Journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld

Voordat je verder leest:

Onafhankelijke journalistiek voor een eerlijke en duurzame wereld kost tijd en geld. Als Vriend van OneWorld steun je voor € 6 per maand onze missie, lees je dagelijks bijzondere verhalen, ontvang je ons magazine en meer!

Ja, ik word Vriend Ik lees eerst verder

Al zo lang ik me kan herinneren houd ik van vogels. In het bijzonder zeevogels. Omdat ze schijnbaar moeiteloos lange afstanden afleggen. Omdat ze de wereld zowel onder water als van hoog boven in de lucht kennen. Omdat ze wild en vrij zijn op een manier die ik een beetje benijd.

Om dichterbij de vogels te komen die me zo fascineren, reis ik naar de Shetlandeilanden, een eilandengroep ten noordoosten van Schotland. Bijna nergens in Europa vind je zeevogelkolonies die zo toegankelijk zijn. Je kunt op een paar meter afstand broedende zeevogels bekijken. En beluisteren: het volume van een zeevogelkolonie overtreft met gemak dat van een schoolklas tijdens speelkwartier.

De verzamelde vogels trekken zich niets van je aanwezigheid aan, of zo lijkt het tenminste. Want mensen hebben wel degelijk invloed op het leven in de zeevogelkolonies. In 2000 waren er nog 33.000 papegaaiduikers op Shetland, vorig jaar waren dat er 570. De twaalf zeevogelsoorten in Schotland die gemonitord worden, zijn gemiddeld met 50 procent afgenomen ten opzichte van dertig jaar geleden. Bij sommige soorten gaat het nog harder; zo kent de drieteenmeeuw in Schotland een afname van 72 procent.

Mijn eerste stop is Sumburgh Head, op het zuidelijkste puntje van Mainland, het grootste eiland van de archipel. Sumburgh Head is een dramatische klif van honderd meter hoog. Op elk richeltje van de klif broeden er in de lente papegaaiduikers, zeekoeten, alken, drieteenmeeuwen en Noordse stormvogels. Ik heb er afgesproken met Helen Moncrieff, die de Schotse afdeling van vogelbeschermingsorganisatie RSPB (Royal Society For The Protection of Birds) leidt.

In haar kantoor, dat zich in een vuurtorenwachterswoning bovenop Sumburgh Head bevindt, legt Moncrieff uit waarom zeevogels naar deze plek blijven terugkeren. “De ligging van Sumburgh Head maakt het een ideale nestlocatie. In goede jaren zijn voedselbronnen dichtbij voor de broedende vogels en hun kuikens. Voordat er mensen naar Shetland kwamen, waren er ook geen dieren die een bedreiging vormden voor de vogels, zoals ratten, hermelijnen of otters.”

Als tiener nam ik na een grote olieramp een maand vrij van school om kuifaalscholvers te wassen

Middenin het broedseizoen wordt de klif van de bodem tot de top bevolkt door een grote verscheidenheid aan vogels. Ik vraag Moncrieff haar favorieten op te sommen. “Onderaan de klif vind je kuifaalscholvers, dat zijn zeevogels ter grootte van een gans, met een lange nek. Ze lijken zwart, maar hebben een groene glans. Ik ben dol op deze vogels. Toen ik drie jaar oud was verloor de ESSO tanker Bernicia 2.000 ton olie voor de kust van Shetland. Ik herinner me dat mijn moeder en tante een kuifaalscholver redden die onder de olie zat. Een man die Matthew heette kwam de vogel ophalen. Toen ik een tiener was nam ik na een volgende grote olieramp een maand vrij van school om kuifaalscholvers te wassen. Die ervaringen hebben me nooit meer losgelaten. Misschien niet verwonderlijk: Matthew en ik werden uiteindelijk collega’s bij het Shetland Wildlife Response Coordinating Committee, dat natuur op Shetland beschermt bij olierampen. Dus bedankt, kuifaalscholver!”

43415153704_416ee2d7d2_k
Beeld door: Selma Franssen

Kuifaalscholvers zijn het hele jaar door op Shetland te vinden, anders dan de kleine zwart-witte zeekoeten en papegaaiduikers die er enkel broeden. Zij huizen wat hoger op de rots, net als de zeldzamere alk. Nog een trapje hoger broedt de drieteenmeeuw. Moncrieff: “In tegenstelling tot de vaak brutale zeemeeuw zien drieteenmeeuwen er vriendelijk uit, alsof ze tijd zouden hebben om naar je te luisteren als je ergens mee zit (lacht). Zoals alle meeuwensoorten zijn ze niet heel kleurrijk, maar ze zijn wel erg sierlijk.”

Eveneens bovenaan de klif huist de Noordse stormvogel, een andere favoriet van Moncrieff. “Noordse stormvogels verdedigen hun nest door een stinkend goedje op indringers uit te braken. Ik weet nog goed dat ik als kind van mijn moeder een jurkje aan moest, terwijl ik liever een broek droeg. Een keer was ik opstandig, zocht ik een Noordse stormvogel en plaagde ik hem totdat hij over mijn jurk spuugde. De stank maakte de jurk ondraagbaar (lacht). Sindsdien zie ik Noordse stormvogels als mijn bondgenoten.”

44134069841_abc3b840c3_k
Beeld door: Selma Franssen

Terwijl Moncrieff vertelt wat elke vogel bijzonder maakt, kan ze niet om het slechte nieuws heen: de zeevogels die op Shetland broeden zijn ernstig bedreigd. Dat komt door een combinatie van factoren, die stuk voor stuk menselijk zijn. Doordat klimaatverandering de zeetemperatuur doet stijgen, neemt het aantal Noorse zandspieringen in hoog tempo af. Deze voedzame visjes zijn het favoriete voedsel van veel zeevogels.

Onderzoekers op Shetland merken dat vogels die van de Noorse zandspiering afhankelijk zijn, steeds verder vliegen voor voedsel. Een papegaaiduiker met een zender bleek meer dan 400 kilometer van het nest te vliegen om eten te vinden, tien keer verder dan wetenschappers aanvankelijk dachten. Dit soort tochten putten vogels uit. De vis die ze verderop vinden blijkt bovendien minder voedzaam.

Stel je voor dat je als mens een lunchtrommel aan plastic in je maag zou hebben. Er zou geen ruimte overblijven voor echt eten

44085472532_235751fdb8_k
Beeld door: Selma Franssen
30266115498_fc3745b46b_k
Beeld door: Selma Franssen

Naast klimaatverandering is er het probleem van de plastic soep in onze oceanen. Moncrieff: “Noordse stormvogels halen hun eten van het wateroppervlak, waardoor ze ronddrijvend plastic binnenkrijgen. We sturen dode Noordse stormvogels naar Wageningen Universiteit in Nederland, waar hun maaginhoud geanalyseerd wordt. Elke Noordse stormvogel uit Shetland die geanalyseerd is, had helaas plastic in de maag. In het begin was dat vooral industrieel plastic, de kleine plastic korrels die nog tot producten gesmolten moeten worden. Nu is het vooral consumentenafaval. Stel je voor dat je als mens een lunchtrommel aan plastic in je maag zou hebben. Er zou geen ruimte overblijven voor echt eten. In die situatie treffen we de Noordse stormvogels aan.”

Onderzoekster Suse Kühn analyseert aan de Universiteit van Wageningen de maaginhoud van Noordse stormvogels. Veel plasticfragmenten zijn onherkenbaar, maar ze vindt regelmatig flesdopjes terug. Kühn: “Maar ook pellets, plastic bolletjes zo groot als linzen, waar in een volgende productiestap plastic voorwerpen van gemaakt worden. Pellets lijken op viseitjes, waardoor vogels ze opeten. Ik vind ook af en toe ballonresten en paraffine, dat is kunstmatige was die veel in cosmetica wordt gebruikt.”

Kühn en haar team onderzoeken welk effect het doorslikken van plastic heeft op vogels. “Plastic kan mechanische schade in een maag aanrichten door bijvoorbeeld verstopping, of door te weinig ruimte te laten voor echt voedsel. Ook kunnen chemische en toxische stoffen van het plastic in een dierlijk systeem uitlekken. Vogels gaan er niet altijd onmiddellijk aan dood, maar in zware tijden zoals koude winters of tijdens het grootbrengen van kuikens, kan een slechtere conditie vogels fataal worden.”

43415146474_86fe0483bc_k
Beeld door: Selma Franssen

Plastic heeft nog een ander effect. Om dat te zien, neem ik een bootje naar het onbewoonde eiland Noss, waar een kolonie van 150.000 zeevogels huist op een 180 meter hoge klif. Ik spot er de grote jager, een bruine zeevogel die zeldzamer is dan de ijsbeer, en duizenden Jan van Genten. Op de smalle richels van de klif zitten witte volwassen exemplaren en pluizige bruine kuikens. Op een lage rots zitten de pubers; omdat zij nog geen eieren leggen en dus geen nesten hebben, verzamelen ze zich in een soort jeugdhonk.

Uit sommige nesten hangen stukken plastic. Ik zie ook levenloze kuikens bungelen die met hun pootjes verstrikt zijn geraakt. Ik spreek erover met de Schotse ornitholoog Nina O’Hanlon, die onderzoek doet naar plastic in nesten. O’Hanlon: “Het veldwerk dat ik op Noss deed, is een van mijn mooiste ervaringen. Terwijl papegaaiduikers om me heen vlogen en de zon scheen, onderzocht ik de nesten van Jan van Genten op sporen van plastic. Helaas waren de hoeveelheden plastic en touw die ik vond schokkend. We weten nog niet hoe ernstig dit probleem is. Waarschijnlijk raken niet veel vogels verstrikt, maar in combinatie met andere bedreigingen kan het effect groot zijn. Voor de drieteenmeeuw, waarvan de populatie sterk daalt, is elke vogel die verstrikt raakt rampzalig.”

Plasticvervuiling is nu een hot topic. Dat momentum moet aangegrepen worden om wegwerpplastic te verbannen

29196210577_7baeb1a7e3_k
Beeld door: Selma Franssen
43415078134_1edfb7487a_k
Beeld door: Selma Franssen

O’Hanlon wijst erop dat plasticvervuiling, in tegenstelling tot klimaatverandering, een heel zichtbaar probleem is waar burgers makkelijker rond gemobiliseerd kunnen worden. “Plasticvervuiling is nu een hot topic. Dat momentum moet aangegrepen worden om wegwerpplastic te verbannen en om de visindustrie aan te zetten visnetten niet langer te verspillen. Er is wereldwijd actie nodig om te voorkomen dat er nog meer plastic in de oceanen terecht komt. Want eenmaal in de oceaan, is het moeilijk het er nog uit te halen.”

Op de Shetlandeilanden doen burgers hun best om rondzwervend plastic uit de natuur te halen. Een kwart van de bevolking doet elk jaar mee aan ‘Da Voar Redd Up’ (lokaal dialect voor lenteschoonmaak). De afgelopen dertig jaar is er in totaal meer dan 1.900 ton afval van de eilanden verwijderd tijdens deze lenteschoonmaak. Een groot deel daarvan is afkomstig uit de visserij-industrie, maar er zit ook consumentenafval bij dat getraceerd kon worden naar onder meer Canada, de VS, Duitsland, Noorwegen, Denemarken en Nederland.

43414978704_068c86de51_k
Beeld door: Selma Franssen

Je moet er maar aan gaan staan, stukjes plastic uit aangespoeld zeewier plukken. Rachel Laurenson, inwoonster van hoofdstad Lerwick, doet het dagelijks terwijl ze met haar honden wandelt. Ze beseft dat plasticvervuiling bij de bron aangepakt zou moeten worden, maar vindt dat burgers ook verantwoordelijkheid moeten nemen. Daarom doet ze mee met de wereldwijde #2minutebeachclean beweging, waarbij wandelaars plastic opruimen.

Ik ga een avond met Laurenson mee om plastic te rapen op een klein strand in de buurt van Lerwick. Terwijl we over het strand wandelen, vraag ik haar welke soorten afval ze het meest tegenkomt. Laurenson: “Zonder twijfel plastic flesjes, zakjes en visnetten. Op stranden in de rest van het Verenigd Koninkrijk rapen beach cleaners vooral picknickafval en gebroken schepjes op die strandgasten achterlieten. Maar Shetland heeft geen strandweer. De plastic flessen die wij hier vinden zijn aangespoeld.”

Uit cijfers van lenteschoonmaak Da Voar Redd Up blijkt onder meer dat er jaarlijks duizenden Canadese patroonhulzen aanspoelen, die in zee terecht komen tijdens de zeehondenjacht. Ook kwamen er al volle bierblikjes uit Egypte, Braziliaanse softdrinks en zelfs een naambord uit een Nationaal Park in de VS aandobberen. Maar het merendeel van het afval bestaat uit kleine stukjes plastic, zoals pellets, piepschuimbolletjes en wattenstaafjes. Wordt Laurenson hier nooit moedeloos van? “Soms wel. Maar dan bedenk ik dat elk flesje dat ik meeneem niet kan afbrokkelen en in een vogelmaag terecht kan komen.”

44134408021_b41cf4a457_k
Beeld door: Selma Franssen
30266582528_2fa62b4c7e_k
Beeld door: Selma Franssen
43415349104_336e1ca47a_k
Beeld door: Selma Franssen

Binnen een kwartier hebben we een volle tas afval. Laurenson maakt er een foto van, voor op Instagram. Zo hoopt ze anderen te inspireren om mee te doen aan #2minutebeachclean. “Iedereen kan het doen, je neemt gewoon mee wat je dragen kunt. Sinds ik meedoe, ben ik ook anders gaan consumeren. Waarom doucheschuim in een plastic fles kopen als een stuk zeep volstaat? Of plastic wattenstaafjes als er een kartonnen variant is? Ik neem ook altijd een drinkbus mee. Het is een kleine moeite.”

Na het opruimen van het strand voel ik me toch wat neerslachtig. Het idee dat er misschien nu al meer stukken plastic dan vogels op de Shetlandeilanden te vinden zijn, laat me niet meer los. Voor sommige vogelsoorten kan dit een tipping point zijn: er komen veel veranderingen van veel kanten op hen af. Voor de vogels is het niet zo gemakkelijk zich aan te passen. Ze zullen het proberen, bijvoorbeeld door hun kuikens andere soorten vis dan Noorse zandspieringen te voeren. Maar wetenschappers betwijfelen of ze op een minder voedzaam dieet kunnen overleven.

Veel van onze kunst, verhalen en liedjes houden verband met de vogels en hun broedplekken

Uit de verhalen van de Shetlanders die ik spreek, begrijp ik dat er meer op het spel staat dan het uitsterven van de soorten zelf. De zeevogels zijn onderdeel van hun cultuur, erfgoed en herinneringen. Of zoals Helen Moncrieff het verwoordt: “Al deze vogels zijn karakters in het verhaal van Shetland, maar ook in mijn levensverhaal. Naar Noordse stormvogels kijken maakt me gelukkig, het is bijna meditatief om ze te zien rondcirkelen. Papegaaiduikers staan bekend als de clowns van de zee, ze maken mensen van alle leeftijden blij. Veel van onze kunst, verhalen en liedjes houden verband met de vogels en hun broedplekken. Die verbinding met wildheid en natuur is belangrijk voor ons.”

43227503515_260ea874ee_k
Beeld door: Selma Franssen
43415367334_aef97da0ef_k
Beeld door: Selma Franssen

Om het tij te keren, moeten we luisteren naar wat de vogels ons vertellen, zegt Moncrieff. “Zeevogels zijn eigenlijk de kanarie in de kolenmijn van de oceanen; door hen te onderzoeken leren we hoe het met de rest van het zeeleven gesteld is. De drijvende krachten achter hun afname kennen we eigenlijk al; nu is het tijd om te handelen. We moeten ons verantwoordelijk voelen en beseffen dat onze acties een directe impact hebben. Niet alleen op een negatieve manier; onze acties kunnen evengoed helpen. Die kracht hebben we ook.”

Voordat ik de ferry terug naar Aberdeen neem, bezoek ik nog een laatste keer de drieteenmeeuwen, want ook ik heb inmiddels een lievelingsvogel op Shetland. In mijn rugzak zit een stoffen tas die ik van Rachel Laurenson kreeg, om plastic flesjes te verzamelen in het bos waar ik vaak wandel. Ik neem me voor daar een nieuwe gewoonte van te maken. Alle bee(s)tjes helpen.

13007989424_c607446752_o

Klein, kleiner, kleinst: plastic deeltjes in het milieu

We vinden overal piepkleine stukjes plastics. Maar over de risico's weten we nog weinig.

29921652698_e02a7e9c09_b

De comeback van de blauwkeelara

Wereldwijd sterven vele vogelsoorten uit, maar de blauwkeelara is terug van weggeweest.

Voor het maken van verhalen hebben we jouw steun nodig.

Ja, ik word vriend (€6 per maand)
avatar_5a21cbb298aa_128

Selma Franssen

Selma Franssen werkt als freelance journalist en is auteur bij uitgeverij Houtekiet. Haar werk verscheen onder meer bij Charlie Magazine, …
Profielpagina

Advertentie

wca2019_600x500_v4 (002)