“Geweld wordt steeds vaker een optie”

17-03-2009 Bron: IS Online
Harald Welzer

Volgens de Duitse socioloog Harald Welzer hebben we nog steeds niet begrepen hoe ernstig en ingrijpend de gevolgen van klimaatverandering voor ons zijn. Hij schreef er een spraakmakend boek over. Want niet het uitdrogen van het Aral- of Tsjaadmeer zelf is het grootste probleem, maar de sociale gevolgen ervan.

Een afspraak maken met Harald Welzer gaat nog wel, maar hem daadwerkelijk te spreken te krijgen is een ander verhaal. Verschillende conferentiegangers klampen hem aan terwijl we op zoek zijn naar een rustiger oord. We bevinden ons in een chique conferentiecentrum in de Friedrichstrasse in Berlijn, waar Welzer een van de sprekers is op een internationale conferentie over de Holocaust, een van zijn ‘favoriete’ onderzoeksgebieden. Welzer, type vlotte wetenschapper met halflang haar, simpel brilletje, grijs colbertje en lichtblauwe spijkerbroek, wimpelt de vragenstellers vriendelijk af. Hij is een graag geziene gast in wetenschapsland. Hij stelt vragen, houdt voordrachten, schrijft boeken, heeft een mening. Inmiddels is Welzer min of meer beroemd in Duitsland, sinds zijn nieuwste boek cursief Klimakriege (klimaatoorlogen) daar afgelopen jaar verscheen. In dat boek schetst Welzer een duister beeld van de toekomst. Hij verwijst daarbij regelmatig naar gebeurtenissen uit het verleden. Zo gaat hij in zijn boek terug naar 1914. Op 2 augustus dat jaar schreef Franz Kafka volgende zinnen in zijn dagboek: ‘Duitsland heeft Rusland de oorlog verklaard. Vanmiddag zwemles.’ Deze notitie staat symbool voor een van de centrale begrippen uit het boek: de cursief shifting baselines, oftewel glijdende perspectieven. Ingrijpende, historische veranderingen beginnen vaak langzaam, sluipend, ongemerkt. Op een bepaald moment zitten we er middenin. Zoals in de Eerste Wereldoorlog. Of in de klimaatverandering. Desondanks ervaren we datgene wat om ons heen gebeurt nog heel lang als ‘normaal’.

Vrolijk wordt de lezer niet van Klimakriege. Klimaatverandering is volgens Welzer niet alleen een natuurwetenschappelijk fenomeen, maar vooral een cultureel probleem. De klimaatverandering bedreigt de mensheid. Door stijgende temperaturen verschuiven in Afrika vruchtbare zones honderden kilometers noord- of zuidwaarts. Woestijnen ontstaan, drinkwater wordt schaarser, overstromingen en orkanen komen steeds vaker voor. Rijke industriestaten kunnen zich voorlopig nog redelijk goed tegen de gevolgen van klimaatverandering weren, maar voor arme landen ligt dat anders. Een land als Nederland kan zijn dijken verhogen, maar Mozambique gaat dit waarschijnlijk niet lukken. Daarom komt klimaatverandering in arme landen dubbel zo hard aan. De bewoners zullen voor steeds radicalere oplossingen kiezen. Ze wijken uit naar andere gebieden, waardoor geweld waarschijnlijk wordt. Daar wonen immers al mensen die het met de schaarse beschikbare grondstoffen moeten doen. De verwachting is dat de wereldwijde vluchtelingenstromen zich tot 2050 zullen vertienvoudigen, mede door verschuivingen van vruchtbare zones, uitbreiding van woestijnen en veranderingen in neerslagpatronen. De Europese Unie reageert hierop door de buitengrenzen via buitenparlementaire organisaties als Frontex te versterken. De Verenigde Staten bouwen een 1123 kilometer lang hekwerk langs hun zuidelijke grens met Mexico. In Europa proberen we de vluchtelingen steeds verder van ons af te houden door bijvoorbeeld de hekken om de Spaanse enclaves in Noord-Afrika van 3,5 meter tot 6 meter te verhogen en door vluchtelingen al in Noord-Afrikaanse landen op te laten vangen.

U noemt klimaatverandering een cultureel probleem. Wat bedoelt u daarmee?
“Het is voor onze planeet volkomen oninteressant of het klimaat verandert of niet. Klimaatverandering is alleen een probleem omdat wij mensen het als een probleem ervaren. Het is dus een cultureel probleem. Daarom moeten we ook naar culturele oplossingen te zoeken. De oplossing ligt niet in efficiëntere technologie. We moeten ons compleet andere vragen stellen. Wat zijn de prioriteiten voor onze samenleving? Willen we een kortstondige verhouding van onze levenskwaliteit ten koste van toekomstige generaties? Of willen we ons richten op het veiligstellen van de kansen van toekomstige generaties om te overleven? Net zoals we het concept van good governance hebben, zullen we ook naar een good society moeten. Wat is werkelijk belangrijk voor ons? Die vragen moeten we beantwoorden.”

Waarom leidt klimaatverandering vaak tot geweld?
“Klimaatverandering heeft vaak gevolgen voor mensen die het probleem nauwelijks hebben veroorzaakt. Juist de allerarmsten, zoals de kustbewoners in Bangladesh, worden door de stijging van de zeespiegel getroffen, terwijl ze nauwelijks voor de industriële vervuiling verantwoordelijk zijn. Bovendien komen de gevolgen van klimaatverandering meestal in vertraagde vorm. Daar waar klimaatverandering plaatsvindt, waar oerwouden verdwijnen, waar woestijnen zich uitbreiden, daar ontstaan conflicten. Op het moment dat een maatschappij uiteen valt, wordt geweld een optie. Is het geweld eenmaal geëtableerd, dan is het nauwelijks terug te draaien. Te veel mensen hebben belangen in permanente oorlogen. Anderen vluchten. Om ons daar tegen te weren, sluiten we Europa en Noord-Amerika van de rest van de wereld af. Alleen de rijksten halen het, met behulp van mensensmokkelaars.”

Wat verstaat u precies onder een klimaatoorlog?
“Klimaatoorlogen ontstaan waar grondstoffen en landbouwgrond schaarser worden door klimaatverandering. In veel gevallen bestaat er een indirecte verbinding tussen klimaatverandering en geweld, zoals bij de conflicten tussen de nomaden en permanente bewoners (boeren) in Nigeria, Ethiopië en Kenia. De oorzaken voor deze conflicten zijn divers, maar wetenschappers zien onder andere zogenaamde eco-sociale oorzaken: een snel groeiende bevolking gecombineerd met bodemerosie en verschuiving van regenzones. Klimaatverandering leidt vaak tot een versterking van de ongelijkheid in levensomstandigheden en overlevingskansen, omdat klimaatverandering verschillende samenlevingen en verschillende werelddelen op ongelijke wijze treft. Dit leidt tot burgeroorlogen, permanente oorlogen, terrorisme, migratiestromen, grensconflicten en opstanden.”

Bestaan er al klimaatoorlogen?
“De oorlog in Darfur is de eerste klimaatoorlog op onze planeet. Dat heb ik niet bedacht, ook de UNEP (het klimaatbureau van de Verenigde Naties, red.) noemt deze oorlog een klimaatoorlog. Darfur wordt meestal als een etnische oorlog waargenomen – Afrikanen tegen Arabieren- maar in werkelijkheid heeft deze oorlog ecologische oorzaken. In tien jaar tijd is de neerslag in deze regio met tweederde gedaald. De bodemerosie nam daardoor toe, waardoor voorheen vruchtbare landbouwgronden waardeloos werden. De Arabische veehouders uit het noorden waren dus gedwongen om verder naar het zuiden te trekken, waar de Afrikaanse boeren woonden. Zij verdedigden hun landbouwgronden tegen de noordelijke nomadische veehouders. De spanningen in het gebied namen op die manier enorm toe, wat eindelijk tot de oorlog leidde. De UNEP constateert in een rapport uit 2007 dat er geen kans is op vrede zolang de ecologische en levensomstandigheden in Darfur niet veranderen. De oorlog dreigt permanent te worden. Verder had de burgeroorlog tussen de Hutu’s en de Tutsi’s in Rwanda ook te maken met demografisch – ecologische aspecten. Steeds meer mensen moesten met schaarse landbouwgrond omgaan, waardoor migratiestromen op gang kwamen die uiteindelijk bijdroegen aan het ontstaan van de massamoorden.”

Zijn er nog andere voorbeelden?
“Het is nog te speculatief om andere conflicten als klimaatoorlogen te betitelen. Waar het mij om gaat, is duidelijk te maken dat oorlogen tot nu toe meestal om ideologische of raciale redenen gevoerd werden. Ik denk dat in de toekomst steeds vaker oorlogen ontstaan waarvan de oorzaken in klimaatveranderingen liggen. Neem de orkaan Katrina in het Amerikaanse New Orleans in 2007. Dat was weliswaar geen oorlog, maar hier ontstond wel geweld als gevolg van klimaatverandering. Orkanen als Katrina zullen we met de voortschrijdende klimaatverandering vaker zien. Zelfs in een hoogontwikkeld land als de VS verzonk de stad New Orleans binnen no time in anarchie. Er werd geplunderd, verkracht, gemoord. Samenlevingen vallen sneller uiteen dan we denken. En wanneer dat eenmaal is gebeurd, is er vaak geen weg meer terug. Bovendien heeft klimaatverandering vaak onverwachte gevolgen. Zo is de raciale kaart van de stad radicaal veranderd. De zwarte bevolking, die het zwaarst werd getroffen door Katrina omdat ze in de overstroomde binnenstad woonde, keerde niet meer terug. De bevolkingsstructuur van de stad is etnisch homogener geworden. Dat kun je zien als een gevolg van klimaatverandering. Aan zoiets denkt normaal gesproken niemand.”

Denkt u dat Europa te maken krijgt met klimaatoorlogen?
“In Europa blijft het voorlopig nog relatief rustig, hoewel sommige landen ook met klimaatverandering te maken krijgen. Jullie arme Nederlanders moeten de dijken eindeloos verhogen, in Zuid-Europa neemt de verwoestijning toe. Bovendien bestaat er ook in Europa wel degelijk kans op conflicten. Door de klimaatverandering worden bijvoorbeeld grondstoffen zoals aardolie en gas onder de poolkappen bereikbaar, waarop landen als Rusland, de VS, Canada, IJsland en Denemarken aanspraak maken. Ook de nieuwe zeeroutes die ontstaan door het smelten van de poolkappen kunnen tot conflicten leiden. Rusland zou de routes wel eens kunnen willen controleren, tot ongenoegen van andere landen.”

En hoe zit het met de link tussen islamitisch terrorisme en klimaatoorlogen?
“Klimaatverandering verdiept de bestaande asymmetrieën tussen het rijke Westen en de islamitische wereld. Je moet niet onderschatten wat islamitische radicalen op bijvoorbeeld YouTube verkondigen. Ik heb wel eens enkele van die filmpjes bekeken. Daar worden niet alleen maar middeleeuwse preken gehouden, veel dingen die daar worden gezegd zijn opvallend bijdetijds. Ik kan me weliswaar niet herinneren dat het thema klimaatverandering letterlijk wordt aangesproken, maar het gaat wel degelijk over de vervuiling en vernietiging van de aarde door het Westen. Dat komt al aardig in de buurt.”

Waar ligt de sleutel: in burgers die hun verantwoordelijkheid nemen, of moet de politiek het probleem oplossen?
“Het is natuurlijk niet slecht om een spaarlamp te gebruiken, maar we moeten oppassen dat we onszelf met dergelijke acties niet in slaap sussen. Het is niet voldoende. Het klimaatprobleem moet internationaal opgelost worden. We hebben bijvoorbeeld ook een internationaal klimaatgerechtshof nodig, dat sancties kan uitspreken tegen landen die meer CO2 uitstoten dan in internationaal verband is afgesproken, maar de weg daarheen is erg lang.”

Hoe reageren mensen op uw boek?
“Ik krijg enorm veel reacties. Het is alsof mensen er op hebben gewacht. ‘Eindelijk zegt eens iemand hoe het zit’, hoor ik vaak. En dat terwijl er eigenlijk nauwelijks nieuwe dingen in mijn boek staan. Ik heb het klimaatprobleem in een kader gepakt. Iedereen is het met me eens, ook politici. ‘U heeft volkomen gelijk’, vertellen ze me. ‘Maar…’, zeggen ze dan. Altijd het beroemde ‘maar’. Volgens wetenschappers hebben we nog maximaal zeven jaar om de temperatuurstijging op de aarde tot twee graden te beperken, als het überhaupt nog lukt. We moeten nu handelen. Maar het is onwaarschijnlijk dat er grote stappen worden ondernomen. Waarschijnlijk kiezen we voor het ‘verder zo’-model. Dat betekent dat we verdergaan met ons concept van economische groei, met het verbruiken van fossiele brandstoffen en andere grondstoffen. Dat we biobrandstoffen zullen produceren om in onze benzine te mengen, zodat we ons fossiele brandstoffentijdperk nog een beetje kunnen verlengen. Dat betekent dat oerwoud moet worden gerooid voor de aanplant van oliehoudende planten.”

Waarom kiezen we waarschijnlijk voor dat ‘verder zo’-model?
“Uit de politieke arena kunnen we helaas niet al te veel voorstellen verwachten om het klimaatprobleem aan te pakken. Daarvoor wordt de politiek te veel door lobbyisten beïnvloed en draait het allemaal te veel om politieke carrières op korte termijn. Als er al voorstellen komen, dan gaat het meestal in de richting van optimering, beperking van de schade. In plaats van ons af te vragen of we daadwerkelijk zo vaak en zo ver moeten reizen, zetten we in op energie-efficiëntere auto`s. Op die manier worden ontwikkelingen in de verkeerde richting niet gestopt. We zouden meer in concepten moeten denken, maar er wordt alleen maar aan symptomen geschroefd.”

Desondanks wilt u een ‘politieke renaissance’.
“Daarmee doel ik op een renaissance van het politieke denken door de burgerij, door individuen. Ik weet dat dit nogal pamfletterig klinkt. Ik heb de oplossing ook niet. Maar we moeten ons eerst afvragen: hoe willen we leven? Wat is belangrijk voor ons? Hoe bereiken we een good society, een goede samenleving?”

Over Harald Welzer
De Duitser Harald Welzer, geboren in 1958, is socioloog, sociaalpsycholoog en directeur van de onderzoeksgroep ‘Herinnering’ aan het cultuurwetenschappelijk instituut (KWI) in Essen. Daarnaast is hij professor aan de universiteit Witten/Herdecke. Welzer houdt zich bezig met herinnerings-, Holocaust-, en geweldonderzoek. Hij publiceerde meerdere boeken over de Holocaust en geweld. Zijn nieuwste boek Klimakriege. Wofür im 21. Jahrhundert getötet wird deed in Duitsland veel stof opwaaien. De Nederlandse vertaling Klimaatoorlogen verschijnt in maart bij uitgeverij Ambo Anthos.

Jeroen Kuiper

Jeroen Kuiper is freelance journalist, gespecialiseerd in Zuid-Amerika en...

Lees meer van deze auteur >

Reacties