Dokken voor het bos

14-10-2010
Door: Hans van de Veen
Bron: IS Online
Tropisch regenwoud

Betalen voor schoon water en lucht. En voor het laten staan van bossen. Volgens economen is een prijskaartje eraan hangen de enige manier om bos en natuur te bewaren. Maar hoe doe je dat?
Voor bossen lijkt een manier gevonden: miljarden zijn al toegezegd om landen te compenseren die hun bossen niet meer kappen. Mét het geld groeit ook de vrees voor grootschalig misbruik.

Hardnekkig maar vergeefs vochten milieuactivisten en leiders van inheemse volken jarenlang – bij gelegenheid ondersteund door een bont gezelschap Bekende Wereldburgers zoals prins Charles en popzanger Sting – voor het behoud van tropische regenwouden. Maar het tij lijkt te keren. Zo beloofde de Noorse premier Stoltenberg eind mei maar liefst 1 miljard dollar aan Indonesië, als het bereid is twee jaar lang te stoppen met alle boskap. Bij dezelfde bijeenkomst in Oslo lanceerde hij samen met de Franse president Sarkozy het REDD+-Partnerschap, waarin landen samenwerken om ontbossing en aantasting van bossen tegen te gaan. Een aantal westerse landen heeft inmiddels al 4,5 miljard dollar toegezegd voor snelle actie. Bejubeld
REDD+ staat voor Reducing Emissions from Deforestation and forest Degradation, oftewel het verminderen van de uitstoot van het broeikasgas CO2 door ontbossing en bosdegradatie. Het plusje werd er tijdens de klimaatconferentie in Kopenhagen aan vastgeplakt. Het houdt in dat ook bosaanplant en -herstel onder het instrument vallen. REDD+ werd bejubeld als het enige succes van de verder mislukte klimaatconferentie. De afspraak dat er een instrument moet komen om ontbossing en bosdegradatie aan te pakken wekte alom enthousiasme. Met dank aan de klimaatcrisis leek een win-win-uitruil ineens haalbaar. Bosrijke landen bewijzen de wereld en het klimaat een dienst door hun bossen overeind te houden. De inkomsten die ze daardoor mislopen (houtverkoop, veeteelt, land- en mijnbouw) worden gecompenseerd door de rijke landen. En later mogelijk ook via de markt: de emissiehandel in CO2-rechten. Enthousiast gingen bossenlanden aan de slag met plannen waarin ze aangeven welke bossen ze willen laten staan en hoe ze dat denken te doen, in ruil voor financiële vergoedingen. REDD+ zelf is nog niet van start gegaan, maar om ervaring met het instrument op te doen zijn al wel tal van proefprojecten gestart.

Georganiseerde misdaad
Ondertussen neemt ook de kritiek toe. Zo trokken verschillende organisaties aan de bel uit angst dat de bosbewoners de dupe worden. Zij die voor hun dagelijks bestaan afhankelijk zijn van de bossen, moeten mee kunnen praten over een compensatieregeling en ook delen in de baten. Ook de mogelijke fraude met de bosfondsen is een bron van zorg. Het meeste regenwoud bevindt zich in landen als Indonesië, Congo en Brazilië, waar nogal wat corruptie is. Het programma om de bossen te sparen dreigt uit te lopen op een nachtmerrie, somberde de Britse krant The Guardian al. En Peter Younger, milieuspecialist bij het internationale politienetwerk Interpol, sprak in dezelfde krant de vrees uit dat de koolstofmarkt voor bossen die uit REDD+ moet voortkomen niet alleen speculanten zal aantrekken die uit zijn op snelle winsten, maar ook de georganiseerde misdaad.
Gaat REDD+ meer problemen creëren dan oplossen? René Boot, al acht jaar directeur van de in Wageningen gevestigde Stichting Tropenbos International en hoogleraar Duurzaam Tropisch Bosbeheer aan de Universiteit Utrecht, waarschuwt voor te veel doemdenken. “Laten we onze zegeningen tellen. Voor het eerst is er nu brede erkenning dat bossen meer zijn dan een leverancier van hout. Dat ze andere milieudiensten genereren, zoals wateropslag, biodiversiteit, energie en koolstof. En dat er een maatschappelijk belang is om die ecosysteemdiensten te behouden. Er leeft nu bereidheid om de eigenaar of beheerder van die bossen daarvoor te betalen. En dan zeggen: laat maar zitten? Dat is onzin.”

Benzineprijs
Met geld van de Nederlandse overheid ondersteunt Tropenbos programma’s die kunnen dienen als voorbereiding op een internationale aanpak van ontbossing. Zo bestudeerden onderzoekers van Tropenbos de financiering van bosbeheer in Zuid-Amerika. Boot: “Daar zitten heel innovatieve oplossingen bij. Costa Rica zet twee cent op de benzineprijs. Die twee cent gaan naar een bosfonds waarmee duurzaam bosbeheer wordt gefinancierd. In Colombia zijn er pensioenfondsen die investeren in goed bosbeheer als een langetermijninvestering.” Hij wil maar zeggen: bossen hebben waarde en er is meer dan alleen REDD+. Maar een probleem is dat het bij REDD+ om zoveel geld gaat, dat het alles overheerst. “In plaats van dat men nadenkt over verschillende financieringsbronnen die het aantrekkelijk maken bos goed te beheren, zie je dat alles nu om REDD+ draait. Daardoor verengt de discussie zich tot het conserveren van bos. Terwijl het moet gaan om hoe je beter met een bos kunt omgaan. Wat niet betekent dat alles moet blijven staan. Zorg dat bosgebruik op een verantwoorde wijze gebeurt, daar draait het om.”
De impact van ontbossing als bron van koolstofuitstoot wordt volgens Boot overdreven. Het effect van het verdwijnen van een bos is betrekkelijk simpel te meten, bijvoorbeeld met satellietobservatie. De aantasting van bos (een weg erdoorheen, gedeeltelijke kap) leidt ook tot een bepaalde hoeveelheid extra uitstoot, maar is veel lastiger te meten en dreigt daardoor van de agenda’s van lobbyisten en beleidsmakers te verdwijnen. Ook omdat veel natuur- en milieubeschermers nu gaan voor een absolute stop op boskap. “Niet realistisch”, vindt Boot. “Zet de gelden die nu vrijkomen in om goed bosbeheer te financieren. Zorg dat een land goede plannen maakt voor de landbouw en de bossen, in hun onderlinge samenhang. Zodat de kap van bossen voor landbouw niet leidt tot miljoenen hectaren gedegradeerde grond, die nergens meer voor gebruikt kan worden.”

Volgende kredietcrisis
Om het nieuwe systeem tot een succes te maken moet nog heel veel worden geregeld. Hoe zorg je ervoor dat de houtkap niet gewoon verschuift naar een aanpalende regio of naar een ander land? Hoe voorkom je dat REDD+ zo ingewikkeld wordt dat een enorme bureaucratie ontstaat en een groot deel van het geld verdwijnt in de zakken van consultants en bedrijven die de voortgang meten? Ook de zorg voor misbruik is reëel, zegt Boot. “Onze onderzoekers in het veld, zoals in Indonesië, worden al benaderd door investeringsfondsen. Handige financiële jongens ruiken kansen. Ze spreken met lokale overheden af hoeveel die krijgen als de ontbossing met de helft wordt teruggebracht. Vervolgens rekenen ze uit hoeveel koolstof dat scheelt en wat dat oplevert op de vrijwillige markt. Dat verpakken ze vervolgens in ondoorzichtige beleggingsproducten. Daar moet je nu tegen optreden, want anders zit je zo in de volgende kredietcrisis.”

Reacties