al voordat de genocide tot de rest van de wereld was doorgedrongen”, vertelt Verbeek. 

Bij Savannah Bay vind je verhalen die op andere plekken te weinig verteld worden, legt ze uit. Daardoor blijft het aanbod veranderen. “Veel ideeën komen van klanten en vrijwilligers, zoals de kasten over klimaat en neurodiversiteit. Want ik heb zelf natuurlijk ook blinde vlekken.” Toch komen klanten niet alleen voor boeken. Ze kunnen ook bij Savannah Bay terecht voor evenementen zoals een maandelijkse Palestine bookclub, bijeenkomsten met schrijvers of een gratis kop thee.

Lesbisch prachtboek 

Verbeek voelt zich als een vis in het water tussen de boeken en het feminisme. Net als tijdens haar jeugd in Leersum. Haar moeder was een van de oprichters van de dorpsbibliotheek en zo zat Verbeek al jong tussen de boeken. Ze groeide op als kind van een Indische moeder en een Nederlandse vader. Van haar lievelingstante leende ze als tiener feministische klassiekers als ‘Het Lesbisch Prachtboek’. “Ik was hartstikke feministisch. Als statement ging ik in de kantine van mijn christelijke kakkerschool feministisch-socialistische teksten van Anja Meulenbelt lezen.” 

Tussen de meisjes op haar school voelde ze zich niet thuis, maar in feministische boeken vond ze wel herkenning. “Ik las teksten over zusterschap en dat uiterlijk er helemaal niet toe doet. Toen dacht ik: dáár wil ik bij horen.” Zodra het kon verhuisde ze naar Utrecht voor een opleiding Vrouwenstudies (nu Gender Studies). Daar stapte ze voor het eerst Savannah Bay binnen. 

Schuilplaats en verzet 

Verbeek weet wat Savannah Bay voor klanten betekent. “Een fysieke plek waar mensen elkaar kunnen ontmoeten is zo belangrijk. Sommige klanten komen speciaal om thee te drinken en te praten. Je maakt hier coming-outs mee, je hoort levensverhalen.” 

Op een koude winteravond, jaren geleden, stapte een Russische trans vrouw de winkel binnen. “Ze was dakloos en buiten was het stervenskoud. Toen heeft ze een paar weken in het kantoortje van de winkel geslapen en uiteindelijk kon ik ergens anders onderdak voor haar regelen.”  

“Het zit in ons DNA om te zeggen: hier ben je welkom”, zegt Verbeek. Ze noemt de winkel een plek ‘tussen schuilplaats en verzet’ – ook de titel van het vijftigjarig jubileum. ’s Avonds als de winkel gesloten is, stelt ze Savannah Bay regelmatig beschikbaar aan groepen die geen eigen plek kunnen betalen, zoals Exctinction Rebellion, BIJ1 of gespreksgroepen voor trans mensen.  

“We hadden hier eens een avond over zwart feminisme en aan het eind vroeg iemand uit het publiek: ‘Waarom is er eigenlijk geen feministische uitgeverij meer in Nederland?’” Ter plekke bedachten een aantal aanwezigen het idee voor de kleine, feministische uitgeverij Chaos – die nog steeds bestaat. Verbeek begint te stralen als ze daarover vertelt. “Online was zoiets nooit gebeurd, je hebt een fysieke plek nodig.” 

Black Lives Matter 

“Als ik terugkijk, had ik wel iets meer uit het leven willen halen dan alleen maar hier zitten en heel hard werken”, vertelt Verbeek. “Mijn sociale leven heeft er echt onder geleden.” Door de lage huur en personeelskosten – bij Savannah Bay werken 75 vrijwilligers – wist de winkel toch te overleven. “Ik had dit nooit kunnen doen als ik kinderen had gewild of een huis had willen kopen. De eerste jaren hield ik er alleen een inkomen ver onder bijstandsniveau aan over.”  

Met de verkoop van de boeken ging het de afgelopen jaren steeds beter, juist omdat Savannah Bay iets bood wat in andere boekwinkels niet te vinden was. Ook tijdens de coronapandemie. “Het was precies in de tijd van de Black Lives Matter-protesten. Mensen wilden daarover lezen, maar konden in andere winkels geen boeken vinden. Dus die kwamen allemaal naar ons.”  

Zo is Savannah Bay na vijftig jaar nog altijd een veilige haven voor haar klanten. Verbeek kreeg tijdens het jubileum een koninklijke onderscheiding voor haar werk. Maar, benadrukt ze, de boekwinkel is vooral het resultaat van een gemeenschap van klanten, vrijwilligers en schrijvers. “Zonder hen geen Savannah Bay.”